Η Donna Harraway, στο Cyborg Manifesto (1985) γράφει: «Το cyborg δεν ονειρεύεται μια κοινότητα στο πρότυπο της οργανικής οικογένειας, αυτή τη φορά χωρίς το οιδιπόδειο έργο. Το cyborg δεν θα αναγνώριζε τον Κήπο της Εδέμ. Δεν είναι φτιαγμένο από λάσπη και δεν μπορεί να ονειρευτεί ότι θα επιστρέψει στη σκόνη».
Στο essay της Harraway, η ιδέα του «cyborg» αντικατοπτρίζει την απόρριψη των άκαμπτων ορίων και ειδικά εκείνων που διαχωρίζουν τον «άνθρωπο» από το «ζώο» και τον «άνθρωπο» από τη «μηχανή». Πρόκειται για ένα έργο που μέσα από το «cyborg» απεικονίζει εννοιολογήσεις για τον σοσιαλισμό και τον φεμινισμό, ενώ εξετάζει τους διαχωρισμούς μεταξύ των: φύση/πολιτισμός, μυαλό/σώμα και ιδεαλισμός/υλισμός. Εν τέλει, σύμφωνα με τη συγγραφέα, δεν υπάρχει πλέον ανάγκη για διαχωρισμό πολιτισμού και φύσης - κι εκεί, μέσα από την κατάρριψη αυτού του ορίου, αναδεικνύεται το cyborg.
Την απόρριψη ορίων, αλλά και χωροφυσικών περιορισμών εξερευνά και το υβριδικό, εικαστικό πρόγραμμα «Sheltered Gardens» που άνοιξε τις πόρτες του στον Βοτανικό Κήπο Ιουλίας και Αλεξάνδρου Ν. Διομήδους στις 22 Σεπτεμβρίου, σε συνεργασία του πολιτιστικού οργανισμού Polygreen Culture & Art Initiative (PCAI), με ιδρυτή τον Αθανάσιο Πολυχρονόπουλο, CEO της Polygreen, και του Βοτανικού Κήπου Διομήδους. Περισσότεροι από 35 διεθνείς καλλιτέχνες, συγγραφείς και performers, κλήθηκαν να δημιουργήσουν κείμενα, βίντεο, μουσική, φωτογραφίες και κολάζ για μια physical και digital έκθεση, που περιλαμβάνει εγκαταστάσεις, performances και το πρώτο AR έργο του Polygreen Culture & Art Initiative, σε μια μεγάλη, δημιουργική αναζήτηση περιβαλλοντικών και κοινωνικών προβληματισμών.
Από τις drag performances της Sasha Velour μέχρι το punk φωτομοντάζ της Linder και από τις σούπερ-8 ταινίες της Chris Kraus και τις ποιητικές αφηγήσεις της Λήδας Παπακωνσταντίνου, το κοινό καλείται σε μια εικονική και φυσική περιήγηση ανάμεσα σε διαφορετικά είδη φυτών και θερμοκήπια. Εξετάζεται η σχέση του αρχέτυπου της γυναίκας σε σχέση με την μητέρα φύση, όπως και έννοιες χώρου και ταυτότητας, σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Όλα ξεκίνησαν από την αναδρομή που έκανε η επιμελήτρια της έκθεσης Κίκα Κυριακάκου σε δύο αγαπημένα της βιβλία.
«Το διάστημα της πανδημίας είχα την ευκαιρία να ανατρέξω ξανά σε δύο αγαπημένα βιβλία. Την ποιητική ανθολογία Sea Garden (1916) της H.D. και τη συλλογή δοκιμίων In Search of Our Mothers’ Gardens (1983) της Αlice Walker,» αναφέρει η κα. Κυριακάκου. Πρόκειται για δύο βιβλία αφιερωμένα σε αλληγορικούς κήπους γραμμένα υπό διαφορετικές χρονικές περιόδους και συνθήκες. Δύο έργα από γυναίκες δημιουργούς, οι οποίες ανατρέχουν στη σχέση τους με τον αρχετυπικό κήπο και τη φύση σε συνάρτηση με τα προσωπικά βιώματά τους. H ιδέα για το Sheltered Gardens προέκυψε ανάμεσα σε lockdowns και διαμορφώθηκε μέσα από μια συγκυρία γεγονότων και ερευνών. Βασικοί άξονες της η εμπειρία του επιβαλλόμενου εγκλεισμού, η οικειοποίηση του χώρου, ιδιωτικού, δημοσίου, φυσικού ή ψηφιακού, και η σύνδεσή του με ζητήματα ταυτότητας, χειραφέτησης, περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και βιωσιμότητας».
«Στο πλαίσιο του Sheltered Gardens, ανάμεσα σε αναρριχητικά φυτά, συστάδες από μπαμπού και she-shed θερμοκήπια, σύγχρονοι εικαστικοί και συγγράφεις συνυπάρχουν και συνδιαλέγονται με φυσιογνωμίες του γυναικείου κινήματος και των διαφορετικών καλλιτεχνικών εκφάνσεών του.»
Κατά την περίοδο της πανδημίας και των lockdowns, ένα μεγάλο μέρος του κόσμου της τέχνης έγινε για πρώτη φορά προσβάσιμο, εικονικά, σε παγκόσμιο επίπεδο. Μουσεία που μας έδωσαν την δυνατότητα να περιηγηθούμε στους χώρους τους digitally, γκαλερί που έγιναν εικονικές και φυσικά, η ανάπτυξη των NFTs. Την ίδια περίοδο ήταν που ξεκίνησε η κα. Κυριακάκου να εξερευνά τις έννοιες του digital και φυσικού χώρου στον κόσμο της τέχνης. «Κατά την περίοδο της πανδημίας στο πλαίσιο του προγραμματισμού του Polygreen Culture & Art Initiative είχα την ευκαιρία να επιμεληθώ μια σειρά από ψηφιακές εκθέσεις και αναθέσεις και να διερευνήσω εκτενέστερα τη δυναμική τους. Στην περίπτωση του συγκεκριμένου εγχειρήματος αυτό που προηγήθηκε ήταν η έρευνα γύρω από τον σχεδιασμό μιας υβριδικής περιήγησης σε έναν πρωτότυπο φυσικό χώρο, με κήπους-δωμάτια να φιλοξενούν εκθέματα σύγχρονης τέχνης, κείμενα, ψηφιακά και ηχητικά έργα.
Στο πλαίσιο του Sheltered Gardens, ανάμεσα σε αναρριχητικά φυτά, συστάδες από μπαμπού και she-shed θερμοκήπια, σύγχρονοι εικαστικοί και συγγράφεις συνυπάρχουν και συνδιαλέγονται με φυσιογνωμίες του γυναικείου κινήματος και των διαφορετικών καλλιτεχνικών εκφάνσεών του. Μεταξύ αυτών η Kathleen Hanna, πρωτεργάτρια των riot grrrls, η post-punk εικαστικός Linder, η εμβληματική Gloria Steinem, η συγγραφέας και σκηνοθέτης Chris Kraus, η Λήδα Παπακωνσταντίνου, πρωτοπόρος της εικαστικής performance, και η Sasha Velour, κεντρική εκπρόσωπος της drag art».
Η ψηφιακή συνθήκη, που έχει αναπτυχθεί ιδιαίτερα τους τελευταίους μήνες, ήταν το ερευνητικό έναυσμα για να αποκτήσει η έκθεση φυσική υπόσταση και να αναπτυχθεί το υβριδικό, εικαστικό πρόγραμμα στο αντισυμβατικό εκθεσιακό περιβάλλον του Βοτανικού Κήπου, όπως αναφέρει η κα. Κυριακάκου. «Ήταν όμως και η αφετηρία για να συμπληρωθεί έπειτα από ένα τριήμερο αποτελούμενο από performances και αναγνώσεις κειμένων που δημιουργήθηκαν ειδικά για την έκθεση Sheltered Gardens. Το πρόγραμμα των performances το συνεπιμελούμαι μαζί με τους εκπληκτικούς VASKOS, κατά κόσμον Βασίλη Νούλα και Κώστα Τζημούλη, οι οποίοι συμμετέχουν και στην έκθεση. Δύο εικαστικούς που αγαπώ και εκτιμώ πολύ, και χαίρομαι πραγματικά που μας δόθηκε η ευκαιρία να συνεργαστούμε και σε αυτό το πλαίσιο».
«Η σύνδεση της σύγχρονης τέχνης με το κείμενο και τη λογοτεχνία και το πώς το μη-εικαστικό υλικό μπορεί να συνυπάρχει και να συνδιαλέγεται με σύγχρονα εικαστικά έργα, αποτελεί κομμάτι της επιμελητικής μου πρακτικής. Στην προκειμένη περίπτωση παρά τη φαινομενική εστίαση στην κινούμενη εικόνα στο πρόγραμμα συμμετέχουν καλλιτέχνες και δημιουργοί από πολλά και διαφορετικά πεδία.»
Η επιλογή του Βοτανικού Κήπου, ωστόσο, δεν ήταν καθόλου τυχαία. «Πρόκειται αρχικά για έναν εξαιρετικά φροντισμένο χώρο εκπληκτικής φυσικής ομορφιάς, πολύ κοντά στο Αθηναϊκό κέντρο. Αν και δεν είναι ευρέως γνωστό έχει ανοίξει τις πύλες τους για το ευρύ κοινό ήδη από το 1975 ενώ τον σχεδιασμό του είχε επιμεληθεί η Herta Hammerbacher, καθηγήτρια Αρχιτεκτονικής Κήπων και Τοπίου του Πανεπιστημίου του Βερολίνου. Είναι ένας από τους μεγαλύτερους βοτανικούς κήπους της Μεσογείου, ένας κήπος όπου ευδοκιμούν χιλιάδες είδη χλωρίδας και πανίδας με σημαντική εκπαιδευτική και επιστημονική δραστηριότητα και συνεργασίες με το πανεπιστήμιο Αθηνών. Στον συγκεκριμένο χώρο εκατοντάδες επισκεπτών θα βρεθούν καθημερινά για λόγους παιδαγωγικούς, επιστημονικούς αλλά και αναψυχής, και πλέον ευελπιστούμε ο ξεχωριστός αυτός κήπος να συστηθεί και στο καλλιτεχνικό και φιλότεχνο κοινό μέσα από το εικαστικό πρόγραμμά του Sheltered Gardens,» συνεχίζει η κα. Κυριακάκου.
Είναι σημαντικό να σημειώσουμε εδώ πως η ψηφιακή έκθεση δεν αποτυπώνει την έκθεση στον κήπο, αλλά πρόκειται για δύο αλληλοσυμπληρώμενα εγχειρήματα όπου οι νοηματικές συνδέσεις, αλλά τα ίδια έργα ορισμένες φορές, διαφοροποιούνται, όπως μας εξηγεί η κα. Κυριακάκου. «Η σύνδεση της σύγχρονης τέχνης με το κείμενο και τη λογοτεχνία και το πώς το μη-εικαστικό υλικό μπορεί να συνυπάρχει και να συνδιαλέγεται με σύγχρονα εικαστικά έργα. Στην προκειμένη περίπτωση παρά τη φαινομενική εστίαση στην κινούμενη εικόνα στο πρόγραμμα συμμετέχουν καλλιτέχνες και δημιουργοί από πολλά και διαφορετικά πεδία».
Οι δύο εκθέσεις περιλαμβάνουν βίντεο, κολάζ, γλυπτικές εγκαταστάσεις, ποιήματα, έργα φωτογραφίας, ηχητικά αλλά και έργα επαυξημένης πραγματικότητας (AR) των Μαργαρίτα Αθανασίου, Μαρία Βαρελά, Μαρίνα Βελησιώτη, Michel Delsol, Kathleen Hanna & the Julie Ruin, Evan Ifekoya, Ειρήνη Καραγιαννοπούλου, Λητώ Κάττου, Chris Kraus, Linder, Polonca Lovšin, Ελένη Μπαγάκη, Campus Novel, Selina Nwulu, Λήδα Παπακωνσταντίνου, Εύα Παπαμαργαρίτη, Gloria Steinem, Εύα Στεφανή, VASKOS (Βασίλης Νούλας & Κώστας Τζημούλης), Sasha Velour και Αφροδίτη Ψαρρά.
Στις performances συμμετέχουν με έργα εικαστικής επιτέλεσης, σύγχρονου χορού και αναγνώσεις κειμένων οι Ίρια Βρεττού, Φοίβη Γιαννίση, Ερμίρα Γκόρο, I broke the vase, Δήμητρα Ιωάννου, Χρυσάνθη Κουμιανάκη, Λήδα Παπακωνσταντίνου, Άρης Παπαδόπουλος & Μάρθα Πασακοπούλου, VASKOS (Βασίλης Νούλας & Κώστας Τζημούλης), VIGIL (Δέσποινα Σανιδά-Κρεζία & Φωτεινή Σταματελοπούλου), Θεόδωρος Χιώτης.
Εκτός του πλαισίου της έκθεσης, βέβαια, το Polygreen Culture & Art Initiative είχε ανέκαθεν στόχο να δημιουργεί καλλιτεχνικούς διαλόγους που αναδεικνύουν κρίσιμα περιβαλλοντικά ζητήματα μέσα από την τέχνη. Η έκθεση «Sheltered Gardens» αποτελεί μια ακόμη εικαστική πρωτοβουλία που εστιάζει στον στόχο αυτόν, ίσως με τον πιο πρωτότυπο τρόπο μέχρι σήμερα. «Στην προκειμένη περίπτωση ο διάλογος ξεκινά σε έναν βοτανικό κήπο, ψηφιακό και υπαρκτό, έναν κήπο που άλλοτε παίρνει αρχετυπικές διαστάσεις και άλλοτε δίνει το ερέθισμα για επιπλέον κοινωνικό προβληματισμό και εγρήγορση», αναφέρει η κα. Κυριακάκου.
Σε ό,τι αφορά στην βιωσιμότητα και θέματα ευαισθητοποίησης σχετικά με τις περιβαλλοντικές κρίσεις, οι συζητήσεις έχουν ανοίξει εδώ και καιρό, τόσο σε γενικό επίπεδο, όσο και στον χώρο της σύγχρονης τέχνης, ειδικότερα. Είναι όμως αρκετό αυτό; «Αξίζει να σημειωθεί πως ο διάλογος δεν πρέπει να δεν περιορίζεται μόνο στο κομμάτι της ενημέρωσης και της ευαισθητοποίησης. Πολιτιστικοί οργανισμοί, μουσεία αλλά και καλλιτέχνες μπορούν να διερευνούν πλέον σε βάθος τη μείωση του ανθρακικού αποτυπώματος των εκάστοτε εκθέσεων και εκδηλώσεών τους, να υιοθετούν βιώσιμες πρακτικές και να εντάσσουν την κυκλικότητα στις καθημερινές τους διεργασίες», εξηγεί η κα. Κυριακάκου.
Μάθετε περισσότερα για την έκθεση «Sheltered Gardens» στο www.pcai.gr.
