LIVE!

Enki Bilal: «Βρισκόμαστε σε έναν κόσμο που πρέπει να αλλάξει»

Enki Bilal: «Βρισκόμαστε σε έναν κόσμο που πρέπει να αλλάξει» Facebook Twitter
3
Enki Bilal: «Βρισκόμαστε σε έναν κόσμο που πρέπει να αλλάξει» Facebook Twitter

Το έργο του κομίστα και σκηνοθέτη Ένκι Μπιλάλ, κορυφαίου εκπροσώπου και ανανεωτή των κόμικ επιστημονικής φαντασίας, έχει κοσμήσει εξώφυλλα βιβλίων, περιοδικών και φοιτητικά δωμάτια, έχει τιμηθεί με σημαντικά βραβεία, έχει γίνει ταινία και video game. Οι ζοφερές, αλλόκοτες ιστορίες του, με το υπόγειο χιούμορ και τις εξπρεσιονιστικές εξάρσεις, φέρουν τον απόηχο της σκοτεινής ευρωπαϊκής ιστορίας, τον αυταρχισμό των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού, το αδιέξοδο και τον παραλογισμό του σύγχρονου κόσμου. Οι ήρωές του ζουν στο μεταίχμιο της φαντασίας με την πραγματικότητα. Κάποιοι από αυτούς κλαίνε με μπλε δάκρυα, απαγγέλλουν Μπωντλαίρ, συμβιώνουν με τέρατα και Αιγύπτιους θεούς, έχουν βιώσει πυρηνικούς πολέμους και καταπίνουν παράξενα χάπια για να ξεχάσουν τα τρομερά εγκλήματα που διαπράττουν.


Την Τετάρτη 27 Φεβρουαρίου, στις 19:00, ο Γάλλος κομίστας, εμιγκρές από την πρώην Γιουγκοσλαβία με πατέρα Βόσνιο και μητέρα Τσέχα, θα βρεθεί στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης Γραμμάτων & Τεχνών. Μαζί με τον δημοσιογράφο και συγγραφέα Γιώργο Αρχιμανδρίτη θα συζητήσουν για τα κόμικ και το σινεμά, για τη σχέση του έργου του με την πολιτική και την οικολογία, για τα Βαλκάνια και την πρώην Γιουγκοσλαβία όπου γεννήθηκε, πριν μεταναστεύσει, σε ηλικία 9 ετών, μαζί με τους γονείς στο Παρίσι. Από την άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής, στο Παρίσι, μας λέει ότι είναι η πρώτη φορά που έρχεται στην Ελλάδα για επαγγελματικούς λόγους. Τις δύο φορές που έχει βρεθεί έως τώρα στη χώρα μας ήρθε ως τουρίστας. Στη διάρκεια της κουβέντας μας μίλησε για τους αγαπημένους του ήρωες, τον Ντόναλντ Ντακ και τον Οδυσσέα, για τη ζωγραφική, το στυλ και τις επιρροές του, και για τη σεισμογενή, πολιτικά, περιοχή των Βαλκανίων.

Enki Bilal: «Βρισκόμαστε σε έναν κόσμο που πρέπει να αλλάξει» Facebook Twitter
Ένκι Μπιλάλ,


Αν και Γάλλος πια, πολίτης μιας χώρας που αναγνώρισε το ταλέντο του από νωρίς, ο Μπιλάλ θεωρεί ότι έχει σημαδευτεί ποικιλοτρόπως από τη χώρα καταγωγής του. «Γεννήθηκα στο Βελιγράδι, σε μια χώρα που έβγαινε από έναν πόλεμο, στην ατμόσφαιρα ενός σοσιαλιστικού, ολοκληρωτικού καθεστώτος, την εποχή του Τίτο, σε ένα περιβάλλον διαφορετικών θρησκειών. Όλα αυτά μεταφέρθηκαν, κατά κάποιον τρόπο, και στη δουλειά μου».


Ο πατέρας του ήταν μια εποχή ράφτης του Τίτο. Κρυφή επιθυμία του ήταν, όμως, να φύγει στο εξωτερικό. «Αρχικά ήθελε να πάει στην Αμερική. Τελικά, βρεθήκαμε στο Παρίσι, όπου το επάγγελμα του ράφτη είναι σημαντικό. Η επιλογή του δεν ήταν μόνο επαγγελματική, είχε και μια έντονη προσωπική και πολιτική διάσταση. Δεν ήθελε να είναι μέλος του κομμουνιστικού κόμματος και γι' αυτό και μετά τη φυγή μας, και όσο ζούσε ο Τίτο, επισκεπτόταν σπανίως την πατρίδα» θυμάται ο  Ένκι Μπιλάλ.


Στη Γαλλία, ο μικρός Μπιλάλ αγάπησε με πάθος τη γαλλική γλώσσα και τα κόμικ. Σε ηλικία 14 ετών βρέθηκε στον κύκλο του δημιουργού του Αστερίξ, Ρενέ Γκοσινί, στο γόνιμο περιβάλλον του περιοδικού «Pilote». Εκεί παρουσίασε το 1972, με την ενθάρρυνση του Γκοσινί, την πρώτη του ιστορία με τίτλο «Le bal maudit». Εκεί γνώρισε καλά τη δουλειά του Ζαν Ζιρό (Mœbius), του Πιερ Κριστέν και πολλών άλλων κορυφαίων εκπροσώπων του είδους. «Ήταν άνθρωποι δημιουργικοί, με ταλέντο, που άλλαξαν την ιστορία του κόμικ στην Ευρώπη» λέει.

Enki Bilal: «Βρισκόμαστε σε έναν κόσμο που πρέπει να αλλάξει» Facebook Twitter


Αν και οι ιστορίες που αφηγείται μοιάζουν να αφορούν το κοντινό μέλλον, ο ίδιος δεν θεωρεί ότι δημιουργεί κλασικά φουτουριστικά κόμικ. «Όταν σχεδιάζω έναν φουτουριστικό κόσμο, δεν έχω πρόθεση να μιλήσω για το μέλλον αλλά για το παρόν. Και πάντα αφηγούμαι ιστορίες με πολιτικό υπόβαθρο. Η επιλογή του μέλλοντος στις ιστορίες μου είναι ο δικός μου τρόπος για να μιλήσω πιο άμεσα και πιο ελεύθερα για το παρόν. Το μέλλον, βέβαια, αν και άγνωστο, βρίσκεται διανοητικά με κάποιον τρόπο μέσα μας. Οι αναφορές στο παρελθόν και σε ιστορικά γεγονότα στη δουλειά μου συνδέονται με τις ζωές μας, με την εξέλιξη των κοινωνιών, επειδή θεωρώ ότι η Ιστορία πρέπει να μας προειδοποιεί για τα μελλοντικά γεγονότα. Δεν ασπάζομαι τις φιλοσοφικές απόψεις που αποκλείουν τη διάσταση του μέλλοντος από τη ζωή μας, επειδή είναι άυλο, δεν προσδιορίζεται και μας φοβίζει. Το παρελθόν μάς ακολουθεί. Βρίσκεται στα βιβλία και στη μνήμη μας. Το μέλλον μάς φοβίζει, είναι μια περιοχή που μοιάζει διαταραγμένη, προβληματική και άυλη. Αυτές οι άυλες περιοχές με ενδιαφέρουν περισσότερο».


Ο εμφύλιος πόλεμος στη χώρα καταγωγής του, την πρώην Γιουγκοσλαβία, εισχώρησε, κάποια στιγμή, στις αλληγορικές ιστορίες του. «Συνειδητά ή ασυνείδητα, ο πόλεμος που διαμέλισε τη χώρα μου, ο εθνικισμός, ο σκοταδισμός και η θρησκευτική διάσταση αυτού του πολέμου αναγνωρίζονται με διάφορους τρόπους στο έργο μου. Τα Βαλκάνια, από πολιτικής άποψης, είναι μια σεισμογενής ζώνη του πλανήτη. Μην ξεχνάτε ότι από το Σεράγεβο, με τη δολοφονία του Φραγκίσκου Φερδινάνδου, πυροδοτήθηκε ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος».


Μπορεί να θεωρεί την έννοια του έθνους σήμερα μια ιδέα οπισθοδρομική και ξεπερασμένη, αλλά στο Παρίσι αισθάνεται πρώην Γιουγκοσλάβος. «Δυστυχώς», προσθέτει, «η οικονομική κρίση κλείνει κάθε κράτος στον εαυτό του, το κάνει εσωστρεφές και γι' αυτό η Ευρώπη οφείλει να εξελιχθεί και να γίνει μια ένωση πραγματικής αλληλεγγύης. Οι νεότερες γενιές πρέπει να δημιουργήσουν νέους κανόνες. Βρισκόμαστε σε έναν κόσμο που πρέπει να αλλάξει, γιατί έφτασε στα όρια της δικής του λογικής. Πρέπει να μεταμορφωθούμε, ειδικά τώρα που υπάρχει μια πλανητική διαμάχη ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή, με θρησκευτικά, κυρίως, χαρακτηριστικά».

Enki Bilal: «Βρισκόμαστε σε έναν κόσμο που πρέπει να αλλάξει» Facebook Twitter

Κόμικ και ζωγραφική


Ο Mπιλάλ υπενθυμίζει ότι το έργο του έχει και μια έντονη χιουμοριστική διάσταση και μιλάει με πάθος για τη ζωγραφική. Αγαπά την τέχνη του Ντελακρουά, του Ελ Γκρέκο και του Ζερικό, από τους οποίους και έχει επηρεαστεί. Γι' αυτό και στη δημιουργία των κόμικ του ακολουθεί τους κανόνες της ζωγραφικής: χρησιμοποιεί πινέλα, μολύβια, παστέλ και απολαμβάνει «τον αισθησιασμό του πινέλου, του χαρτιού και του καμβά». Είναι λογικό να νιώθει έκπληκτος όταν συναντά ανθρώπους που θεωρούν ότι οι χαρακτήρες και τα σχέδιά του δημιουργήθηκαν με τη βοήθεια ηλεκτρονικού υπολογιστή. Η χρωματική του παλέτα χαρακτηρίζεται από αντιθέσεις, σε κάποια έργα του κυριαρχεί το γκρι χρώμα, σε άλλα το κόκκινο ή το μπλε. «Αυτές οι επιλογές δεν είναι λογικές, έχουν σχέση με το ένστικτο και τη διαίσθησή μου. Η χρωματική αρμονία ή δυσαρμονία ενός έργου υπαγορεύεται από την αφήγηση» προσθέτει.


Θεωρεί τον εαυτό του αισιόδοξο ή απαισιόδοξο; «H φράση που με αντιπροσωπεύει λέει ότι απαισιόδοξος είναι ένας αισιόδοξος καλά ενημερωμένος. Γενικότερα, θα έλεγα ότι είμαι αισιόδοξος και κατά κάποιον τρόπο πραγματιστής, ικανός να κατανοήσω την πραγματικότητα. Αυτή η διαύγεια με κάνει ορισμένες φορές πεσιμιστή».

Μια συζήτηση με τον Enki Bilal,

27 Φεβρουαρίου 2013, 19:00,

Κεντρική Σκηνή
Λεωφόρος Συγγρού 107-109
Εισιτήρια: 210 900 5 800
www.sgt.gr

3

LIVE!

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Άνοιξε το πολυαναμενόμενο πρώτο μουσείο μετανάστευσης

Εικαστικά / Fenix: Το πρώτο μουσείο μετανάστευσης άνοιξε στο Ρότερνταμ

Τι κοινό έχουν ένα πλοίο που κατασχέθηκε από τη Λαμπεντούζα, ένα κομμάτι του Τείχους του Βερολίνου και δύο γιγάντιες φωτεινές μπλε παντόφλες; Όλα βρίσκουν τη θέση τους στο νέο μουσείο της Ολλανδίας που επικεντρώνεται εξ ολοκλήρου στη μετανάστευση.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
O Χρήστος Οικονόμου και ο Ζώης Γέρος ξέρουν περισσότερα απ’ όσα περίμενα για την Τζένη Χειλουδάκη

Εικαστικά / O Χρήστος Οικονόμου και ο Ζώης Γέρος ξέρουν περισσότερα απ’ όσα περίμενα για την Τζένη Χειλουδάκη

O Χρήστος Οικονόμου και ο Ζώης Γέρος είναι δυο νεαροί ζωγράφοι και δυο πολύ καλοί φίλοι. Τους έφερε κοντά η αγάπη για τη μυθολογία, την τέχνη και μια ανεξήγητη εμμονή με την Τζένη Χειλουδάκη. Τα έργα τους πραγματεύονται το τραύμα με τρόπο ωμό και βαθύ. Παρά τα όσα θα πίστευαν πολλοί, διαψεύδουν τις φήμες που τους θέλουν ζευγάρι…
ΙΩΝΑΣ ΚΑΛΛΙΜΑΝΗΣ
Μυστήρια του σύμπαντος και σύγχρονα έργα τέχνης σε μια έκθεση στο Αστεροσκοπείο Αθηνών

Εικαστικά / Μυστήρια του σύμπαντος και σύγχρονα έργα τέχνης σε μια έκθεση στο Αστεροσκοπείο Αθηνών

Η έκθεση με τίτλο «Κοσμική Σκόνη/Άγνωστες Γαίες» αντλεί έμπνευση από την προσωπικότητα και το έργο του Γερμανού αστρονόμου Ιούλιου Σμιτ, διευθυντή του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών κατά τον 19ο αι., και μας προσκαλεί να περιηγηθούμε ανάμεσα σε μακρινούς πλανήτες και σε γήινα, απτά υλικά.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Καραβάτζιο: Κανείς δεν είχε ζωγραφίσει έτσι πριν από αυτόν

Guest Editors / Καραβάτζιο: Κανείς δεν είχε ζωγραφίσει έτσι πριν από αυτόν

Η έκθεση «Caravaggio 2025» αποτελεί μια σπάνια ευκαιρία για τους λάτρεις της τέχνης να έρθουν σε επαφή με τον ρεαλισμό και τη συναισθηματική δύναμη του ανυπέρβλητου καλλιτέχνη του μπαρόκ, ο οποίος επαναπροσδιόρισε την εικαστική αφήγηση και έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης ζωγραφικής.
ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΝΤΩΝΙΟΥ
Ο Άγγελος Παπαδημητρίου ανάγει το κοινό γούστο σε καλλιτεχνική χειρονομία μεγάλης δυναμικής 

Εικαστικά / Το νέο έργο του Άγγελου Παπαδημητρίου είναι ένα εικονοστάσι για τα όνειρά μας

Ο αγαπημένος καλλιτέχνης επιστρέφει με ένα νέο έργο-εγκατάσταση στην Πινακοθήκη του Μουσείου Βορρέ, έναν χαιρετισμό στην Ελλάδα της Κάλλας και του Καβάφη, του Αττίκ και της Στέλλας Γκρέκα· μιας εποχής μεγάλης ευαισθησίας που έχει πια χαθεί.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Γιατί να κοιτάμε τα ζώα; Δικαιοσύνη για τη μη ανθρώπινη ζωή

Εικαστικά / Η πρώτη μεγάλη έκθεση για τα δικαιώματα των ζώων στο ΕΜΣΤ

Πρόκειται για τη μεγαλύτερη έκθεση που έχει διοργανώσει το ΕΜΣΤ και για την πρώτη μεγάλη έκθεση με θέμα την ευημερία των ζώων διεθνώς, στην οποία συμμετέχουν περισσότεροι από 60 καλλιτέχνες από 25 χώρες (από Ευρώπη, Ασία, Αφρική και Αμερική) – πάνω από 200 έργα καταλαμβάνουν όλους τους ορόφους του μουσείου.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Romaine Brooks: Συμφωνία σε γκρι από μια ξεχασμένη κυρία της ζωγραφικής

Εικαστικά / Romaine Brooks: Η ζωγράφος με το ανδρόγυνο στυλ που έσπασε όλα τα ταμπού της εποχής της

Μια πρωτοπόρος καλλιτέχνιδα που έζησε μια συναρπαστική και αντισυμβατική ζωή, μέσα στη δίνη των «Roaring Twenties», δημιουργώντας τέχνη πέρα από τα κυρίαρχα ρεύματα του καιρού της.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
«Allspice» στο Μουσείο Ακρόπολης: Mια έκθεση για τις αρπαγές, τις λεηλασίες, τις διώξεις των πολιτισμών

Εικαστικά / «Allspice» στο Μουσείο Ακρόπολης: Mια έκθεση για τις αρπαγές, τις λεηλασίες, τις διώξεις των πολιτισμών

Ο Michael Rakowitz, χρησιμοποιώντας αντισυμβατικές προσεγγίσεις, ανοίγει έναν διάλογο με έργα συγκινητικά, φανερά πολιτικά, υπενθυμίζοντάς μας την επανάληψη οδυνηρών γεγονότων της Ιστορίας.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Κατερίνα Βαγενά: «Δεν καταλαβαίνω γιατί φερόμαστε λες και το να μεγαλώνεις είναι αρρώστια»

Οι Αθηναίοι / «Δεν έκανα την Κιμωλία για τα λεφτά αλλά για να δείξω αυτό που είμαι»

Eίναι η ιδιοκτήτρια της Κιμωλίας, του art café που έγινε σημείο αναφοράς στην Πλάκα. Δηλώνει αυτοδίδακτη στα πάντα και πιστεύει στη δύναμη των ανθρώπων να ξαναγεννιούνται. Η Κατερίνα Βαγενά είναι η Αθηναία της εβδομάδας.
ΛΑΣΚΑΡΙΝΑ ΛΙΑΚΑΚΟΥ
CHECK ANTISOCIAL

Εικαστικά / Antisocial: Η Φρόσω Πίνη έφερε την τέχνη σε ένα θρυλικό αθηναϊκό αφτεράδικο

Στη στοά της Λεωκορίου, στου Ψυρρή, η Φρόσω με αφοσίωση δίνει ζωή σε έναν χώρο τέχνης που κάνει τους Αθηναίους να φτάνουν στην Cantina Social πιο νωρίς απ’ ό,τι είχαν συνηθίσει — και έτσι, τουλάχιστον, έχουν μαζί τους τα γυαλιά ηλίου· just in case.
ΖΩΗ ΠΑΡΑΣΙΔΗ
Ximena Maldonado Sánchez: «cardón, carmín y ola»

Εικαστικά / «Τα έργα μου δεν είναι φωτογραφίες, ούτε καρτ ποστάλ»

Η 26χρονη Μεξικανή ζωγράφος Ximena Maldonado Sánchez παρουσιάζει σε μία νέα έκθεση στην γκαλερί Bernier/Eliades στην Αθήνα μια τοπιογραφία με κάκτους, υπόγεια νερά και το κόκκινο του πάθους, που θυμίζει έντονα την πατρίδα της.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Ένας Μάιος γεμάτος τέχνη: Όλες οι εκθέσεις που δεν πρέπει να χάσεις

Εικαστικά / Ένας Μάιος γεμάτος τέχνη: 24 εκθέσεις που αξίζει να δείτε

Οικολογία, αποικιοκρατία, εξουσία, η σχέση μας με τα ζώα, μετανάστευση, ρατσισμός: Η εικαστική κίνηση της Αθήνας σήμερα αναδεικνύει τα φλέγοντα και επίκαιρα θέματα που απασχολούν τους σύγχρονους εικαστικούς.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Μπάμπης Ρετζεπόπουλος: Ένας ανένταχτος, εκλεκτικός και ασυμβίβαστος καλλιτέχνης

Εικαστικά / Η αθώα, ανόθευτη, παιδική ματιά στο έργο του Μπάμπη Ρετζεπόπουλου

Η Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων τιμά με μία αναδρομική έκθεση τον, γνωστό και ως Babis R., ζωγράφο και χαράκτη, έναν ανένταχτο καλλιτέχνη που, πέρα από το πολύτιμο εικαστικό του έργο, μάς άφησε παρακαταθήκη την ακεραιότητά του και την απροκατάληπτη στάση του απέναντι στην τέχνη.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
H εκρηκτική συνάντηση του Francis Bacon με τον Peter Beard

Σαν σήμερα / Φράνσις Μπέικον: «Σιχαίνομαι εννιά στις δέκα ζωγραφιές που βλέπω, ανάμεσά τους και τις δικές μου»

Σαν σήμερα το 1992 πεθαίνει ο σπουδαίος αιρετικός Βρετανός ζωγράφος και ανατόμος της ανθρώπινης υπαρξιακής αγωνίας. Ο Βασίλης Κιμούλης είχε μεταφράσει αποκλειστικά για τη LIFO αποσπάσματα από τις εκρηκτικές συνομιλίες του Μπέικον με τον φωτογράφο Peter Beard.
ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΙΜΟΥΛΗΣ
Η Κιμώνα τα μεσάνυχτα γίνεται γάτα

Εικαστικά / Όταν η Κιμώνα ήταν μικρή έκλεβε τους μαγνήτες του παππού της, του γλύπτη Takis

Η τοσοδούλα γκαλερί Red Carpet, με το τέλειο γκράφιτι στον τοίχο, ξεχωρίζει από μακριά στην οδό Σολωμού. Κόρη της εικαστικού Λυδίας Βενιέρη και εγγονή του γλύπτη Takis, η ιδιοκτήτριά της, η Κιμώνα, φιλοξενεί 7 καλλιτέχνες σε 15 τετραγωνικά. Όταν της μιλούν για τα Eξάρχεια τα μάτια της βγάζουν καρδούλες.
ΤΖΟΥΛΗ ΑΓΟΡΑΚΗ
Άγγελος Μεργές: Οff season παραθεριστές με χρώματα που εκπέμπουν ηλεκτρισμένη ενέργεια

Εικαστικά / Παραθεριστές ή πρόσφυγες; Οι αινιγματικές φιγούρες του Άγγελου Μεργέ

Ο 36χρονος Έλληνας ζωγράφος, με έδρα τη Ζυρίχη, εκθέτει στην γκαλερί Καλφαγιάν έργα του με διφορούμενες –έντονα χρωματισμένες και ηλεκτρισμένες– ανθρώπινες φιγούρες σε off season παραλίες, που θυμίζουν ήρωες του Αντονιόνι.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Leigh Bowery: ακόρεστη όρεξη για έρωτα και υψηλή τέχνη από την καλτ φιγούρα που σημάδεψε μια εποχή

Nothing Days / Leigh Bowery: Ακόρεστη όρεξη για έρωτα και υψηλή τέχνη από την καλτ φιγούρα που σημάδεψε μια εποχή

Ο εκκεντρικός καλλιτέχνης που ο Boy George είχε χαρακτηρίσει ως «μοντέρνα τέχνη με πόδια» έζησε μια περιπετειώδη ζωή με εκατοντάδες συνευρέσεις στις τουαλέτες του Λονδίνου, δημιουργώντας ταυτόχρονα τέχνη με τα μοναδικά καλτ κοστούμια του που σημάδεψαν μια γενιά σχεδιαστών και εξακολουθούν να εμπνέουν.
M. HULOT

σχόλια

3 σχόλια
πολύ αγαπημένος από τα κόμικς του.μετά που τα παράτησε και έκανε ταινίες και αμιγώς εικαστικά έργα δεν έχει να μου πει κάτι.πήγα στην συζήτηση. βαρετή, δεν τσούλαγε με τιποτα.έφυγα στη μέση.
Από την ομιχλώδη γκρι αποπληξία της βάναυσης και γενικευμένης κλιματικής απορρύθμισης…ανάμεσα σε μηδενιστές, νέο-νιτσεϊστές, κυνηγούς, μονομάχους, ινφοβομβητές, υβριδικούς ανθρώπους…‘κάποιος’ μας υπενθυμίζει μια φράση του Κάφκα «Υπάρχει το τέρμα, αλλά όχι ο δρόμος που οδηγεί σε αυτό. Αυτό που ονομάζουμε δρόμο είναι μια αβεβαιότητα»[φυλλομετρώντας το graphic novel ANIMAL’Z ,Enki Bilal (Μαμουθκομιξ)]