Τι δουλειά έχει μια συστάδα από δεμάτια άχυρου στο κέντρο της γκαλερί Καλφαγιάν στο Κολωνάκι, αναρωτιέται κανείς περνώντας απ’ έξω. Μάλιστα, μια κυρία τη μέρα των εγκαινίων κοντοστάθηκε και με αυστηρό ύφος μάς ρώτησε τι συνέβαινε εκεί μέσα, για να προσθέσει ότι ανήκει σε φιλοζωική οργάνωση. Φοβήθηκε ίσως ότι θα ταλαιπωρούσαν ζώα. Δεν υπήρχε περίπτωση φυσικά, αλλά το ερώτημα παραμένει, σαν γρίφος που καλείται να λύσει ο επισκέπτης, ο φιλότεχνος που καταφθάνει να δει την τελευταία έκθεση του Κωστή Βελώνη με τίτλο «Το ημερολόγιο των βοσκών». Ποιοι βοσκοί λοιπόν, περί τίνος πρόκειται;
Ελάχιστο καιρό έχει που ολοκληρώθηκε η μεγάλη εγκατάστασή του με τίτλο «Στάχυα πέφτουν σε τσιμεντένια δάπεδα», προεόρτια εκδήλωση της διοργάνωσης «2023 Ελευσίς Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης». Έτσι, η μικρών διαστάσεων εγκατάσταση της γνωστής γκαλερί της οδού Χάρητος μοιάζει να είναι μια μικρογραφία εκείνης. Και είναι, καθώς ο καλλιτέχνης εμπνεύστηκε από τα ημερολόγια και τα αλμανάκ που κάποτε διατηρούσαν οι άνθρωποι της υπαίθρου, γεωργοί και βοσκοί, καταγράφοντας αστρονομικά και μετεωρολογικά δεδομένα, προγνωστικά καιρικών φαινομένων που σχετίζονταν με τις καλλιέργειες και την ποιμενική ζωή.
Ήθελα να δούμε τον αγροτικό πολιτισμό με όρους πολιτικούς αλλά και μέσα από το οικολογικό ζήτημα, κι αυτό με τη σειρά του μέσω της λογοτεχνίας και της μυθολογίας που προσφέρουν απίστευτο υλικό για το πώς εμπλεκόμαστε με το ανθρωπογενές περιβάλλον που ορίζει τι ανήκει στη «φύση» και τι είναι «φυσικό».
Πράγματι, ξύλινα έργα αναρτημένα στους τοίχους παραπέμπουν ακριβώς σε αυτά. Χρωματικές συνθέσεις, δίπολα όπου οι εναλλαγές φωτός και σκότους υποδηλώνουν το πέρασμα από εποχή σε εποχή και από τη μέρα στη νύχτα. Ο κύκλος της ζωής που θα μπορούσε να ερμηνευτεί και ως μια αέναη εναλλαγή μεταξύ ανάτασης και πτώσης, κατάβασης στα άδυτα της γης και της ασφυξίας και αναζωογονητικής ανάβασης στο φως και στο οξυγόνο.
Ωστόσο τέσσερα έργα τοποθετημένα στο δάπεδο έχουν τη δική τους σημειολογική ερμηνεία: «Harvest Throne», «I am vertical (Field)», «Castalia Spring I» και «Apollo Nomius». Το χωράφι έχει μια είσοδο, ίσως να οδηγεί στον Άδη, η Κασταλία πηγή που συνδέεται με τον Απόλλωνα (τον θεό του φωτός, που ενίοτε είναι εκδικητικός), ένα τρισδιάστατο ζωγραφικό έργο όπου μια ανοιχτή οπή οδηγεί σε μια δίνη προς το χάος ή το άπειρο. Δίπλα μια μικρή ποσότητα άχυρου με ένα κομμάτι επεξεργασμένου μαρμάρου, αντιπαράθεση πολιτισμού, δηλαδή ανθρώπινης επέμβασης στη φύση, και γήινης εργασίας, όπως και το ταπεινό ξύλινο κάθισμα-θρόνος της αγροτικής συγκομιδής. Όλα κινούνται γύρω από την κεντρική συστάδα άχυρου, η συγκέντρωση των βοσκών, τα άλλα δεμάτια άχυρου σε συνδυασμό με πλάκες μαρμάρου ως πιστοποίηση της σχέσης των ανθρώπων με τη φύση. Ο επισκέπτη καλείται να αναλογιστεί με αυτοκριτική διάθεση τη σχέση τη δική του και γενικότερα της σύγχρονης κοινωνίας με το φυσικό περιβάλλον.
Ο Κωστής Βελώνης μου εξηγεί:
— Γιατί έφερες το αγροτικό στοιχείο στον χώρο μιας σύγχρονης γκαλερί;
Ήθελα να δούμε τον αγροτικό πολιτισμό με όρους πολιτικούς αλλά και μέσα από το οικολογικό ζήτημα κι αυτό με τη σειρά του μέσω της λογοτεχνίας και της μυθολογίας που προσφέρουν απίστευτο υλικό για το πώς εμπλεκόμαστε με το ανθρωπογενές περιβάλλον που ορίζει τι ανήκει στη «φύση» και τι είναι «φυσικό». Τα έργα πλαισιώνονται από μια θεώρηση του κόσμου που αναγνωρίζει την εμπειρία της κυκλικότητας των εποχών και της αλληλεπίδρασής τους στο ανθρωπογενές περιβάλλον. Για πολλά χρόνια βιώναμε το κλίμα και με όρους ελέγχου του περιβάλλοντος. Αλλά, απ’ ό,τι φαίνεται, το ελεγχόμενο περιβάλλον όχι μόνο δεν αρκεί πια αλλά είναι και ενεργοβόρο. Αυτή η συνειδητοποίηση με ενδιαφέρει να αποτυπώνεται στις προσωπικές μας διαθέσεις αλλά και πέρα από το αφήγημα της κλιματικής αλλαγής. Όλες οι αλλαγές του καιρού καθορίζουν την καθημερινότητά μας αλλά και την προσωπική μας διάθεση (mood). Πρόκειται για την οικοκριτική σκέψη που συμπεριλαμβάνει όλες τις λογοτεχνικές μαρτυρίες του οικολογικού και εδώ υπάρχει μια τεράστια παράδοση στην ελληνική και λατινική γραμματεία, η οποία μπορεί να λειτουργήσει ως ένα εργαλείο για την αναβάθμιση και την αφύπνιση του οικολογικού.
— Γιατί οι βοσκοί έχουν την τιμητική τους;
Γιατί αποτελούν μια συλλογικότητα της αγροτικής τάξης. Προσπαθώ να δω την αγροτική τάξη ως ένα εναλλακτικό μοντέλο. Μιλάμε για διάφορες συλλογικότητες μέσα στην πόλη, αλλά ξεχνάμε ότι η πιο αποτελεσματική είναι αυτή μιας διευρυμένης αγροτικής οικογένειας η οποία έχει όλα τα στοιχεία που μπορούν να πριμοδοτήσουν την αυτάρκεια, την αυτονομία, την απεξάρτηση από το τυπικό καπιταλιστικό σύστημα της εξάρτησης του αγοραστή και του καταναλωτή. Μπορούν να μας κάνουν να είμαστε παραγωγοί και καταναλωτές ταυτόχρονα. Για μένα το αγροτικό είναι ουσιώδες σε σχέση με την ευαισθησία μας πάνω στην αλλαγή του περιβάλλοντος. Μονάχα εφόσον ενστερνιστούμε μια προνεωτερική διάσταση ενός βίου που να συγχρονίζεται με αυτό που μας συμβαίνει θα συνειδητοποιήσουμε το πού βρισκόμαστε και τι λύσεις πρέπει να επιδιώξουμε. Την ίδια στιγμή πρέπει να αναγιγνώσκουμε κάθετα την ίδια μας την υπόσταση.
— Θα λέγαμε ότι η νέα αυτή εγκατάσταση-έκθεση είναι τα απόνερα της Ελευσίνας;
Αναμφίβολα! Η παλίρροια συνεχίζεται…
