Η Βαρκελώνη είναι η πόλη του Αντόνι Γκαουντί, του πιο πολυσυζητημένου αρχιτέκτονα του εικοστού αιώνα. Το σπουδαίο έργο του, η Sagrada Família, δεσπόζει στην καταλανική πρωτεύουσα. Όμως ο Γκαουντί ήταν ένας πολύπλοκος καλλιτέχνης και αρχιτέκτονας της εποχής του, που άφησε τα ίχνη της εντυπωσιακής δουλειάς του και στο πάρκο Güell, στην Casa Milà με τις καμινάδες που έχουν ανθρώπινες και ζωικές μορφές, και στο πρώτο σπίτι του στη Βαρκελώνη, την Casa Vicens, που σήμερα είναι τοπόσημα και εθνικοί θησαυροί της Ισπανίας.
Οι μοναδικές δημιουργίες του Γκαουντί, του μεγάλου δασκάλου του καταλανικού μοντερνισμού, τοποθετούνται στο καλλιτεχνικό, κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο της Βαρκελώνης των αρχών του εικοστού αιώνα, η ακμάζουσα βιομηχανία της οποίας παρείχε βήμα και πολλούς πλούσιους προστάτες σε φιλόδοξους καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες. Από τα εκκεντρικά σπίτια που έχτισε στη γειτονιά Eixample μέχρι το μεγάλο έργο του, τον νέο καθεδρικό της πόλης, τον οποίο ο Γκαουντί ονόμασε «Ναό», χάρισε έναν ιδιόμορφο χαρακτήρα σε μια πόλη που έχει το έργο του ως διαχρονικό στολίδι της.
Ο Γκαουντί διέβλεψε και επηρέασε πολλές μορφές και τεχνικές του μοντερνισμού του εικοστού αιώνα. Η αισθητική κληρονομιά του είναι δείγμα μιας παθιασμένης αρχιτεκτονικής, εκλεκτικισμού και προσωπικού ύφους.
Ο Γκαουντί ήταν 31 ετών όταν άρχισε να εργάζεται για τη Sagrada Família στη Βαρκελώνη. Εξακολουθούσε να εργάζεται στα εβδομήντα τρία του, το 1926, όταν χτυπήθηκε από τραμ και σκοτώθηκε. Η φανταστική βασιλική με τους κωνικούς πύργους και το σπηλαιώδες εσωτερικό ήταν ήδη ένας θρίαμβος. Σήμερα, μετά από χρόνια εργασιών μέχρι την ολοκλήρωσή της, συνεχίζει να προσελκύει τεράστια πλήθη. Το όνομά του είναι διάσημο σε όλον τον κόσμο και η πολυπλοκότητα του έργου του εξακολουθεί να μαγνητίζει τόσο τους επισκέπτες όσο και τους μελετητές και τους αρχιτέκτονες.
Καθοριστικής σημασίας είναι η προσέγγιση των αρχιτεκτονικών σχεδίων και των μοντέλων που έφτιαξε ο ίδιος και η ομάδα του, τα οποία παρέχουν πληροφορίες για τη δημιουργική του διαδικασία και τη γοητεία που του ασκούσαν τα έντονα χρώματα και οι καμπύλες μορφές. Όταν το εργαστήριό του καταστράφηκε κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου, διασώθηκαν μόνο δυο πρωτότυπα σχέδια της εκκλησίας Colònia Güell, τα μόνα σχέδια φτιαγμένα από τα χέρια του που έχουμε σήμερα.
Επιχειρώντας να γνωρίσουμε αυτόν τον μοναδικό καλλιτέχνη που εμπνεύστηκε από το γοτθικό και το μαυριτανικό στυλ και τα ανακάτεψε με τα μοτίβα της αρ νουβό για να διαμορφώσει την οπτική ταυτότητα της Βαρκελώνης, ως φόρο τιμής στην καταλανική ιστορία, θα ανακαλύψουμε ότι είναι πολύ λίγα αυτά που γνωρίζουμε για την προσωπική του ζωή, πέρα από το γεγονός ότι σπάνια ταξίδευε και ότι ήταν βαθιά αφοσιωμένος στην πρακτική και στην πίστη του. Πολλοί θεωρούν ότι «η ζωή του ήταν το έργο του».
Γεννήθηκε το 1852 σε ένα χωριό έξω από την Ταραγόνα. Υπέφερε από αρθρίτιδα και λάμβανε κατ’ οίκον εκπαίδευση, ενώ περνούσε πολύ χρόνο στο σπίτι του παππού του, θαυμάζοντας τη φύση και τα δημιουργήματα του Θεού, πράγμα που επηρέασε το έργο του. Αυτή η επιρροή εκφράστηκε μέσω του θρησκευτικού στοιχείου που έχουν οι αρχιτεκτονικές του κατασκευές. Ο Γκαουντί πίστευε ότι οι αρχιτέκτονες που δημιουργούν ένα περιβάλλον συνεχίζουν το έργο του Θεού επί της Γης.
Φοίτησε στο τμήμα Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης και εργάστηκε από πολύ νέος σε αρχιτεκτονικά γραφεία της πόλης. Είχε χαμηλούς βαθμούς και σχεδόν με το ζόρι πήρε πτυχίο. Η καριέρα του ξεκίνησε δίπλα στον διάσημο αρχιτέκτονα Ζοζέπ Μέστρες στη Βαρκελώνη. Ο Γκαουντί πίστευε ότι η φύση εμπεριέχει τόση αρμονία και σοφία όση όλα τα βιβλία τέχνης μαζί και ότι η τέχνη βρίσκεται έξω από το παράθυρό μας και γύρω μας.
Αυτή η παράδοξη για την εποχή του θεωρία για την αρχιτεκτονική, οι πρωτότυπες ιδέες του και η μοναδική του αντίληψη για το σχήμα τον έκαναν γνωστό στους κύκλους των πλουσίων της πόλης και σε μαικήνες που αναγνώρισαν το ταλέντο του, όπως ο δον Εουσέμπι Γκουέλ, που ζήτησε να τον γνωρίσει, έχοντας δει τα έργα του νεαρού σχεδιαστή στη Διεθνή Έκθεση των Παρισίων.
Ο Γκουέλ όχι μόνο έκανε παραγγελίες στον Γκαουντί αλλά τον άφησε εντελώς ελεύθερο να υλοποιήσει τα σχέδιά του, δίνοντάς του μια πρώτη ευκαιρία να ασχοληθεί με μεγάλα έργα σαν κι αυτά που ακολούθησαν.
Ο Γκαουντί άφησε την αχαλίνωτη φαντασία του ελεύθερη και πειραματίστηκε με τα ιστορικά αρχιτεκτονικά μοτίβα και τους ρυθμούς που διαμόρφωσαν το δικό του ύφος. Στα σχέδιά του, έχοντας ήδη ενσωματώσει επιρροές από την ανατολική, τη νεογοτθική και τη νατουραλιστική αρχιτεκτονική, εφαρμόζει μεν τις επιδράσεις που δέχτηκε, αλλά δημιουργεί ένα δικό του ύφος, ανεπανάληπτο και ανεξίτηλο.
Σφράγισε την αρχιτεκτονική όψη και την πολιτισμική ζωή της Βαρκελώνης, συντελώντας στην ανάπτυξή της, και παράλληλα ανήγαγε το πάθος του για το επάγγελμά του σε τέχνη συγγενή της γλυπτικής.
Από τις αρχές του εικοστού αιώνα εξέλιξε τις κατασκευές του σε οικοδομήματα βγαλμένα από τον κόσμο της φαντασίας, με δωμάτια σπηλαιώδη, καμινάδες που συνομιλούν με τα σύννεφα, υλικά και χρώματα απροσδόκητα. Έφτιαξε κατοικίες και κήπους, στολίζοντας τα λαβυρινθώδη κομμάτια τους με ερπετά, οι πολύχρωμες φολίδες των οποίων είναι από κομμάτια κεραμικών πλακιδίων.
Ανάμεσα στα πολυάριθμα έργα του Γκαουντί στη Βαρκελώνη ξεχωρίζουν η Casa Milà ή Pedrera, το μνημείο Bellesguard, το El Capricho, το πάρκο Güell, το επισκοπικό παλάτι της Αστόργα, η Casa Vicens, η Casa de los Botines, η εκκλησία Colònia Güell, η Casa Batlló, η Casa Calvet, το Bodegas Güell, το μέγαρο Güell, οι κήποι Artigas και τα Güell Pavilions.
Όμως το μεγάλο έργο της ζωής του είναι η Sagrada Família, σύμβολο της πόλης της Βαρκελώνης. Ο Γκαουντί ανέλαβε τον σχεδιασμό και την κατασκευή του γιγαντιαίου αυτού καθεδρικού ναού το 1883 και δούλεψε σ’ αυτόν επί σαράντα τρία χρόνια. Ήταν ο δεύτερος αρχιτέκτονας που ανέλαβε το Templo Expiatorio de la Sagrada Família, όπως είναι το πλήρες όνομα του ναού, και οραματίστηκε κάτι μεγαλοπρεπές που θα αποτελούσε σύμβολο της θρησκευτικής πίστης.
Τα δέκα τελευταία χρόνια της ζωής του είχε εγκαταλείψει κάθε άλλη δραστηριότητα που έκανε το γραφείο του, εγκατέλειψε ακόμα και το σπίτι του για να μείνει μέσα στο εργαστήριό του, στη Sagrada Família, ζώντας σαν ασκητής. Απορροφημένος από το έργο του, καταπονημένος από τις συνθήκες που επικρατούσαν μέσα στην οικοδομή, τρεφόταν ελάχιστα, ντυνόταν με κουρέλια σχεδόν και περπατούσε ξυπόλυτος. Όταν πέθανε, τον έθαψαν εκεί, σε μια κρύπτη, καθώς είχε αφιερώσει σε αυτό το έργο τη ζωή και το ιδιοφυές πνεύμα του.
Το τέλος του Γκαουντί ήταν τραγικό. Στις 7 Ιουνίου του 1926, ο ηλικιωμένος άντρας στεκόταν έξω από τη Sagrada Família, σκεπασμένος με μια κουβέρτα, και παρακολουθούσε τις εργασίες στον ναό. Στεκόταν όμως πάνω στις γραμμές του τραμ και, παρά τις προσπάθειες του οδηγού να φρενάρει εγκαίρως, τραυματίστηκε θανάσιμα.
Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο και κανένας δεν τον αναγνώρισε, μάλιστα νόμιζαν ότι επρόκειτο για κάποιον άστεγο. Αργότερα κατάλαβαν ότι ο ντυμένος φτωχικά άντρας ήταν ο αρχιτέκτονας-αναμορφωτής της αρχιτεκτονικής της Βαρκελώνης και σχεδιαστής της Sagrada Família, του ναού που ήταν αφιερωμένος στη δόξα της «Αγίας Οικογένειας». Πέθανε λίγες ημέρες αργότερα και δεν πρόλαβε να δει το έργο του ολοκληρωμένο. Όταν του έλεγαν ότι αυτό το πολύπλοκο έργο θα χρειαζόταν εκατό χρόνια για να χτιστεί, προφητικά απαντούσε ότι ο Θεός είναι αιώνιος και μπορεί να περιμένει.
Ο Γκαουντί διέβλεψε και επηρέασε πολλές μορφές και τεχνικές του μοντερνισμού του εικοστού αιώνα. Η αισθητική κληρονομιά του είναι δείγμα μιας παθιασμένης αρχιτεκτονικής, εκλεκτικισμού και προσωπικού ύφους.
Επτά ακίνητα που χτίστηκαν από τον αρχιτέκτονα στη Βαρκελώνη ή κοντά σε αυτήν μαρτυρούν την καταλυτική του επίδραση στην ανάπτυξη της αρχιτεκτονικής και της κατασκευαστικής τεχνολογίας στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα και αποτελούν σήμερα μνημεία της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Unesco.
Ονειρικά κτίρια, αρχιτεκτονικά ιδεώδη
H Casa Vicens είναι ένα από τα σημαντικά πρώιμα έργα του Γκαουντί. Κατασκευάστηκε από το 1883 έως το 1889 και ήταν οικογενειακή εξοχική κατοικία του Μανουέλ Βισένς, ο οποίος είχε μια επιχείρηση κεραμιδίων στη Βαρκελώνη. Ξεχωρίζει για τον έντονο χρωματισμό και τις επιρροές από την ισλαμική/Μουδέχαρ αρχιτεκτονική – μια πρόκληση για το παραδοσιακό στυλ της εποχής.
Το Palau Güell, μια μεγαλοπρεπής αστική έπαυλη, σχεδιάστηκε για τον μεγιστάνα της βιομηχανίας Εουσέμπι Γκουέλ και χτίστηκε μεταξύ 1886 και 1888. Βρίσκεται στην Carrer Nou de la Rambla, στη γειτονιά El Raval της Βαρκελώνης. Το σπίτι εκτείνεται γύρω από την κύρια αίθουσα για τη φιλοξενία επισκεπτών της υψηλής κοινωνίας, οι οποίοι έμπαιναν με άμαξες από τις σιδερένιες πύλες, που είχαν μια παραβολική αψίδα και περίπλοκα σχέδια από σφυρήλατο σίδερο τα οποία έμοιαζαν με φύκια και σε ορισμένα σημεία με μαστίγιο. Ο Γκαουντί τοποθέτησε ανάμεσα στις δύο πύλες το χάλκινο γλυπτό ενός φοίνικα, ενός μυθικού ζώου, εμβλήματος της οικονομικής και πολιτιστικής αναγέννησης που βίωσε η καταλανική κοινωνία. Οι περίτεχνοι τοίχοι και οι οροφές της αίθουσας υποδοχής έκρυβαν μικρά παράθυρα τοποθετημένα ψηλά, από όπου οι ιδιοκτήτες του σπιτιού μπορούσαν να δουν τους καλεσμένους τους από τον επάνω όροφο και να ρίξουν μια «κρυφή ματιά» προτού τους χαιρετήσουν, σε περίπτωση που χρειαζόταν να προσαρμόσουν την ενδυμασία τους ανάλογα. Η κύρια αίθουσα δεξιώσεων έχει ψηλή οροφή με μικρές τρύπες κοντά στην κορυφή, έξω από τις οποίες κρεμούσαν φανάρια τη νύχτα για να δίνουν την εντύπωση του έναστρου ουρανού.
Η Casa Batlló είναι ένα από τα πιο φωτογραφημένα και εμβληματικά έργα του Γκαουντί, ένα γλυπτό του μοντερνισμού, με κυματιστές γραμμές, χρωματιστό διάκοσμο και μορφές που θυμίζουν οργανικά στοιχεία (κάποτε ονομάστηκε «Casa dels ossos» – «Σπίτι των οστών»). Η πρόσοψή της μοιάζει σαν να έχει φτιαχτεί από κρανία και οστά. Τα κρανία είναι στην πραγματικότητα μπαλκόνια και τα οστά πυλώνες στήριξης. Σχεδιάστηκε από τον Γκαουντί μεταξύ 1904 και 1906, βρίσκεται στο κέντρο της Βαρκελώνης και ήταν η πολυτελής κατοικία του σενιόρ Ζοζέπ Μπατλό, ενός πλούσιου αριστοκράτη. Ο σενιόρ Μπατλό ζούσε στους δύο κάτω ορόφους με την οικογένειά του, ενώ οι πάνω όροφοι νοικιάζονταν ως διαμερίσματα. Ο Γκαουντί χρησιμοποίησε τα χρώματα και τα σχήματα που συναντάμε στη θαλάσσια ζωή ως έμπνευση γι’ αυτό το κτίριο. Π.χ., τα χρώματα που επιλέχθηκαν για την πρόσοψη είναι αυτά που βρίσκονται στα φυσικά κοράλλια. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για έναν επισκέπτη έχουν τα παράθυρα, που είναι σε διαφορετικό μέγεθος ώστε να υπάρχουν συνθήκες ομοιόμορφου φωτισμού σε κάθε δωμάτιο του σπιτιού.
Η Casa Milà (La Pedrera) είναι μια πολυκατοικία με μοναδική κυματιστή πρόσοψη και φουτουριστικό στυλ. Το δώμα με τις παραμορφωμένες καμινάδες και οι εσωτερικοί χώροι αποτελούν τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία μοντερνισμού. Η οικοδόμηση της La Pedrera ξεκίνησε το 1906 και ολοκληρώθηκε έξι χρόνια μετά.
Ονομάστηκε «Casa Milà» γιατί κατασκευάστηκε ως σπίτι για την εύπορη οικογένεια Μιλά. Βρίσκεται στη γειτονιά Eixample της Βαρκελώνης. Πρόκειται για έναν συνδυασμό σιδηροκατασκευής και σκυροδέματος. Στο εσωτερικό του, κάθε λεπτομέρεια, από τα πόμολα στις πόρτες μέχρι τα φωτιστικά, φέρει τη σφραγίδα της ευφυΐας του Γκαουντί. Ένας εντυπωσιακά σουρεαλιστικός χώρος με γλυπτά αποτελεί τη στέγη του κτιρίου. Ο συνδυασμός της εκκεντρικότητας του κτιρίου με τα μεσοαστικά συντηρητικά έπιπλα στο εσωτερικό του δημιουργεί μια ενδιαφέρουσα αντίθεση ανάμεσα στην εκκεντρικότητα του μοντερνισμού και τη σοβαρότητα του 19ου αιώνα. Ήταν το τελευταίο αστικό έργο του Γκαουντί προτού αφιερωθεί αποκλειστικά στη Sagrada Família.
Tο πάρκο Güell, ένα πάρκο-έργο τέχνης, είναι ένα σύμπλεγμα πάρκων και κήπων με αρχιτεκτονικά στοιχεία που βρίσκεται στη γειτονιά La Salut της περιοχής Gràcia της Βαρκελώνης. Στο πλαίσιο της αστικής επέκτασης της Βαρκελώνης στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Καταλανός βιομήχανος και προστάτης της τέχνης Εουσέμπι Γκουέλ ανέθεσε στον Γκαουντί να σχεδιάσει ένα πάρκο. Η κατασκευή πραγματοποιήθηκε μεταξύ 1900 και 1914 και το πάρκο άνοιξε επίσημα για το κοινό το 1926. Αντανακλά τις ξεχωριστές καλλιτεχνικές ευαισθησίες και την οπτική γλώσσα του Γκαουντί, σηματοδοτώντας μια συγκεκριμένη φάση του – την περίοδο της φυσιολατρίας του, την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η μελέτη του Γκαουντί για τη φύση και τις οργανικές μορφές οδήγησε σε καινοτόμες δομικές λύσεις βασισμένες στη γεωμετρική ανάλυση. Οι γνώσεις του Γκαουντί πάνω στη γεωμετρία οδήγησαν στο ευφάνταστο και διακοσμητικό του στυλ. Με ρίζες στο μπαρόκ, το έργο του παρουσιάζει δομικό πλούτο και ελευθερία από την ακαμψία των κλασικών κανόνων. Στο πάρκο Güell εισήγαγε καμπύλους και κυματιστούς πάγκους, έναν πρόδρομο του στυλ που υλοποιήθηκε πλήρως στη Sagrada Família. Αρχικά, ο Γκουέλ και ο Γκαουντί οραματίστηκαν τον χώρο ως ένα ιδιωτικό σύμπλεγμα πολυτελών κατοικιών με σύγχρονες ανέσεις. Οι κοινόχρηστοι χώροι του πάρκου –σκάλες, βεράντες, κήποι– σχεδιάστηκαν για να ενσαρκώσουν τα πολιτικά και θρησκευτικά ιδανικά των δημιουργών του. Υπάρχουν επίσης κλασικά στοιχεία και αναφορές στην ελληνική μυθολογία.
Η Bellesguard (Casa Figueras) σχεδιάστηκε από τον Γκαουντί και χτίστηκε μεταξύ 1900 και 1909, αν και διάφορες δευτερεύουσες εργασίες ολοκληρώθηκαν το 1916 από τους βοηθούς του. Βρίσκεται στους πρόποδες της οροσειράς Κολσερόλα στη Βαρκελώνη, στη γειτονιά που ήταν η πρώην πόλη Σαντ Τζερβάσι ντε Κασόλας, η οποία τώρα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της πόλης. Στο σημείο όπου χτίστηκε το σπίτι, υπήρχε κάποτε ένα μεσαιωνικό κάστρο που ανεγέρθηκε από τον Μαρτίνο Α' τον Ουμά, τον τελευταίο βασιλιά της Αραγονίας, που ανήκε στον Οίκο της Βαρκελώνης. Αυτός ο μονάρχης ονόμασε το μέρος Μπελεσγκάρντ («όμορφη θέα»), λόγω της πανοραμικής θέας του στην πεδιάδα της Βαρκελώνης. Από αυτό το παλιό κάστρο σώζονται ερείπια του τείχους και δύο ημιερειπωμένοι πύργοι, που ο Γκαουντί ενσωμάτωσε στον σχεδιασμό του. Σχεδίασε ένα συγκρότημα που θυμίζει μεσαιωνικό κάστρο, αξιοσημείωτο για τις γοτθικές αρχιτεκτονικές λύσεις του, αν και φέρει μια ισχυρή προσωπική σφραγίδα, χαρακτηριστική όλων των έργων του. Ανήκει στη νεογοτθική περίοδο του Γκαουντί (1888-1898), μια φάση στην οποία ο αρχιτέκτονας εμπνεύστηκε κυρίως από τη μεσαιωνική γοτθική τέχνη, την οποία ερμήνευσε ελεύθερα και προσωπικά, με στόχο να βελτιώσει τις δομικές της λύσεις, έχοντας μελετήσει σε βάθος την καταλανική και τη γοτθική αρχιτεκτονική, καταλήγοντας ότι επρόκειτο για ένα ατελές στυλ.
Το Pavellons de la Finca Güell είναι ένα σύμπλεγμα κτιρίων που περιλαμβάνει πύλες, στάβλους και κήπους, και χτίστηκε κατά παραγγελία του Γκουέλ από τον Γκαουντί, ο οποίος πρότεινε ένα οριενταλιστικό σχέδιο που θυμίζει κάπως την τέχνη Μουδέχαρ. Η κύρια πύλη με σχέδιο σε σχήμα δράκου που έχει γυάλινα μάτια παρίστανε τον Λάδωνα, απόγονο του Τύφου, τον δράκο που φύλαγε τον Κήπο των Εσπερίδων, τον οποίο νίκησε ο Ηρακλής σε έναν από τους δώδεκα άθλους του. Πάνω από τον δράκο υπάρχει μια πορτοκαλιά από αντιμόνιο, άλλη μια αναφορά στις Εσπερίδες. Ο Γκαουντί ήταν επίσης εν μέρει υπεύθυνος για τον σχεδιασμό των κήπων του κτήματος, όπου κατασκεύασε δύο σιντριβάνια και μια πέργκολα, και φύτεψε διάφορα μεσογειακά είδη: πεύκα, ευκάλυπτους, φοίνικες, κυπαρίσσια και μανόλιες.
