ΑΝ ΣΑΣ ΖΗΤΟΥΣΑΝ να μαντέψετε ποιο έγκριτο και επιφανές δίδυμο κινηματογραφικών δημιουργών πέρασε την καριέρα του αναζητώντας απελπισμένα πόρους δεξιά κι αριστερά, αμελώντας να πληρώσουν το καστ και το συνεργείο τους, ανταλλάσσοντας εραστές και φιλονικώντας αγρίως μεταξύ τους σε σημείο που οι γείτονες καλούσαν την αστυνομία, δύσκολα θα πήγαινε το μυαλό σας στην περίπτωση του ντουέτου “Merchant Ivory”.
Όμως ένα νέο ντοκιμαντέρ για τον Ινδό παραγωγό Ισμαήλ Μέρτσαντ και τον Αμερικανό σκηνοθέτη Τζέιμς Άιβορι καθιστά σαφές ότι τα υποβόσκοντα πάθη στις ταινίες τους, όπως το «Δωμάτιο με θέα», το «Χάουαρντς Εντ» και «Τα απομεινάρια μιας ημέρας», δεν ήταν τίποτα σε σύγκριση με ό,τι συνέβαινε πίσω από την κάμερα.
Από την αρχική τους συνάντηση στη Νέα Υόρκη το 1961 μέχρι το θάνατο του Μέρτσαντ κατά τη διάρκεια χειρουργικής επέμβασης το 2005, το ζευγάρι ήταν τόσο αχώριστο όσο υποδηλώνει το «εταιρικό» τους όνομα, με την απουσία κάθε παύλας ή τελείας ανάμεσα στα δύο επίθετα.
Παρότι έκαναν μαζί ταινίες από την δεκαετία του ’60, θα έπρεπε να περιμένουν μέχρι τα τέλη των ‘80s και την αρχή των ‘90s για να καθιερωθεί πανηγυρικά το κοινό τους brand στο παγκόσμιο κινηματογραφικό box-office, με δημοφιλή βελούδινα δράματα εποχής για καταπιεσμένους Βρετανούς που εκτόξευσαν τις καριέρες ηθοποιών όπως ο Χιου Γκραντ, η Έλενα Μπόναμ Κάρτερ και ο Τζούλιαν Σαντς και ενίσχυσαν την μετεωρική άνοδο αστέρων όπως ο Ντάνιελ Ντέι Λιούις και η Έμμα Τόμσον.
Η περίοπτη θέση του ντουέτου Merchant Ivory στην κορυφή του βρετανικού κινηματογραφικού σύμπαντος δεν θα μπορούσε να διαρκέσει για πάντα. Μετά την επιτυχία της ταινίας «Τα απομεινάρια μιας ημέρας», η οποία ήταν υποψήφια για οκτώ Όσκαρ, το «εταιρικό σήμα» τους άρχισε να εξασθενεί.
Το σενάριο των περισσότερων από τις ταινίες εκείνες είχε γράψει η Ρουθ Πρόουερ Τζαμπβάλα που συχνά ζούσε μαζί τους στην ίδια πολυκατοικία στο κέντρο της Νέας Υόρκης, ενώ τη μουσική έγραφε συνήθως ο Ρίτσαρντ Ρόμπινς, ο οποίος είχε δεσμό με τον Μέρτσαντ, ενώ παράλληλα διατηρούσε σχέση και με την Έλενα Μπόναμ Κάρτερ.
Οι ταινίες μπορεί να ήταν όμορφες, η παραγωγή τους όμως ήταν συχνά πολύ άσχημη και τα χρήματα ήταν πάντα λίγα. Όταν κάποτε ερωτήθηκε πού θα έβρισκε τα χρήματα για την επόμενη ταινία, ο Μέρτσαντ απάντησε: «Όπου να ‘ναι». Αφού οι ενδυματολόγοι Τζένι Μπίβαν και Τζον Μπράιτ κέρδισαν το Όσκαρ κοστουμιών για την ταινία «Δωμάτιο με θέα», ο παραγωγός τους είπε: «Σας έφερα το Όσκαρ σας, πρέπει να σας πληρώσω κι από πάνω;»
Το γύρισμα της ταινίας «Κάψα και σκόνη» με πρωταγωνίστρια την Τζούλι Κρίστι, ήταν ιδιαίτερα φορτισμένο. Μόνο το 30 ή 40% του προϋπολογισμού υπήρχε όταν ξεκίνησαν τα γυρίσματα στην Ινδία το 1982 και ο Μέρτσαντ σηκωνόταν τα ξημερώματα για να κλέψει τα τηλεγραφήματα από τα ξενοδοχεία που έμεναν οι ηθοποιοί, ώστε να μην γνωρίζουν ότι οι ατζέντηδες τους τούς προέτρεπαν να εγκαταλείψουν την παραγωγή.
«Κάθε ταινία ήταν κι ένας αγώνας», λέει ο δημιουργός του ντοκιμαντέρ Στίβεν Σάουσι. «Η Έμμα Τόμσον είχε έναν τεράστιο καυγά με τον Ισμαήλ στο Howards End επειδή δούλευε 13 συνεχόμενες ημέρες κι εκείνος της ακύρωσε το ρεπό του Σαββατοκύριακου. Η Γκουίνεθ Πάλτροου μισούσε κάθε λεπτό του γυρίσματος της ταινίας "Ο Τζέφερσον στο Παρίσι". Βλέποντας όμως τις ταινίες, δεν μπορείς να καταλάβεις τι συνέβαινε από πίσω».
Το ζεύγος Μέρτσαντ – Άιβορι μάλωνε διαρκώς εντός και εκτός πλατό. «Ω, ήταν πολύ αυθεντικοί», λέει ο Σάουσι και η αυθεντικότητα επεκτεινόταν και στη σεξουαλικότητά τους. Το θέμα της σεξουαλικής τους ταυτότητας δεν συζητήθηκε δημοσίως μέχρι πρόσφατα που ο Άιβορι κέρδισε Όσκαρ για το σενάριο του Call Me By Your Name. «Πρέπει να θυμάστε ότι ο Ισμαήλ ήταν Ινδός πολίτης που ζούσε στη Βομβάη, με μια βαθιά συντηρητική μουσουλμανική οικογένεια», έλεγε ο Τζέιμς Άιβορι το 2018.
Ο Σάουσι είχε ήδη αρχίσει να γυρίζει το ντοκιμαντέρ του (που φέρει απλώς τον τίτλο “Merchant Ivory”) όταν δημοσιεύτηκαν τα ειλικρινή απομνημονεύματά του Τζέιμς Άιβορι, με τίτλο Solid Ivory, τα οποία αναφέρονται με γλαφυρές φαλλοκεντρικές λεπτομέρειες στους εραστές του πριν και κατά τη διάρκεια της σχέσης του με τον Μέρτσαντ, συμπεριλαμβανομένου του διάσημου μυθιστοριογράφου Μπρους Τσάτγουιν.
Ήταν το βιβλίο αυτό που ενθάρρυνε τον Σάουσι να θέσει ερωτήματα στην οθόνη – μεταξύ άλλων για «το τρελό, περίπλοκο τρίγωνο του Τζέιμς, του Ισμαήλ και του Ντικ (Ρόμπινς)» – που διαφορετικά ίσως να μην είχε τολμήσει να θέσει. Το ντοκιμαντέρ είναι πιο πολύτιμο, ωστόσο, για την προβολή του Άιβορι ως υποτιμημένου υποστηρικτή της γκέι εκπροσώπησης στην οθόνη, ξεκινώντας από την ταινία «Maurice» του 1987.
Η περίοπτη θέση του ντουέτου Merchant Ivory στην κορυφή του βρετανικού κινηματογραφικού σύμπαντος δεν θα μπορούσε να διαρκέσει για πάντα. Μετά την επιτυχία της ταινίας «Τα απομεινάρια μιας ημέρας», η οποία ήταν υποψήφια για οκτώ Όσκαρ, το «εταιρικό σήμα» τους άρχισε να εξασθενεί. Η ταινία του Σάουσι, όμως, εκτός από υπενθύμιση των ένδοξων ημερών τους, μπορεί επίσης να αναζωπυρώσει το ενδιαφέρον για το έργο τους, μεταξύ των νεαρών queer θεατών, των οποίων η μόνη σχέση με τον Άιβορι, ο οποίος είναι 95 ετών σήμερα, είναι μέσω του Call Me By Your Name.
«Νέοι άνθρωποι τον πλησιάζουν στο δρόμο για να του σφίξουν το χέρι και να τον ευχαριστήσουν για τον Maurice», λέει ο Σάουσι. «Ήθελα όμως να συμπεριλάβω επίσης την πιο δυσλειτουργική πλευρά του τρόπου με τον οποίο γυρίστηκαν οι ταινίες τους. Ελπίζω ότι αυτό θα εμπνεύσει τους νέους κινηματογραφιστές καθώς διαπιστώνουν ότι ένα σπουδαίο έργο μπορεί να προκύψει από το απόλυτο χάος».
MERCHANT IVORY (2023) trailer
Με στοιχεία από The Guardian
