«ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΤΟΥ ΟΥΡΑΝΟΥ ήταν το τέλειο ατάραχο μπλε μιας τηλεοπτικής οθόνης, συντονισμένης σε ένα νεκρό κανάλι». Αυτή είναι η εναρκτήρια φράση του εμβληματικού μυθιστορήματος Νευρομάντης (Neuromancer) του Γουίλιαμ Γκίμπσον, που κυκλοφόρησε το 1984, και θεωρείται ευρέως ως η απαρχή του cyberpunk (κυβερνοπάνκ). Εκείνη τη δεκαετία, η τεχνολογία είχε αρχίσει να διεισδύει στην καθημερινή ζωή, με την εμφάνιση των προσωπικών υπολογιστών και των βιντεοπαιχνιδιών (το Pac-Man έκανε το ντεμπούτο του το 1980), και ο καπιταλισμός βρισκόταν στα πρόθυρα της χαλάρωσης των περιορισμών που συγκρατούσαν τη συντριπτική του δύναμη.
Το είδος γεννήθηκε ως ένα επαναστατημένο τέκνο της κλασικής επιστημονικής φαντασίας, που οραματιζόταν ένα ζοφερό μέλλον στο οποίο, σαν μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία, ο κόσμος μας μοιάζει όλο και περισσότερο. Ο μεγάλος θεωρητικός, φιλόσοφος και συγγραφέας Φρέντρικ Τζέιμσον που πέθανε φέτος αφού συμπλήρωσε έναν αιώνα ζωής, είχε περιγράψει το cyberpunk ως έναν νέο ρεαλισμό: «Η ύψιστη λογοτεχνική έκφραση, αν όχι του μεταμοντερνισμού, τότε του ύστερου καπιταλισμού».
Ο Νευρομάντης περιέχει όλα τα κλασικά στοιχεία του είδους: τερατώδεις πολυεθνικές που ελέγχουν τον κόσμο καθώς τα έθνη-κράτη είναι όλο και πιο αδύναμα (μια συνθήκη που σήμερα αναφέρεται με τον όρο «τεχνοφεουδαρχία»), η άνοδος της τεχνητής νοημοσύνης σε μια άκρως τεχνολογική και τεχνοκρατική κοινωνία, οι απειλές για την κυβερνο-ασφάλεια και η ακραία κοινωνικοοικονομική ανισότητα. Οι πόλεις είναι σκοτεινές, με γρήγορους ρυθμούς, βρώμικες και αδίστακτες, μια εικόνα αστικής παρακμής που πιθανώς επηρεάστηκε από την κρίση –στα όρια χρεοκοπίας– μεγάλων μητροπόλεων όπως η Νέα Υόρκη, στη δεκαετία του 1970.
Ως είδος, το cyberpunk τείνει να παραμένει κοντά στο παρόν: δεν διαδραματίζεται «μια φορά κι έναν καιρό, σε έναν γαλαξία πολύ, πολύ μακριά», όπως ο Πόλεμος των άστρων αλλά σχεδόν εδώ, σχεδόν τώρα.
Μια συνθήκη που ορίζεται από το σλόγκαν «high tech, low life», τον συνδυασμό δηλαδή της τεχνολογίας αιχμής και ενός ολοένα και πιο άθλιου βιοτικού επιπέδου, επειδή πάντα κάνουμε το λάθος να συγχέουμε την καινοτομία με την πρόοδο. Ο Γκίμπσον, ο οποίος είχε ήδη επινοήσει τον όρο «κυβερνοχώρος» στο διήγημά του Burning Chrome το 1982, προέβλεψε την εμφάνιση του κυβερνοχώρου περισσότερο από μια δεκαετία προτού αυτός γίνει συνώνυμο του διαδικτύου.
Στην πραγματικότητα, το αρχικό δίκτυο Arpanet υπήρχε ήδη τη δεκαετία του 1980, και τα δίκτυα υπολογιστών είχαν ήδη κάνει την εμφάνισή τους σε ταινίες όπως τα Παιχνίδια πολέμου (War Games) του 1983, όπου ο πρωταγωνιστής χρησιμοποιεί ένα τηλεφωνικό μόντεμ για να αποκτήσει πρόσβαση σε στρατιωτικούς υπολογιστές, με αποτέλεσμα την παραλίγο πρόκληση πυρηνικού πολέμου, σαν να επρόκειτο για διαδικτυακό παιχνίδι. Η έννοια των δικτύων υπολογιστών περιφερόταν ευρέως ήδη εκείνη την εποχή στους στρατιωτικούς, τεχνολογικούς και πανεπιστημιακούς κύκλους.
Ως είδος, το cyberpunk τείνει να παραμένει κοντά στο παρόν: δεν διαδραματίζεται «μια φορά κι έναν καιρό, σε έναν γαλαξία πολύ, πολύ μακριά», όπως ο Πόλεμος των άστρων αλλά σχεδόν εδώ, σχεδόν τώρα. Με την άφιξή του, ο τεχνο-ουτοπισμός που είχε τροφοδοτήσει μεγάλο μέρος της επιστημονικής φαντασίας του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα μεταμορφώνεται σε έναν ζοφερό εφιάλτη, που παραμονεύει στη γωνία, σε ένα κοντινό μέλλον που μπορεί να είναι ήδη εδώ - όπως η σκοτεινή πλευρά της ιδεολογίας που εκπορεύεται από τη Silicon Valley.
Αυτός ο απαισιόδοξος φουτουρισμός διαδραματίζεται σε έναν σκοτεινό κόσμο που δανείζεται πολλά στοιχεία από τη νουάρ φιλολογία, ειδικά από τις ταινίες που έχουν βασιστεί στα βιβλία του Ρέιμοντ Τσάντλερ και του Ντάσιελ Χάμετ: περιθωριοποιημένοι χαρακτήρες, απόκληροι και επαναστάτες, νυχτόβια και παρακμιακά περιβάλλοντα, συνεχής βροχή και ομίχλη και μια σκληρή κοινωνία όπου όλοι προσπαθούν απλώς να επιβιώσουν. Στο cyberpunk υπάρχουν όλα αυτά τα στοιχεία, όμως φωτίζονται από νέον επιγραφές και συνδέονται με καλώδια. Σ’ αυτό το περιβάλλον, οι χαρακτήρες, αντί να φορούν καπέλα και καμπαρντίνες, συχνά έχουν υποστεί τεχνολογικές τροποποιήσεις στο σώμα ή τον εγκέφαλό τους τους και καταναλώνουν δεξτροαμφεταμίνη μάλλον παρά ουίσκι με πάγο.
Η απόλυτη cyberpunk ταινία είναι το Blade Runner του Ρίντλεϊ Σκοτ, βασισμένο στο μυθιστόρημα του Φίλιπ Κ. Ντικ, Do Androids Dream of Electric Sheep?, το οποίο έθεσε τις βάσεις για την αισθητική του είδους. Στην πραγματικότητα, το Blade Runner είναι περισσότερο ένας πρόδρομος του cyberpunk παρά ένα καθαρό δείγμα του είδους, καθώς κυκλοφόρησε το 1982, δύο χρόνια πριν από τον Νευρομάντη, και δεν αναφέρεται άμεσα στον κυβερνοχώρο.
Αν αναλογιστεί κανείς τα χαρακτηριστικά του κυβερνοπάνκ σύμπαντος –όπως η υποχώρηση του κράτους υπέρ των μεγάλων εταιρειών, η υπερ-τεχνολογικοποιημένη κοινωνία, η τεχνητή νοημοσύνη, η εξέχουσα θέση του κυβερνοχώρου, η αυξανόμενη ανισότητα και η επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης– είναι δύσκολο να μην αναγνωρίσει την ομοιότητα με τον δικό μας κόσμο. Αυτός ο «ρεαλισμός», όπως τον αποκάλεσε ο Φρέντρικ Τζέιμσον, μοιάζει πάρα πολύ οικείος.
Οι cyberpunk πόλεις που απεικονίζονται στη μυθοπλασία έχουν συχνά μια ευδιάκριτη ασιατική επιρροή, μια αντανάκλαση της (δυτικής) άποψης της δεκαετίας του 1980 για την Ιαπωνία ως το επίκεντρο της πρωτοποριακής τεχνολογίας, μέσω της οποίας αναμενόταν να κυριαρχήσουν οι εκτεταμένες μεγαλούπολεις και τα ρομπότ. Το Λος Άντζελες του Blade Runner είναι γεμάτο από ιαπωνικές διαφημίσεις και ιαπωνικά εστιατόρια, ενώ ο Νευρομάντης διαδραματίζεται στην Ιαπωνία. Οι πόλεις της cyberpunk μυθοπλασίας είναι γεμάτες με νέον ιδεογράμματα, που θυμίζουν τη σημερινή πληθώρα των ασιατικής έμπνευσης καταστημάτων γρήγορου φαγητού που προσφέρουν ράμεν και ντιμ σούμ στην καρδιά των σύγχρονων μητροπόλεων.
Οι πόλεις του Cyberpunk είναι πολυσύχναστες, ποικιλόμορφες και σφύζουν από ανθρώπους από όλες τις φυλές και τα κοινωνικά στρώματα, αντικατοπτρίζοντας το σημερινό κύμα παγκοσμιοποίησης και υπερτουρισμού. Οι νεανικές κουλτούρες υιοθετούν φουτουριστική αισθητική, με φθορίζοντα, μεταλλικά ρούχα και έντονα χρωματιστά μαλλιά – σαφείς εμπνεύσεις από την αισθητική του cyberpunk, του είδους που μας υποδείκνυε πώς πρέπει να μοιάζει το μέλλον. Και υπό μία έννοια, το μέλλον πάντα παίρνει τη μορφή αυτού που έχουμε οραματιστεί για λογαριασμό του, είτε πρόκειται για ουτοπία είτε για δυστοπία.
Με στοιχεία από El Pais
