Η ΕΙΚΟΝΑ ΑΠΟΤΥΠΩΝΕΙ όλη τη φρίκη του Ολοκαυτώματος: ένας ναζί σημαδεύει με το περίστροφό του έναν άνδρα στο κεφάλι, ο οποίος κοιτάζει την κάμερα με μια σχεδόν αγέρωχη έκφραση. Άλλοι Γερμανοί στρατιώτες, ακόμη και ένας πολίτης, παρακολουθούν τη σκηνή φαινομενικά απαθείς. Είναι μια εικόνα του απόλυτου κακού. Μπροστά από τον άνθρωπο που πρόκειται να εκτελεστεί χάσκει η άβυσσος ενός μαζικού τάφου γεμάτου πτώματα. Αυτή η φωτογραφία, που τραβήχτηκε το 1941, έγινε γνωστή ως «Ο τελευταίος Εβραίος της Βίνιτσα» (πόλη της κεντρικής Ουκρανίας).
Μέχρι τώρα, το όνομα του δολοφόνου ήταν άγνωστο. Ωστόσο, χάρη στην τεχνητή νοημοσύνη και τη συνεργασία δύο μελών της οικογένειας του δράστη, ο Γερμανός ιστορικός Γιούργκεν Ματέους κατάφερε να πιστοποιήσει ότι πρόκειται για τον Γιάκομπους Όνεν, ο οποίος ήταν 34 ετών τότε και πέθανε το 1943 κατά τη διάρκεια επίθεσης από Σοβιετικούς αντάρτες. Η ταυτότητα του θύματος, ωστόσο, παραμένει άγνωστη.
Εκείνη την εποχή, οι διαθέσιμες πληροφορίες ήταν ελάχιστες και η χαμηλής ανάλυσης φωτογραφία θεωρήθηκε ότι είχε τραβηχτεί στην πόλη Βίνιτσα, απεικονίζοντας τη δράση των Einsatzgruppen, των ναζιστικών ταγμάτων θανάτου που πραγματοποίησαν μαζικές εκτελέσεις Εβραίων στην ύπαιθρο.
Η φωτογραφία δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1961 από το πρακτορείο United Press (UPI) κατά τη διάρκεια της περιβόητης δίκης του Άντολφ Άιχμαν, μια δίκη στην οποία βασίστηκε η Χάνα Άρεντ για να γράψει το διάσημο βιβλίο της «Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ», στο οποίο επινόησε την έννοια της «κοινοτοπίας του κακού». Εκείνη την εποχή, οι διαθέσιμες πληροφορίες ήταν ελάχιστες και η χαμηλής ανάλυσης φωτογραφία θεωρήθηκε ότι είχε τραβηχτεί στην πόλη Βίνιτσα, απεικονίζοντας τη δράση των Einsatzgruppen, των ναζιστικών ταγμάτων θανάτου που πραγματοποίησαν μαζικές εκτελέσεις Εβραίων στην ύπαιθρο, στην Πολωνία και στην πρώην ΕΣΣΔ, κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.
«Ελάχιστα ήταν γνωστά γι' αυτήν τη φωτογραφία», εξηγεί σήμερα ο 66χρονος Ματέους. «Αυτό άλλαξε πριν από μερικά χρόνια, όταν τα αρχεία του Μουσείου Μνήμης του Ολοκαυτώματος στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου εργάστηκα ως ιστορικός μέχρι τη συνταξιοδότησή μου, έλαβαν ως δωρεά τα ημερολόγια πολέμου ενός λοχαγού της Βέρμαχτ. Ένας από τους τόμους του ημερολογίου αφορούσε τη γερμανική επίθεση στη Σοβιετική Ένωση τον Ιούνιο του 1941 και περιείχε όχι μόνο ένα καλής ποιότητας αντίγραφο της φωτογραφίας αλλά και την καταχώριση του λοχαγού, η οποία επιβεβαίωνε τον τόπο του εγκλήματος» – ο οποίος τελικά δεν ήταν η Βίνιτσα αλλά το Μπερντίτσιβ, στα βόρεια της Ουκρανίας.
Στο πίσω μέρος της φωτογραφίας ήταν γραμμένο το εξής: «Τέλη Ιουλίου 1941. Εκτέλεση Εβραίων από τα SS [Schutzstaffel, Γερμανική Μονάδα Προστασίας] στο κάστρο του Μπερντίτσιβ. 28 Ιουλίου 1941». Ο αξιωματικός της Βέρμαχτ, Βάλτερ Ματέρνα, περιέγραψε στο ημερολόγιό του ότι σ’ αυτή την πόλη είχε πραγματοποιηθεί μια σφαγή Εβραίων, γεγονός που αποδεικνύει ότι τα μέλη του τακτικού γερμανικού στρατού είχαν πλήρη επίγνωση των μαζικών δολοφονιών που διαπράττονταν από τα SS και τις ομάδες θανάτου, ακόμη και αν δεν συμμετείχαν άμεσα. Το επόμενο βήμα έγινε αργότερα, όταν ένα ζευγάρι επικοινώνησε με τον ιστορικό μετά τη δημοσίευση του άρθρου του, πεπεισμένο ότι ο ναζί στη φωτογραφία ήταν συγγενής τους. Ήταν ο θείος της γυναίκας –ο αδελφός της μητέρας της–, τον οποίο υποπτεύονταν ότι είχε συμμετάσχει στα Einsatzgruppen.
«Ο κρίσιμος παράγοντας για την ταυτοποίηση του εκτελεστή στη φωτογραφία ήταν η ύπαρξη φωτογραφιών για σύγκριση», λέει ο Ματέους. «Εν προκειμένω, είχα την τύχη να επικοινωνήσει μαζί μου αναγνώστης μιας δημοσίευσής μου για το θέμα, ο οποίος, μαζί με τη σύζυγό του, υποψιαζόταν ότι ο δολοφόνος ήταν συγγενής της. Μου έδωσε φωτογραφίες του Γιάκομπους Όνεν που είχαν τραβηχτεί σε ημερομηνία κοντά στον πόλεμο και η ποιότητά τους κατέστησε δυνατή την αναγνώριση του προσώπου. Οι ειδικοί που συμμετείχαν χρησιμοποίησαν τόσο παραδοσιακές τεχνικές αναγνώρισης προσώπου όσο και την τεχνητή νοημοσύνη, η οποία παρήγαγε ποσοστά ομοιότητας μεταξύ 98,5% και 99,9%, πολύ υψηλά για ιστορικές φωτογραφίες».
Από εκεί, κατάφερε να συνθέσει το βιογραφικό προφίλ του δράστη: ο Όνεν ήταν μέλος μιας μεσοαστικής οικογένειας, γεννήθηκε το 1906 στο χωριό Τίχελβαρφ, κοντά στα ολλανδικά σύνορα. Ήταν δάσκαλος, μιλούσε γαλλικά και αγγλικά και ήταν από τους πρώτους ναζί: έγινε μέλος της Sturmabteilung (Τάγμα Εφόδου, SA) το 1933, τη χρονιά που ο Χίτλερ ανέβηκε στην εξουσία, στη συνέχεια εντάχθηκε στα SS και κατά τη διάρκεια του πολέμου ήταν μέλος των ταγμάτων θανάτου.
«Η φωτογραφία δείχνει ξεκάθαρα ότι ο δολοφόνος ήταν μέλος της Γερμανικής Αστυνομίας Ασφαλείας και της SD, δηλαδή του τμήματος του οποίου ηγούνταν ο αρχηγός των SS Χάινριχ Χίμλερ, και αποτελούσε μέρος των διαβόητων Einsatzgruppen», εξηγεί ο Ματέους. «Αυτές οι μονάδες ακολουθούσαν τη Βέρμαχτ κατά την προέλασή της στη Σοβιετική Ένωση και σκότωσαν εκατοντάδες χιλιάδες αμάχους, κυρίως Εβραίους. Μετά τον πόλεμο, οι συμμαχικές και γερμανικές εισαγγελικές αρχές διεξήγαγαν έρευνες γι' αυτές τις δολοφονικές μονάδες. Το όνομα του Όνεν ήταν μεταξύ αυτών που ταυτοποιήθηκαν ως μέλη μίας από αυτές, αλλά επειδή σκοτώθηκε στην Ουκρανία τον Αύγουστο του 1943 η περίπτωσή του δεν διερευνήθηκε ποτέ».
Με στοιχεία από την «El Pais»
