50 χρόνια μετά: Νέες προσεγγίσεις στη δικτατορία των συνταγματαρχών

50 χρόνια μετά: Νέες προσεγγίσεις στη δικτατορία των συνταγματαρχών Facebook Twitter
Συγκέντρωση διαμαρτυρίας και πορεία προς τον Λευκό Οίκο στην Ουάσιγκτον με αφορμή την έκτη επέτειο της δικτατορίας στην Ελλάδα. Φωτο: Αρχείο ΑΣΚΙ
2

Δυτικό Βερολίνο, καλοκαίρι του '71. Ο Βασίλης Βασιλικός κάθεται στη βεράντα μιας μονοκατοικίας πλάι στον Γκίντερ Γκρας, δεξί χέρι τότε του Βίλι Μπραντ, και, αναπόφευκτα, ένα μέρος της συζήτησής τους έχει να κάνει με τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα. Τι προβλημάτιζε τον Γερμανό συγγραφέα; Η απάντηση βρίσκεται στο λήμμα «Grass» του ιδιότυπου λεξικού του Βασιλικού «290 πρόσωπα» (εκδ. Ελληνικά Γράμματα): «Toν είχαν καλέσει απ' το Κέντρο Ελληνικών Μελετών (Πεσματζόγλου, Πεπονής, Φραγκόπουλος κ.ά.) για μια διάλεξη. Ρωτούσε αν θα 'κανε καλό η παρουσία του εκεί ή θα την εκμεταλλευόταν η χούντα, όπως φορτικά επέμεναν να μην πάει άλλοι συνάδελφοι, Έλληνες της Γερμανίας. Για μένα, του είπα, δεν υπήρχε ζήτημα: η διάβρωση του καθεστώτος έπρεπε να γίνει από τα μέσα. Τέρμα οι αποχές, το μποϊκοτάζ των πρώτων χρόνων. Συμφωνούσε κι αυτός. Εξάλλου, μαζί με τον Γκρας πήγαινε κι ένα κομμάτι της γερμανικής κυβέρνησης. Δεν ήταν πια μόνο ο πασίγνωστος συγγραφέας που είχε δει τα στραβά του κόσμου και τα περιέγραψε, αλλά κι ο μυστικοσύμβουλος του καγκελάριου, που μπορούσε, μέσω του κρατικού μηχανισμού, να τ' αλλάξει. Ένας λόγος παραπάνω που επιβαλλόταν η παρουσία του».

O συγγραφέας του «Τενεκεδένιου Ταμπούρλου» αποδέχτηκε την πρόσκληση και λίγους μήνες αργότερα, τον Μάρτιο του '72, έδινε στο θέατρο «Άλφα» μια διάλεξη-καταπέλτη που μνημονεύουμε ακόμα. «Όταν μιλώ εδώ για δημοκρατία», έλεγε, «κάθε Έλληνας γνωρίζει ποια δημοκρατία εννοώ, το πώς χάθηκε, ποιος, πριν απολεσθεί, την είχε διακωμωδήσει και τι πράγματι σημαίνει απώλεια δικαιωμάτων. Σεις γνωρίζετε την ιστορία της χώρας σας. Δεν χρειάζεται να σας εξηγήσει ένας ξένος πώς έγινε δυνατό ν' αναβιώσει η δικτατορία του Αυγούστου του '36, ποιοι από τους κρατούντες είναι αρκετά ικανοί να παίξουν σήμερα τον ρόλο του Μεταξά και γιατί η Ιστορία, επαναλαμβανόμενη, στήνει τις τραγωδίες της σαν φάρσες (...). Η Ελλάδα είναι η έκφραση της Ευρώπης. Μόλις μαραζώσει η ελευθερία στην Ελλάδα, η Ευρώπη φτωχαίνει. Επειδή ακριβώς σας αφαίρεσαν τα δημοκρατικά δικαιώματα, απειλούνται και τα δικά μας». Κάτω από τα μάτια των συνταγματαρχών ο Γκίντερ Γκρας ζητούσε ευθαρσώς την αποφυλάκιση του Μπάμπη Πρωτόπαππα και του Γεωργίου Αλέξανδρου Μαγκάκη και κατέληγε: «Δεν πρόκειται να ξεχάσω και δεν πρόκειται να συνηθίσω...».

Το 1968 είναι η χρονιά που ο Γκέοργκ Λούκατς θα καλέσει όλους τους διανοούμενους –είτε πρόκειται για κομμουνιστές είτε για φιλελεύθερους αστούς− να συμπαρασταθούν στον ελληνικό λαό, καθώς «η αμερικανική απόπειρα δημιουργίας μιας φασιστικής δικτατορίας στην Ελλάδα συνιστά απειλή για ολόκληρη την Ευρώπη».

Η συστράτευση κορυφαίων ξένων διανοουμένων και καλλιτεχνών στον αντιδικτατορικό αγώνα θα μπορούσε ν' αποτελεί ένα ξεχωριστό κεφάλαιο της πρόσφατης Ιστορίας μας, αλλά, πενήντα χρόνια μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, η επιστημονική έρευνα στον τομέα αυτό παραμένει στα σπάργανα. Όπως εξηγεί ο ιστορικός Βαγγέλης Καραμανωλάκης, επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και βασικό στέλεχος των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ), «δεν υπάρχει κάποιο έργο αναφοράς γύρω από τη δράση των αντιχουντικών οργανώσεων στο εξωτερικό, φοιτητικών και μη, στην κινητοποίηση των οποίων οφείλεται εν πολλοίς και η αναζήτηση επιφανών συμμάχων από τον διεθνή πνευματικό και καλλιτεχνικό χώρο. Το σίγουρο είναι ότι τέτοιοι σύμμαχοι βρέθηκαν πολλοί και μια γεύση της δράσης τους μπορεί ν' αντλήσει κανείς ξεφυλλίζοντας ένα από τα σημαντικότερα αντιδικτατορικά έντυπα που εκδόθηκαν στο εξωτερικό κατά την περίοδο της χούντας, την εβδομαδιαία έκδοση "Ελεύθερη Πατρίδα" που τυπωνόταν στη Ρώμη και η οποία από το 1970 μετεξελίχθηκε στην εφημερίδα "Ελεύθερη Ελλάδα"».

50 χρόνια μετά: Νέες προσεγγίσεις στη δικτατορία των συνταγματαρχών Facebook Twitter
Από την διαδήλωση που έγινε στις 20/4/1972 μπροστά στην χουντική Πρεσβεία της Ελλάδας στη Βιέννη. Φωτο: Αρχείο ΑΣΚΙ

Από τα πρώτα «θύματα» των ευαισθητοποιημένων ενάντια στο καθεστώς καλλιτεχνών ήταν το Φεστιβάλ Αθηνών. Σύμφωνα με ανταπόκριση γερμανικής εφημερίδας που αναδημοσιεύεται στην «Ελεύθερη Πατρίδα», το 1968, για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά, η ακτινοβολία του θεσμού δέχεται πλήγματα. Άλλωστε, την ημέρα που η Εθνική Λυρική Σκηνή εγκαινιάζει στο Ηρώδειο το συρρικνωμένο σε χώρους και χρόνο Φεστιβάλ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή γίνεται αποδέκτης μιας συλλογικής διαμαρτυρίας για την καταπάτηση της πνευματικής και καλλιτεχνικής ελευθερίας στην Ελλάδα. Ανάμεσα σ' εκείνους που έχουν αρνηθεί τη συμμετοχή τους στο Φεστιβάλ είναι ο κορυφαίος μαέστρος Χέρμπερτ φον Κάραγιαν, ενώ κι ο Αμερικανός θεατρικός συγγραφέας Άρθουρ Μίλερ πολύ σύντομα καθιστά σαφές ότι απαγορεύει κάθε δημοσίευση έργων του στη χώρα μας όσο διαρκεί η δικτατορία.

Το 1968 είναι η χρονιά που ο Γκέοργκ Λούκατς, ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους του 20ού αιώνα, θα καλέσει όλους τους διανοούμενους –είτε πρόκειται για κομμουνιστές είτε για φιλελεύθερους αστούς− να συμπαρασταθούν στον ελληνικό λαό, καθώς «η αμερικανική απόπειρα δημιουργίας μιας φασιστικής δικτατορίας στην Ελλάδα συνιστά απειλή για ολόκληρη την Ευρώπη». Ο Ζαν Πολ Σαρτρ, από την πλευρά του, θα αφιερώσει στη χώρα μας ένα ολόκληρο τεύχος του περιοδικού «Les Temps Modernes», δίνοντας βήμα σε προσωπικότητες όπως ο Ανδρέας Παπανδρέου, ο Νίκος Σβορώνος, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς ή ο Μάριος Πλωρίτης για να εξηγήσουν πώς φτάσαμε στη χούντα, και προσφέροντας δείγματα γραφής της αφρόκρεμας των Ελλήνων λογοτεχνών – από Ρίτσο, Σεφέρη και Αναγνωστάκη μέχρι Τσίρκα, Χατζή και Φραγκιά.

Υπάρχει, άραγε, διαμαρτυρία ενάντια στη χούντα προερχόμενη από τη Γαλλία, δίχως τις υπογραφές του Σαρτρ και της Σιμόν ντε Μποβουάρ, του Βιντάλ Νακέ και του Ζαν-Πολ Βερνάν, του Λουί Αραγκόν ή του Φρανσουά Μιτεράν; Εκείνη που είδε το φως στις 25 Ιουλίου του 1968 και αναδημοσιεύεται ταυτόχρονα στην «Ελεύθερη Πατρίδα» δεν φέρει το όνομά τους. Πρόκειται όμως για μια διαμαρτυρία κινηματογραφιστών, ηθοποιών και κριτικών του σινεμά. Κι ανάμεσα σ' εκείνους που «εν ονόματι των αρχών του ανθρωπισμού» ζητούν την άμεση απελευθέρωση των Μίκη Θεοδωράκη, Παύλου Ζάννα, Τάσου Βουρνά, Σπύρου Πλασκοβίτη, Γιάννη Νεγρεπόντη και Κώστα Κουλουφάκου είναι ο Γκοντάρ και ο Λουί Μάλ, ο Ζαν Λουί Μπαρό και η Μαντλέν Ρενό, η Σιμόν Σινιορέ, η Μαργκερίτ Ντιράς και, φυσικά, ο Κώστας Γαβράς.

50 χρόνια μετά: Νέες προσεγγίσεις στη δικτατορία των συνταγματαρχών Facebook Twitter
Αντιδικτατορική διαδήλωση στο Άμστερνταμ. Φωτο: Αρχείο ΑΣΚΙ

Στις φωνές των παραπάνω και με ανάλογες αφορμές θα 'ρθουν να προστεθούν σταδιακά αυτές των Αλμπέρτο Μοράβια και Νατάλια Γκίνσμπουργκ από την Ιταλία, του Έντουαρντ Άλμπι και του Τρούμαν Καπότε από τη Νέα Υόρκη, της Τζόαν Μπαέζ από το Μπέρκλεϊ αλλά και του Χάινριχ Μπελ από την Αθήνα, καθώς εδώ θα τον βρει το 1972 η χαρμόσυνη είδηση ότι του απονέμεται το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Στην πρώτη συνέντευξη Τύπου που θα δώσει ως νομπελίστας, ο Μπελ θα κάνει μνεία στους κρατούμενους συγγραφείς και δημοσιογράφους και θ' αναφερθεί ονομαστικά στην περίπτωση του Σπύρου Πλασκοβίτη, ο οποίος εξέτιε ποινή πενταετούς φυλάκισης για την πατριωτική του δράση.

Η συστηματική κινητοποίηση των οργανώσεων του εξωτερικού, αλλά και αυτοεξόριστων καλλιτεχνών, όπως η Μελίνα Μερκούρη, ο Ζιλ Ντασέν και ο ελεύθερος πλέον Μίκης, μετά την «απαγωγή» του από τον Γάλλο εκδότη Ζαν-Ζακ Σερβάν Σρεμπέρ, θ' αποφέρει καρπούς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η «βόμβα» που έσκασε στο Λονδίνο, στο Κόβεντ Γκάρντεν, τον Ιανουάριο του '73, με φυσικό αυτουργό τον σερ Λόρενς Ολίβιε. Παρουσία της βασίλισσας Ελισάβετ, του πρωθυπουργού και σύσσωμου του υπουργικού συμβουλίου, ο σπουδαίος ηθοποιός πήρε την πρωτοβουλία να διαβάσει απόσπασμα από γράμμα ενός Έλληνα πολιτικού κρατουμένου −του Γ.Α. Μαγκάκη, όπως αποκαλύφθηκε−, φέρνοντας τους συνταγματάρχες στα πρόθυρα νευρικής κρίσης.

Σύμφωνα με τον Βαγγέλη Καραμανωλάκη, «θα 'χε πολύ ενδιαφέρον να εξετάσει κανείς συστηματικά τη συμπαράσταση που δεχτήκαμε απ' έξω εκείνα τα χρόνια, να συγκρίνει τον αντιδικτατορικό αγώνα στην Ευρώπη μ' εκείνον που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ ή να καταγράψει τη διαδικασία πολιτικής αφύπνισης των Ελλήνων μεταναστών». Κι ένας βασικός λόγος γι' αυτό είναι επειδή «η αντιστασιακή δράση και οι πνευματικές ζυμώσεις που πραγματοποιήθηκαν στο εξωτερικό εκείνη την περίοδο λειτούργησαν σαν εργαστήριο παραγωγής σκέψης, επηρεάζοντας καθοριστικά το τοπίο της Μεταπολίτευσης». Για την ώρα, πάντως, η έρευνα είναι προσανατολισμένη προς το ίδιο το στρατιωτικό καθεστώς, γεγονός που αποτυπώνεται και στο πρόγραμμα του επιστημονικού συνεδρίου «Πενήντα χρόνια μετά - Νέες προσεγγίσεις στη δικτατορία των συνταγματαρχών», το οποίο διοργανώνουν τα ΑΣΚΙ στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών από τις 20 ως και τις 22 Απριλίου.

Αρχαιολογία & Ιστορία
2

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Μια βόλτα στους κήπους του Τατοΐου

Ιστορία μιας πόλης / Τατόι: Τι μένει ίδιο και τι αλλάζει στους περίφημους κήπους του;

Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με την αρχιτέκτονα τοπίου Έλλη Παγκάλου για τους κήπους του Τατοΐου, του θερινού ανακτόρου της πρώην βασιλικής οικογένειας. Tι θα μείνει το ίδιο και τι πρόκειται να αλλάξει στο πλαίσιο της ανάπλασής τους;
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Όταν οι εξόριστοι της Σπιναλόγκας μεταφέρθηκαν στο Αιγάλεω

Ιστορία μιας πόλης / Όταν οι εξόριστοι της Σπιναλόγκας μεταφέρθηκαν στο Αιγάλεω

Πότε δημιουργείται η αποικία των ανθρώπων που έπασχαν από τη νόσο του Χάνσεν, από ποιους και με τι σκοπό; Και πώς βρέθηκαν στην Αθήνα; Η Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με τον Στέλιο Λεκάκη.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Στα άδυτα του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου

Αρχαιολογία & Ιστορία / Ο θησαυρός του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου

Μια ξενάγηση στις σπάνιες συλλογές χειρογράφων, παλαιτύπων και μικροφίλμ που σκιαγραφούν την ελληνική τυπογραφία, την ιστορία του βιβλίου αλλά και τους κώδικες της Παλαιογραφίας.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Αγάλματα του Δία και της Αφροδίτης ηλικίας 2.000 ετών ανακαλύφθηκαν στην Άσπενδο της Μικράς Ασίας

Αρχαιολογία & Ιστορία / Αγάλματα του Δία και της Αφροδίτης ηλικίας 2.000 ετών ανακαλύφθηκαν στην Άσπενδο της Μικράς Ασίας

Ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, Μεχμέτ Νούρι Ερσόι ανακοίνωσε ότι δύο αγάλματα που απεικονίζουν τον Δία και την Αφροδίτη ανακαλύφθηκαν στην Άσπενδο
NEWSROOM
Η ζωή και ο θάνατος στην ΟΘωμανική Κρήτη

Ιστορία μιας πόλης / Η ζωή και ο θάνατος στην Οθωμανική Κρήτη

Πώς ήταν να πεθαίνεις ως μουσουλμάνα ή μουσουλμάνος στην Οθωμανική Κρήτη; Η Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με τον Αντώνη Αναστασόπουλο για τις μουσουλμανικές επιτύμβιες στήλες στην Κρήτη και τη σημασία τους.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Η μόδα στις κρατικές στολές του 19ου αιώνα

Αρχαιολογία & Ιστορία / Περικεφαλαίες με φτερά και κολάν: Η μόδα στις κρατικές στολές του 19ου αιώνα

Η LiFO παρουσιάζει σε συνεργασία με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους εικόνες και σχέδια που μαρτυρούν τη μόδα στις κρατικές στολές ανάλογα με τη χρονιά, τη νοοτροπία της διακυβέρνησης και το σώμα που υπηρετούσε κάποιος.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΕΛΑΣΑΚΗΣ
Η συναρπαστική ιστορία του ναυαγίου των Αντικυθήρων και του μοναδικού (και μυστήριου) Μηχανισμού του, ενός επιστημονικού θαύματος του αρχαίου κόσμου

Ανακαλύφθηκε Σαν Σήμερα / Η συναρπαστική ιστορία του Μηχανισμού των Αντικυθήρων

Γοητευτικές πληροφορίες και μαρτυρίες για το πιο σημαντικό ελληνικό ναυάγιο της αρχαιότητας και το χρονικό της αποκρυπτογράφησης ενός επιστημονικού θαύματος που ανακαλύφθηκε σαν σήμερα το 1902.
M. HULOT
Αρχαία Λύκτος: Γιατί η ανασκαφή της άργησε έναν αιώνα;

Ιστορία μιας πόλης / Αρχαία Λύκτος: Γιατί η ανασκαφή της άργησε έναν αιώνα;

Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τον Αντώνη Κοτσώνα για την αρχαία πόλη στην ενδοχώρα της κεντρικής Κρήτης, η οποία υμνήθηκε από τον Όμηρο, θεωρήθηκε τόπος γέννησης του Δία από τον Ησίοδο, πολέμησε επανειλημμένως εναντίον της Κνωσού, καταστράφηκε ολοσχερώς αλλά κατάφερε και ανέκαμψε.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Η ξανακερδισμένη Αλεξάνδρεια του Καβάφη

Ανταπόκριση από την Αλεξάνδρεια / Η ξανακερδισμένη Αλεξάνδρεια του Καβάφη

Το αξιέπαινο έργο της ανακαίνισης από το Ίδρυμα Ωνάση της Οικίας του Κ.Π. Καβάφη στην Αλεξάνδρεια δεν αποσκοπεί σε μια απλή αναπαράσταση μιας μνήμης αλλά στην απόδοση της καθημερινότητας του ποιητή.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
Aνθρωποθυσία, ανάκτορα, και σεισμοί στα Μινωϊκά Χανιά

Ιστορία μιας πόλης / Aνθρωποθυσίες, ανάκτορα και σεισμοί στα μινωικά Χανιά

Πόσα γνωρίζουμε για τη μινωική Κρήτη; Τι έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη στην Κυδωνία και πώς εντάσσεται η περιοχή στη μεγάλη εικόνα της κρητικής αρχαιολογίας; H Aγιάτη Μπενάρδου συζητά με τη Μαρία Ανδρεαδάκη Βλαζάκη για τη μινωική Κυδωνία.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
5 Μαΐου 1821 – 200 χρόνια από τον θάνατο του Μεγάλου Ναπολέοντα

Αρχαιολογία & Ιστορία / Μέγας Ναπολέων: O μύθος του συναρπάζει ακόμα

Σκέψεις και ιστορίες για την προσωπικότητα του Μεγάλου Ναπολέοντα -που πέθανε σαν σήμερα- αποφεύγοντας τα πεδία των στρατιωτικών συρράξεων και ακολουθώντας μονοπάτια που συνέδεαν τα πεδία των προσωπικών μαχών του.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ
ΣΕΝ: Οι καινοτομίες ενός θεσμού που ιδρύθηκε από γυναίκες για γυναίκες

Ιστορία μιας πόλης / ΣΕΝ: Οι καινοτομίες ενός θεσμού που ιδρύθηκε από γυναίκες για γυναίκες

150 περίπου χρόνια πριν, ιδρύεται στην Αθήνα ο Σύλλογος Εκπαιδεύσεως Νεανίδων, που επιβιώνει και προσαρμόζεται στις κοινωνικές αλλαγές, και ζει μέχρι και σήμερα.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Το ΕΚΠΑ και η Αθήνα: Οι πρώτοι καθηγητές, οι πρώτοι φοιτητές, η πρώτη κατάληψη

Ιστορία μιας πόλης / Το ΕΚΠΑ και η Αθήνα: Οι πρώτοι καθηγητές, οι πρώτοι φοιτητές, η πρώτη κατάληψη

Κτίρια του βρίσκονται διάσπαρτα στην Αθήνα, στη Σόλωνος, στου Ζωγράφου και αλλού. Πολύβουοι τόποι, γεμάτοι ζωή, πεδίο μαχών, κέντρο παραγωγής και διάδοσης γνώσης. Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τη Χάιδω Μπάρκουλα για την ιστορία του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Λέλα Καραγιάννη: Η συγκλονιστική ιστορία της ηρωίδας - κατασκόπου της Εθνικής Αντίστασης

Ιστορία μιας πόλης / Λέλα Καραγιάννη: Η ηρωίδα-κατάσκοπος της Εθνικής Αντίστασης

Δρόμοι πήραν το όνομά της, προτομή της στέκεται στα Εξάρχεια, μετά θάνατον βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών, ντοκιμαντέρ περιστρέφονται γύρω από τη ζωή της. Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τον σκηνοθέτη Βασίλη Λουλέ για τη Λέλα Καραγιάννη.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ

σχόλια

1 σχόλια
Για την ιστορία - και για να καταλάβουμε πόσο πολύπλοκη είναι η ιστορική πραγματικότητα - ο Γκ. Γκράς αποτέλεσε ενεργό μέλος των WaffenSS (το πρωτο συνθετικό στα γερμανικά σημαίνει "όπλο / οπλισμένο" ).Δηλαδή όχι μιας απλής ναζιστικής οργάνωσης, αλλά μιας σκληρότατης ναζιστικής πολεμικής οργάνωσης που ευθύνεται για πολλούς βασανισμούς και δολοφονίες αμάχων. Για να γίνεις μέλος στα WaffenSS έπρεπε όχι μόνο να καταθέσεις ειδική αίτηση αλλά και να εξετάσουν τα ναζιστικά σου πιστεύω, βρίσκοντας τα επαρκή. Το ναζιστικό παρελθόν του εν λόγω κυρίου βγήκε στην φόρα λίγο πριν πεθάνει όντας εντελώς άγνωστο το 1972.Τώρα το πως κατέληξε ο πρώην ναζί να δίνει μαθήματα δημοκρατίας στην Ελλάδα του 1972 είναι άλλου παπά ευαγγέλιο.
Για την ιστορία Harlan, ο Γκρας όντως εντάχθηκε ως έφηβος στα Waffen-SS έχοντας ζήσει τα πρώτα νοήμονα χρόνια του και γαλουχηθεί ιδεολολογικά στο Τρίτο Ράιχ. Όμως πέρασε τον κατοπινό του βίο πολεμόντας ό,τι εκπροσωπούσε ο ναζισμός και οι παραφιαδες του, σαν αυτή της δικής μας Χούντας. Το σχόλιο σου, κατά την άποψη μου, είναι κλάσσικό δείγμα αντιπερισπασμου των αναθεωρητών που και σε μας προσπαθούν να ξαναγράψουν ¨την ιστορική πραγματικότητα¨, με ευνοηκότερους όρους φυσικά για τους φασίστες. Και ναι, δεν με ξενίζει καθόλου που ένας πρώην ναζί έδινε μαθήματα δημόκρατίας στους αμετανόητους ναζιστές της Χούντας - μην ξεχνάμε πως όλοι τους υπήρξαν ή Κατοχικοί δοσίλογοι, έμμισθα στελέχη ξένων υπηρεσιών, σκληροί βασανιστές, ή και όλα αυτά, μαζί με άλλα όμορφα. Με άλλα λόγια ¨Ελληνορθόδοξοι Πατριώτες¨. Α, και αν σε καίει τόσο πολύ η πολιτική ορθότητα, θα σου πρότεινα να συμπλήρωσεις σε σχόλιο τα επόμενα 70 χρόνια της ζωής του Γκρας για να δούμε ποιανού παπά ευαγγελιο θα αναγνώσουμε.