Ο πρόσφατος χαμός (29 Μαρτίου) της σημαντικής Γαλλίδας σκηνοθέτιδας Ανιές Βαρντά (που είχε ελληνική καταγωγή, αφού ο πατέρας της ήταν Μικρασιάτης) έφερε ξανά στην επιφάνεια μια ταινία της από το 1970, τη Nausicaa, που ήταν γυρισμένη για τη γαλλική κρατική τηλεόραση (ORTF) και η οποία είχε, και έχει, μεγάλο ελληνικό ενδιαφέρον.
Η ταινία, όπως έχει γραφτεί κι άλλες φορές, ήταν χαμένη για δεκαετίες, για να εμφανισθεί για πρώτη φορά το 2012, στη μνημειακή, αλλά πανάκριβη έκδοση των 22 DVD "Tout(e) Varda" [ARTE ÉDITIONS], σ' ένα από τα δύο προσφερόμενα bonus δισκάκια.
Για τη Nausicaa είχα διαβάσει για πρώτη φορά πριν από πολλά χρόνια (το 1988), δίχως να συγκρατήσω εκείνη την πληροφορία. Ήταν σ' ένα βιβλιαράκι υπό τον τίτλο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΡΝΕΣ θύμηση, που είχε κυκλοφορήσει, τότε, από το 29ο Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου (Θεσσαλονίκη 3-9 Οκτωβρίου 1988).
Ο Τορνές είχε πεθάνει λίγους μήνες νωρίτερα (τον Ιούλιο του '88) και σ' εκείνη την τιμητική έκδοση αναφερόταν πως είχε συμμετάσχει ως ηθοποιός στην ταινία τής Ανιές Βαρντά Ναυσικά (έτσι ήταν γραμμένη, στα ελληνικά), χωρίς να δίνεται κανένα άλλο στοιχείο.
Η ταινία της Ανιές Βαρντά αντανακλά τα σύγχρονά της (τότε) διδάγματα αξιοποίησης των ντοκιμαντέρ (και) για προπαγανδιστικούς (με τη σωστή έννοια) λόγους. Είναι μια ταινία τεκμηρίωσης δηλαδή, που διαπνέεται από τα μοντέρνα αισθητικά διδάγματα της nouvelle vague, τον συγχρονισμό και την επικοινωνία ανάμεσα στη μυθοπλασία και την πραγματικότητα.
Την επόμενη φορά που διάβασα για την ακόμη τότε χαμένη Nausicaa ήταν στα μέσα της δεκαετίας του '90. Ήταν όμως μία αναφορά κάπως περισσότερο αναλυτική και γι' αυτό τη θυμόμουν.
Αναφέρομαι στο πολύ καλό βιβλίο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΡΝΕΣ, που είχε τυπωθεί με την επιμέλεια των εκδόσεων Το Ροδακιό, λόγω ενός αφιερώματος στον σκηνοθέτη, που εξελισσόταν μεταξύ 3 και 6 Νοεμβρίου 1994 στο Θέατρο Σφενδόνη. Εκεί, στην Φωτο-Εργο-Βιογραφία, διαβάζαμε:
«1970. Σε ταξίδι του στη Μασσαλία (ο Σταύρος Τορνές) γνωρίζεται με την Ανιές Βαρντά, η οποία του προτείνει να πρωταγωνιστήσει στην ταινία Ναυσικά (Nausicaa) που ετοίμαζε, με στόχο να καταγγείλει τη δικτατορία των συνταγματαρχών. Η ταινία ολοκληρώνεται, αλλά δεν παίζεται ποτέ, έπειτα από την απαγόρευση της προβολής της από το γαλλικό κράτος, που είχε στενές οικονομικές σχέσεις με το ελληνικό καθεστώς».
Η αναφορά εκείνη συνοδευόταν και με μια φωτογραφία από το φιλμ, στην οποία εικονίζονταν ο Σταύρος Τορνές με τη Γαλλίδα συμπρωταγωνίστριά του στη Νausicaa, France Dougnac.
Το 1970, λοιπόν, το γαλλικό υπουργείο Εμπορίου απαγορεύει την προβολή της ταινίας στην τηλεόραση (όταν νωρίτερα το ίδιο γαλλικό κράτος την είχε πριμοδοτήσει), για καθαρά πολιτικούς λόγους. Τι έδειχνε όμως η Nausicaa και γιατί τελικά απαγορεύτηκε η προβολή της;
Η Ανιές Βαρντά γυρίζει εκείνη την εποχή μια καθαρή ελληνική ταινία, για πολλούς και διαφόρους λόγους. Κάποιοι λέγονται και κάποιοι ίσως όχι...
Κατ' αρχάς, και μέσω της ταινίας, φαίνεται πως ξεπληρώνει ένα χρέος προς την ελληνική μεριά της, την ελληνική καταγωγής της.
Δεύτερον, επιλέγει να το κάνει όχι μόνον υμνώντας την Ελλάδα και την ιστορία της (προβάλλοντάς την ακόμη και ως τουριστικό προορισμό, με αναφορές στα Club Méditerranée στο Λαμπίρι Αιγίου και στη Δασιά Κέρκυρας), αλλά και εμφανίζοντας την ίδια ώρα τη σφοδρή κριτική της προς το δικτατορικό καθεστώς.
Αυτή η ξεκάθαρη πολιτική στάση της ήταν και η αιτία που οδήγησε τελικά την ταινία της στην αφάνεια.
Τι είχε παιχθεί;
Η πιο βασική αιτία αφορούσε στις επαφές που είχε ξεκινήσει η δικτατορία με τη Γαλλία του Πομπιντού, τις σχετικές με την ενίσχυση του εγχώριου στρατιωτικού υλικού.
Είχε ανακοινωθεί ήδη η κατασκευή της πρώτης από τις τέσσερις κανονιοφόρους, τις οποίες είχε παραγγείλει η χούντα των Αθηνών στα γαλλικά ναυπηγεία, ενώ στη σειρά έμπαιναν και τα μαχητικά αεροσκάφη Mirage.
Το θέμα με τα Mirage είχε γίνει ακόμη και πρωτοσέλιδο σε ελληνικές εφημερίδες (π.χ. Μακεδονία της 8ης Μαΐου 1970) και φυσικά, όπως όλοι αντιλαμβάνονται, δεν γινόταν από την μια μεριά να διεξάγονται συζητήσεις ανάμεσα σε Έλληνες και Γάλλους μεσολαβητές για τόσο «χοντρές δουλειές» και από την άλλη μεριά η γαλλική κυβέρνηση να βγάζει στη σέντρα την (χουντική) ελληνική, με τηλεταινία της σε κρατικό κανάλι.
Δυστυχώς, όταν αναφερόμαστε σε τέτοιου τύπου αγορές, τόσο μεγάλων οικονομικών συμφερόντων, όλα μπαίνουν στην άκρη. Τελικά, τα Mirage δεν πρόλαβε να τα αγοράσει η χούντα, αλλά ο Καραμανλής το 1975.
Όπως μας είπε και ο σκηνοθέτης Κώστας Φέρρης:
«Τα Μιράζ της Ντασσώ και το SECAM (σ.σ. το γνωστό γαλλικό, έγχρωμο, αναλογικό τηλεοπτικό σύστημα) τα διαπραγματεύτηκε ο ίδιος ο Καραμανλής από τότε, και δεσμεύτηκε να τα εφαρμόσει με την επιστροφή του. Να υπενθυμίσω, επίσης, πως τα πάντα ξεκίνησαν από τον Γιώργο Κατακουζηνό, βοηθό τότε της Ανιές, και πως αυτός προκάλεσε τη μεταστροφή των αισθημάτων της για τους Έλληνες, που τους είχε άχτι για την εγκατάλειψη του πατέρα της. Θα θυμίσω ακόμα πως για μεγάλο διάστημα μας καλούσε σπίτι της τις Κυριακές για γεύμα, και για να μας γνωρίσει άλλους επαγγελματίες του σινεμά (π.χ. την Κατρίν Ντενέβ) για να βρούμε καμιά δουλειά και να ζήσουμε... Στη Ναυσικά εμφανίζονται μεταξύ άλλων και οι Περικλής Κοροβέσης, Σπήλιος Παπασπηλιόπουλος, Αντρέας Στάϊκος, Μάρκος Ιωαννίδης, Βασίλης Βασιλικός, Φαίδων Μεταλληνός, Γιώργος Κατακουζηνός, Γιώργος Βότσης, Δημήτρης Τόλης(;), Στέλιος Ράμφος, Άρης Φακίνος, Φραγκίσκος Σωμαρίπας, Βλάσσης Κανιάρης, Φιλόλαος, Gisèle Prassinos... Πρέπει τέλος να πω πως αν ο (επίσης φίλος της και συνάδελφος) Jean-Daniel Pollet ήταν φιλέλλην, η Ανιές αγάπησε τους Έλληνες για να συγχωρήσει τον πατέρα της».
Η ταινία της Βαρντά εξαφανίζεται, λοιπόν, από προσώπου γης, καταστρέφεται το αρνητικό της (έως εκεί όπου είχε γυρισθεί τέλος πάντων – γιατί δεν είχε ολοκληρωθεί), για να διασωθεί τελικά μέσω μιας κόπιας εργασίας, που βρέθηκε κάποια στιγμή στη Βασιλική Ταινιοθήκη του Βελγίου.
Από 'κει ανακατασκευάστηκε η Nausicaa, που μπήκε στο DVD-set, το 2012 και από 'κει έφθασε στα χέρια του σκηνοθέτη Σταύρου Καπλανίδη μέσω της Charlotte Van Gelder, της συντρόφου και συνεργάτιδας του Σταύρου Τορνέ (efsyn.gr, 19 Απριλίου 2017), ώστε να προβληθεί και στην Ελλάδα. Ο λόγος για την πρώτη επίσημη προβολή της στη χώρα μας, στο Ινστιτούτο Γκαίτε στην Αθήνα, την 24η Απριλίου 2017.
Η ταινία της Ανιές Βαρντά αντανακλά τα σύγχρονά της (τότε) διδάγματα αξιοποίησης των ντοκιμαντέρ (και) για προπαγανδιστικούς (με τη σωστή έννοια) λόγους.
Είναι μια ταινία τεκμηρίωσης δηλαδή, που διαπνέεται από τα μοντέρνα αισθητικά διδάγματα της νουβέλ βαγκ (που εν πολλοίς τα είχε δημιουργήσει η ίδια η Βαρντά), τον συγχρονισμό και την επικοινωνία ανάμεσα στη μυθοπλασία και την πραγματικότητα.
Το στόρι είναι απλό, όπως σε όλες αυτές τις περιπτώσεις. Ένας Έλληνας αυτοεξόριστος στο Παρίσι ο Μιχάλης (τον υποδύεται ο Σταύρος Τορνές) συνδέεται με μια νεαρή Γαλλίδα φοιτήτρια την Ανιές (France Dougnac), που έχει ελληνική καταγωγή, ενώ παράλληλα (ο Μιχάλης) επιχειρεί να οργανώσει και να συντονίσει αντιδικτατορικές δράσεις.
Έτσι, μπαίνει μία πρώτη πραγματικότητα στο φιλμ, καθώς η κάμερα καταγράφει το πώς κινούνται διάφοροι Έλληνες, που έχουν βρεθεί στο Παρίσι για πολιτικούς λόγους εκείνα τα χρόνια (όπως περιπτωσιολογικά βλέπουμε και το πώς κινούνται Γάλλοι και Γαλλίδες – στην ταινία συμμετέχουν επίσης οι Myriam Boyer και Catherine de Seynes, συν ο Ζεράρ Ντεπαρντιέ σε μια από τις πρώτες εμφανίσεις του), ενώ υπάρχουν ακόμη δύο πραγματικότητες – με τη μία να αφορά στις συνεντεύξεις-αφηγήσεις κάποιων Ελλήνων, που μιλάνε φυσικά σε πρώτο πρόσωπο μπροστά στην κάμερα για τη δικτατορία κ.λπ., ενώ μια επόμενη πραγματικότητα είναι εκείνη που περιστρέφεται γύρω από την ίδια τη σκηνοθέτιδα, την Ανιές Βαρντά, που εμφανίζεται στην ταινία της να μιλά για τη δική της σχέση με την Ελλάδα.
Όλα αυτά συντονίζονται σε μια ταινία-κόπια εργασίας, πολύ ζωντανή, πολύ δυναμική, που καταγράφει με έντονο τρόπο τον αναβρασμό της εποχής, μέσα από την αλληλεγγύη, τη συντροφικότητα και τα αγνά αισθήματα, που καθορίζουν τις κινήσεις τόσο των πρωταγωνιστών (του μύθου), όσο και των αληθινών χαρακτήρων (της πραγματικής ζωής).
Στην ταινία εμφανίζονται πολλά γνωστά πρόσωπα, στα οποία αναφέρθηκε ήδη ο Κώστας Φέρρης. Να επισημάνουμε, όμως, ανάμεσά τους, την παρουσία του Περικλή Κοροβέση στην αρχή και στο τέλος του φιλμ.
Εκείνη την εποχή είχε κυκλοφορήσει στη Γαλλία το βιβλίο τού Κοροβέση La Filière / Témoignage sur les Tortures en Grèce, το σχετικό με τα βασανιστήρια που είχε υποστεί από το στρατιωτικό καθεστώς – ένα βιβλίο, που είχε κάνει ιδιαίτερη εντύπωση, όπου και να κυκλοφόρησε. (Ναι, πρόκειται για τους Ανθρωποφύλακες, που τυπώθηκαν για πρώτη φορά στην Ελλάδα, επί Μεταπολίτευσης πια, τον Αύγουστο του 1974).
Επίσης να συμπληρώσουμε πως στην ταινία γίνεται λόγος, πέραν των όσων άλλων, και για ορισμένα σημαντικά κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής κοινωνικής και πολιτικής ιστορίας, και αυτό δεν ήταν μικρό πράγμα. Δεν θα ήταν μικρό πράγμα, αν η ταινία προβαλλόταν κανονικά τότε στη Γαλλία.
Ακούμε λοιπόν περί Μανώλη Γλέζου-Λάκη Σάντα, Δεκεμβριανών, Νίκου Μπελογιάννη, μετανάστευσης, περί των εκλογών της βίας και της νοθείας, περί Γρηγόρη Λαμπράκη, Σχεδίου Προμηθεύς, για την αμερικάνικη παρέμβαση στα εγχώρια πολιτικά πράγματα μέσω CIA κ.λπ.
Ακόμη υπάρχει ελληνική μουσική και τραγούδια στη Nausicaa, από τον Μίκη Θεοδωράκη φυσικά, ενώ σε λίγα πλάνα βλέπουμε και τους ερμηνευτές, τότε, του θεοδωρακικού έργου, τον Αντώνη Καλογιάννη και την Μαρία Φαραντούρη.
Η Nausicaa είναι μια ταινία της Ανιές Βαρντά με πολύ μεγάλη σημασία για εμάς τους Έλληνες. Ένα ντοκουμέντο, που ιδίως τέτοιες μέρες, καθώς πλησιάζει η μαύρη επέτειος της 21ης Απριλίου, αποκτά, ξανά, επικαιρικά χαρακτηριστικά.
Την ταινία μπορείτε να την παρακολουθήσετε, με αγγλικούς υπότιτλους, ΕΔΩ.
σχόλια