Ο ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑΣ στη δίκη Φιλιππίδη μοιάζει να έχει κάνει αξιοπρόσεκτη δουλειά στην ανάδειξη όλων εκείνων των σημείων που εξηγούν οι φεμινίστριες εδώ και χρόνια ότι δυσκολεύουν τη δικαίωση του θύματος.
Ας δούμε μερικά απ’ αυτά
• Εισαγγελέας: Μέρες μετά το περιστατικό, απαντούσε στον κατηγορούμενο στα τηλεφωνήματα. Γιατί σηκώνει το τηλέφωνο, αφού ξέρει ότι της τηλεφωνεί ο κατηγορούμενος; Γιατί δεν βάζει φραγή στο τηλέφωνο; Γιατί δεν του κάνει έγκληση; Γιατί δεν απευθύνεται στην αστυνομία;
Εδώ ο εισαγγελέας μοιάζει να υπογραμμίζει ότι στο έγκλημα του βιασμού το θύμα αφενός διστάζει να προβεί σε πράξεις κατά του βιαστή της και ταυτόχρονα ότι η εμπιστοσύνη στην αστυνομία είναι χαμηλή.
Γιατί, λοιπόν, δεν μπλοκάρει μια γυναίκα τον βιαστή της; Μια απάντηση είναι ότι μπορεί να φοβάται. Μια άλλη ότι προσπαθεί να κανονικοποιήσει μέσα της αυτό που συνέβη και να εντάξει τον βιασμό στη σφαίρα του φυσιολογικού για να μη χρειαστεί να τον συνειδητοποιήσει. Μια τρίτη απάντηση είναι ότι μπορεί να ένιωθε μουδιασμένη μετά την πράξη και δεν ήθελε να ρισκάρει επόμενη επίθεση. Μια τέταρτη, ότι δεν έκανε απολύτως τίποτα γιατί φοβόταν ότι, αν έκανε οτιδήποτε, η θέση της θα επιδεινωνόταν. Ορθώς φαίνεται να υπονοείται ότι μια γυναίκα που βρίσκεται στη θέση θύματος βιασμού δεν ακολουθεί απαραίτητα το manual ορθής διαχείρισης.
Τα θύματα βιασμού έχουν ανάγκη από χρόνο. Χρειάζεται χρόνος για να συνειδητοποιήσει κάποια τι έγινε και να αποφασίσει πώς επιθυμεί να αντιδράσει. Γι’ αυτό, άλλωστε, τα τελευταία χρόνια έχουμε δει τόσες γυναίκες να καταφεύγουν στη δικαιοσύνη, τηρώντας το χρονικό περιθώριο που τους δίνει ο ίδιος ο νόμος.
Στη συνέχεια, ο εισαγγελέας ρίχνει φως σ’ ένα ζήτημα που συχνά δεν συζητείται μέσα σε μια δικαστική αίθουσα. Αναφέρεται στην απουσία απ’ την πλευρά της καταγγέλλουσας πράξεων που θα έφερναν το έγκλημα στο δικαστήριο. Πράγματι, γιατί δεν καταγγέλει μια γυναίκα τον βιασμό της; Μήπως επειδή οι γυναίκες έχουν μεγαλώσει θεωρώντας εαυτόν υπεύθυνο για τις σεξουαλικές επιθέσεις των αντρών; Μήπως επειδή γνωρίζουν πως η καταγγελία τις φέρνει αμέσως αντιμέτωπες με το ερώτημα «δηλαδή εσύ δεν κούνησες την ουρά σου;». Μπορεί να ντρέπονται, μπορεί να φοβούνται ότι θα τις χωρίσει ο σύντροφός τους αν το μάθει, μπορεί να μη θέλουν να «χαλάσουν την οικογένεια» με το στίγμα που κουβαλάνε ως βιασμένες. Μήπως ευθύνεται το ότι η καταγγελία σημαίνει αναγνώριση αυτού που συνέβη, και είναι πάρα πολλά τα θύματα που προτιμούν να κάνουν ότι δεν συνέβη τίποτα απ’ το να μπουν σε διαδικασίες απόδειξης που θα τα εξευτελίσουν και θα φέρουν στο εδώλιο την ηθική και την υπόστασή τους; Ή το ότι πολλές γυναίκες αποφεύγουν τους αστυνομικούς ακόμη και στον δρόμο γιατί δεν τους εμπιστεύονται και ξέρουν ότι χρησιμοποιούν την εξουσία τους για να τις παρενοχλήσουν χωρίς συνέπειες;
Σε μία μόνο πρόταση ο εισαγγελέας κατάφερε να χωρέσει δεκάδες έννοιες που συζητάμε διαρκώς για την κουλτούρα του βιασμού και τις πρακτικές συνέπειές του. Πράγματι, λόγω αυτής της διάχυτης κουλτούρας, οι γυναίκες που βιάζονται έχουν να διαχειριστούν ένα βουνό μετά το έγκλημα που τελείται σε βάρος τους. Δικηγόροι, νομικοί, ψυχίατροι, ψυχολόγοι και πάσης φύσης ειδικοί έχουν γράψει και ερευνήσει το τι συμβαίνει μετά τον βιασμό και έχουν αποφανθεί ότι η αντίδραση των γυναικών δεν είναι πάντα η ίδια και υπάρχουν δεκάδες παράγοντες που επηρεάζουν το αν το θύμα θέλει ή όχι να προβεί σε ενέργειες για την απόδοση δικαιοσύνης. Αρκεί να έχεις γνωρίσει μερικές γυναίκες που έχουν υποστεί βιασμό για να ξέρεις ότι η ντροπή, το αίσθημα ευθύνης και η ανάγκη να πάει το θύμα στο μπάνιο για να πλυθεί και να το βγάλει από πάνω του είναι πολύ συχνές αντιδράσεις.
• Εισαγγελέας: Έχετε να κρίνετε δύο απόπειρες βιασμού που φέρονται να έγιναν από τον κατηγορούμενο. Κύριο γνώρισμα και των δύο είναι ότι καταγγέλθηκαν μετά από μεγάλο χρονικό διάστημα και από τις δύο. Είναι πασίδηλο ότι αυτά τα αδικήματα πρέπει να καταγγέλλονται άμεσα για να υπάρχουν αποδεικτικά στοιχεία: ιατροδικαστική έκθεση, άρση επικοινωνιών, έρευνα και αυτοψία στον χώρο του συμβάντος, και άλλα.
Ορθώς παρατηρεί ο εισαγγελέας ότι η καταγγελία απέχει χρονικά από τον χρόνο τέλεσης του φερόμενου εγκλήματος. Εδώ υπογραμμίζεται κάτι τρομερά συνηθισμένο. Τα θύματα βιασμού έχουν ανάγκη από χρόνο. Χρειάζεται χρόνος για να συνειδητοποιήσει κάποια τι έγινε και να αποφασίσει πώς επιθυμεί να αντιδράσει. Γι’ αυτό, άλλωστε, τα τελευταία χρόνια έχουμε δει τόσες γυναίκες να καταφεύγουν στη δικαιοσύνη, τηρώντας το χρονικό περιθώριο που τους δίνει ο ίδιος ο νόμος. Αλλιώς, ο βιασμός θα είχε χρόνο παραγραφής το 24ωρο – ή πάει το θύμα στην αστυνομία ή δεν πάει, και πάμε παρακάτω. Αν ο νόμος ήθελε να μην μπορεί να στραφεί το θύμα εναντίον του βιαστή, το μόνο που θα χρειαζόταν να κάνει θα ήταν να μειώσει τον χρόνο παραγραφής. Εφόσον ο ίδιος ο νόμος δίνει στα θύματα βιασμού δυνατότητα καταγγελίας χρόνια μετά το συμβάν, το απόσπασμα αυτό μάς θυμίζει ότι η καταγγελλούσα προχώρησε σε χρήση των δικαιωμάτων που της δίνει το νομικό της σύστημα. Είναι πασίδηλο, λοιπόν, ότι τα εγκλήματα αυτά πρέπει να καταγγέλλονται εντός των χρονικών ορίων που ορίζει ο νομοθέτης.
Το απόσπασμα αυτό αναφέρεται και σε κάτι ακόμα, στο τι ακριβώς σημαίνει «αποδεικτικά στοιχεία» σε περίπτωση βιασμού. Η γυναίκα-θύμα βιασμού πρέπει να είναι ταυτόχρονα και τέρας ψυχραιμίας. Αυτό που αναμένεται από εκείνη είναι, αφού βιαστεί, να μπει στο Google, να ψάξει «ιατροδικαστής κοντά μου» ή «αστυνομικό τμήμα στην περιοχή μου» και να προχωρήσει στις σχετικές διαδικασίες παραμένοντας στη διάθεση των αρμόδιων οργάνων για να καταθέσει, να εξηγήσει και να απαντήσει σε ερωτήσεις, φροντίζοντας η μνήμη της να είναι στην καλύτερη δυνατή κατάσταση για να μην πέσει σε «αντιφάσεις». Θα ήταν ευκταίο να έχει κινηματογραφήσει τον βιασμό της, αλλά ο νόμος αναγνωρίζει ότι αυτό είναι κατά τι δύσκολο και, προς το παρόν, δεν το απαιτεί.
• Εισαγγελέας: Η φίλη της, την οποία συνάντησε μετά το συμβάν η καταγγέλλουσα, δεν είδε αναμαλλιασμένα μαλλιά, σκισμένα ρούχα και άλλα χτυπήματα, παρά μόνο κάτι κοκκινίλες.
Στο σημείο αυτό, ο εισαγγελέας μοιάζει να μας θυμίζει ότι δεν υπάρχει μια ενιαία εμφάνιση για τα θύματα βιασμού, γι’ αυτό το αν μια γυναίκα είναι αναμαλλιασμένη, με σκισμένα ρούχα και εμφανή χτυπήματα δεν αποδεικνύει το αν βιάστηκε ή όχι. Ορθώς υπονοείται το γεγονός ότι, εφόσον οι δράστες είναι συχνότατα γνωστοί των γυναικών που βιάζουν –σύντροφοι, σύζυγοι, συνάδελφοι–, η αντίδραση και, μετέπειτα, η εικόνα των θυμάτων διαφέρει. Είναι, άλλωστε, γνωστό ότι πολλές φορές, κατά τη διάρκεια του βιασμού, το θύμα παγώνει και ακινητοποιείται, με αποτέλεσμα να μη φέρει με εμφανή τρόπο σημάδια αυτού που υπέστη.
• Εισαγγελέας: Η καταγγέλλουσα είναι η μόνη μάρτυρας του καταγγελλόμενου συμβάντος εκείνη την Κυριακή στο θέατρο, δεν ήταν κανείς άλλος εκεί. Ο κατηγορούμενος και η καταγγέλλουσα ήταν μόνοι τους στο καμαρίνι.
Εκπληκτικά υπογραμμίζει ο εισαγγελέας ένα πολύ πρακτικό ζήτημα στη διαδικασία απόδοσης δικαιοσύνης σε περιπτώσεις βιασμού. Εφόσον οι βιασμοί γίνονται ιδιωτικά και συνήθως όχι στη μέση της πλατείας Συντάγματος, πώς μπορεί η καταγγέλλουσα ν’ αποδείξει την αλήθεια όταν είναι ο λόγος της εναντίον του λόγου του θύτη; Αναρωτιέται κανείς μήπως το ποινικό μας σύστημα θα μπορούσε να διαμορφωθεί διαφορετικά έτσι ώστε σε εγκλήματα τέτοιου είδους τα θύματα να νιώθουν ότι έχουν περισσότερα εργαλεία στη διάθεσή τους για να υποστηρίξουν αυτό που τους συνέβη χωρίς να τρέμουν ότι κανείς δεν θα τα πιστέψει.
• Εισαγγελέας: Η αμφιβολία είναι ταγμένη υπέρ του κατηγορούμενου. Πρέπει να ελέγχεται η αξιοπιστία του θύματος και να μη δίδεται αβρόχοις ποσί βραβείο αξιοπιστίας.
Στο σημείο αυτό ο εισαγγελέας σημειώνει αυτό που ξέρουμε όλες. Το να επιδιωχθεί απόδοση δικαιοσύνης για ένα έγκλημα όπως είναι ο βιασμός θα κάνει το θύμα να νιώσει ότι δικάζεται εκείνο. Είναι σημαντική αυτή η αναγνώριση από ένα πρόσωπο σε τέτοια θέση. Είναι σπουδαίο να είναι μια γυναίκα ενημερωμένη για την πραγματικότητα της διαδικασίας ώστε να μπορέσει να προετοιμαστεί κατάλληλα για το είδος της μάχης που θα δώσει. To βραβείο αξιοπιστίας θα δοθεί στο θύμα όταν περάσει από τις διάφορες δοκιμασίες που της επιφυλάσσει το δικαιικό μας σύστημα. Στο τέλος, αφού «βρέξει τα πόδια της», μπορεί να ελπίζει ότι θα την πιστέψουν. Αρκεί να φροντίσει, αφότου έχει βιαστεί, να θυμάται το εσώρουχο του βιαστή της και να έχει καλέσει τον ιατροδικαστή που έχει στο speed dial να της επιβεβαιώσει ότι τη βίασαν για να προχωρήσει σε δικαίωση.
Είναι απαραίτητο, λοιπόν, όποια γυναίκα αποφασίσει να στραφεί στη δικαιοσύνη, να οπλιστεί με υπομονή και ειλικρινή δικηγόρο που θα τη βοηθήσει να δικαστεί για το έγκλημα που υπέστη με το λιγότερο δυνατό κόστος.
