Η ΠΡΟΠΕΡΣΙΝΗ, ΣΠΟΥΔΑΙΑ, βραβευμένη ταινία του Μάρτιν ΜακΝτόνα «Τα πνεύματα του Ινισέριν» («The Banshees of Inisherin»), με φόντο το τέλος του ιρλανδικού εμφυλίου πολέμου το 1923, δείχνει το φαινομενικά αναίτιο τέλος της καρδιακής φιλίας μεταξύ του Κολμ και του Πάντρικ. Ο Κολμ μια μέρα ξαφνικά θα αρχίσει να αγνοεί τον μέχρι πρότινος επιστήθιο φίλο του, Πάντρικ, χωρίς κανέναν προφανή λόγο. Το γεγονός αυτό θα αποσταθεροποιήσει εντελώς τη ζωή τους και θα καταλήξει μέχρι και σε ακραίες πράξεις βίας.
Στην πορεία καταλαβαίνουμε πως ο φιλόδοξος μουσικός Κολμ έχει αρχίσει να βαριέται τον φιλήσυχο και χαμηλών τόνων φίλο του, ενώ πιστεύει κιόλας πως του στέκεται εμπόδιο στην ενασχόλησή του με τη μουσική. Η ταινία είναι μια αλληγορία για τον εμφύλιο πόλεμο που μαίνεται γύρω από τους πρωταγωνιστές, αλλά ίσως ποτέ ξανά δεν έχει παρουσιαστεί στη μεγάλη οθόνη τόσο αριστουργηματικά η ιλαροτραγωδία που είναι το τέλος μιας φιλίας αλλά και το τέλος των ανθρώπινων σχέσεων γενικά.
Και στην πραγματική ζωή συχνά φιλίες διακόπτονται ή πέφτουν σε τέλμα, χωρίς να έχουν προκύψει απαραιτήτως δράματα και σοβαροί λόγοι. Ένας παραλογισμός ενυπάρχει πίσω από το τέλος κάθε φιλίας και αυτό δείχνει και το φιλμ του ΜακΝτόνα. Η φιλία δεν διαρκεί, όπως δεν διαρκεί και η καλοσύνη, αποφαίνεται ο Κολμ, σε έναν από τους πιο σπαρακτικούς διαλόγους της ταινίας, όταν ο Πάντρικ του προσάπτει την κατηγορία πως σταμάτησε να είναι καλός.
Οι φίλοι δεν είναι παρά ένας καθρέφτης που μας αντανακλά σε διαφορετικές εποχές, ένα είδωλο του εαυτού μας. Συχνά δεν αποχωριζόμαστε φίλους αλλά κομμάτια δικά μας που πετάμε από πάνω μας σαν να βγάζουμε καινούργιο δέρμα κάθε φορά.
Πώς αποφασίζεις να απομακρυνθείς από ανθρώπους με τους οποίους άλλοτε σε συνέδεε βαθιά φιλία και πώς, αντίστοιχα, αν σου συμβεί, αντιδράς στο παράλογο; Ο Πάντρικ στην ταινία θα αντιδράσει σπασμωδικά, σχεδόν με παιδική ανωριμότητα, όπως θα αντιδρούσε ένα παιδί που θα αδυνατούσε να καταλάβει γιατί ο κολλητός του σταμάτησε να του μιλά. Η διάλυση μιας φιλίας είναι ένας μικρός θάνατος. Όπως μπροστά στο παράλογο του θανάτου, έτσι και εδώ υπάρχει ένα αναπάντητο «γιατί», καθώς οι μετασχηματισμοί και οι αλλαγές που ευθύνονται, ακόμα και γι’ αυτόν που παίρνει την απόφαση, δεν είναι πάντα ορατοί.
Μεγαλώνοντας αναγκαζόμαστε να αποχωριστούμε παιδικές φιλίες, φιλίες των φοιτητικών χρόνων, φιλίες που δημιουργούνται και τροφοδοτούνται από κοινά ενδιαφέροντα και αναζητήσεις, φιλίες που γεννήθηκαν από ανάγκη και φυσικά φιλίες που δεν περίμενε κανείς να προκύψουν και όλα ήταν εναντίον τους αλλά αυτές άντεξαν. Από την άλλη, αποδεικνύεται όλο και πιο δύσκολη και κοπιαστική η προσπάθεια να συντηρήσει κανείς τις φιλίες του. Ο διαφορετικός τρόπος ζωής, οι μεταβολές στα γούστα, στις απόψεις και τα ενδιαφέροντα, ο περιορισμένος χρόνος, η σύγκρουση με την πραγματικότητα, οι ματαιώσεις και η καθημερινότητα, οι αποστάσεις, η εργασία, η απόκτηση παιδιών, οι γάμοι και τα διαζύγια, οι πολλαπλές οικογενειακές και άλλες υποχρεώσεις αποτελούν αιτίες που σαρώνουν στο διάβα τους φιλίες χρόνων. Ή μήπως είναι απλώς δικαιολογίες;
Οι άνθρωποι αλλάζουν και οι συνδετικοί κρίκοι που τους ενώνουν καμιά φορά σπάνε, αλλά το πιο αδιόρατο και πιο δύσκολο να κατανοήσουμε είναι πόσο μεταλλασσόμαστε εμείς οι ίδιοι στη διάρκεια της ζωής, πόσο οι εσωτερικές συγκρούσεις, οι διαφοροποιήσεις στις αξίες, οι μετατοπίσεις και οι αντιφάσεις μάς μετατρέπουν σε κάποιους άλλους. Οι φίλοι δεν είναι παρά ένας καθρέφτης που μας αντανακλά σε διαφορετικές εποχές, ένα είδωλο του εαυτού μας. Συχνά δεν αποχωριζόμαστε φίλους αλλά κομμάτια δικά μας που πετάμε από πάνω μας σαν να βγάζουμε καινούργιο δέρμα κάθε φορά.
Συνηθίζουμε στην ιδέα πως οι ερωτικές σχέσεις φθίνουν και οι έρωτες τελειώνουν, πως τα λόγια των εραστών και τα «σ’ αγαπώ» αναγκαστικά θα αποδειχθούν μεγάλα λόγια και οι «αγάπες για πάντα» ανέφικτοι ρομαντισμοί. Τόσα τραγούδια και τόσες δραματικές ταινίες χωρισμού μάς το έκαναν σαφές. Όμως αναλογικά, άραγε, πόσες ταινίες κυκλοφορούν που μιλούν για το τέλος της φιλίας, όπως, για παράδειγμα, το ελληνικό «Απόντες» (1996) του Νίκου Γραμματικού με τους έξι φίλους από τη Σαλαμίνα που οι διαφορετικές κοσμοθεωρίες θα τους χωρίσουν, ή το αμερικανικό «Frances Ha» (2012) του Νόα Μπάουμπαχ με την Γκρέτα Γκέργουιγκ στον ρόλο της ομώνυμης ηρωίδας που σταδιακά χάνει την καλύτερή της φίλη; Κανείς δεν σε προετοιμάζει για το τέλος και τις διαψεύσεις της φιλίας, ένα τέλος που μπορεί να είναι πολύ πιο οδυνηρό από έναν ερωτικό χωρισμό.
Ακόμα κι αν είχαμε συνηθίσει στην ιδέα ότι κάποιες φιλίες διακόπτονται, γιατί απλώς οι άνθρωποι τραβούν χωριστούς δρόμους, το ίντερνετ ήρθε να δημιουργήσει νέα δεδομένα και εκεί. Περισσότερη επικοινωνία, περισσότερη από όση αντέχουμε πολλές φορές, αλλά και μεγαλύτερη απόσταση. Ποτέ στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν ήταν πιο εύκολη η επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων, αλλά η μοναξιά φυσικά δεν υποχώρησε, το αντίθετο, γιγαντώθηκε.
Τα social media κατάφεραν να δώσουν μερικούς ακόμα καλούς λόγους και τη χαριστική βολή για να τελειώσουν, με συνοπτικές διαδικασίες, φιλίες που φυτοζωούσαν. Μερικές οργισμένες πολιτικές αναρτήσεις, ανεξαρτήτως χρώματος, ή λάβρα ποστ για τον εμβολιασμό, μας αποκάλυψαν πως δεν ξέραμε τους φίλους μας τόσο καλά όσο νομίζαμε.
Από την άλλη, πάντα θα υπάρχουν επιφανειακές φιλίες και λυκοφιλίες που κανείς δεν χρειάζεται ή δεν έχει τόσο ανάγκη όσο νομίζει, αυλές με φίλους «υποτελείς» που αποθεώνουν τους νάρκισσους «αρχηγούς» τους, επαγγελματικές φιλίες που αναγνωρίζεις εξαρχής πως θα λήξουν με το πέρας της εργασιακής σύμβασης, και άλλες που όχι μόνο είσαι σίγουρος πως θα τερματιστούν αλλά διακρίνεις και την ημερομηνία λήξης στο κουτάκι.
Οι αληθινές και ουσιαστικές φιλίες είναι ένας ανεκτίμητος θησαυρός. Ακούγεται κλισέ, αλλά, ταυτόχρονα, μόνο αν χάσεις στην πορεία μερικές, αρχίζεις να τις εκτιμάς. Ακόμα κι αν σε προδώσουν, ακόμα κι αν σε απογοητεύσουν, ακόμα κι αν η αρχική τους λάμψη θαμπώσει, συνεχίζουν να αποτελούν φωτεινές οάσεις σε μια ζωή που εφευρίσκει πάντα ευφάνταστους τρόπους για να σε καταρρακώσει.
Από τις παιδικές φιλίες που μας ήξεραν σαν την παλάμη τους και έμοιαζε να υπήρχαν από πάντα −και υπήρχαν στην κυριολεξία από τότε που είχαμε συνείδηση του εαυτού μας− περάσαμε στα χρόνια που η αναζήτηση ταυτότητας και η ανάγκη αυτοπροσδιορισμού οδήγησαν στην εξύμνηση της φιλίας και του «εμείς», κι από εκεί ολοταχώς προς την εσωστρέφεια και τον ατομικισμό. Στην πορεία προς την ενηλικίωση, παραμερίσαμε τις φοιτητικές φιλίες και τις παρέες των 20άρηδων, που σχηματίζονταν τόσο εύκολα όσο αναπνέαμε, για χάρη των ερωτικών σχέσεων και μετά για χάρη της οικογένειας ή της δουλειάς ή όποιων άλλων προτεραιοτήτων. Ύστερα έρχονται χωρισμοί και σχέσεις που αργοπεθαίνουν, τα παιδιά που είχαν γίνει ο σκοπός σου φεύγουν απ’ το σπίτι, αλλά και παιδιά να μην έχεις, θα δεις να διαψεύδονται προσδοκίες, σχέδια και όνειρα και τότε μένεις χωρίς παιδιά, χωρίς σχέδια και χωρίς φίλους. Και ξαφνικά επανεκτιμάς τη φιλία, όχι πλέον σαν παρωχημένο θέμα σχολικής έκθεσης ή επιφανειακή συναναστροφή για να σπάει η ρουτίνα, αλλά ως θεμελιώδη αξία που ήταν πάντα εκεί αλλά τόσες φορές παρέβλεπες.
Από το μότο «πάνω από όλα η οικογένεια» σε περασμένες δεκαετίες, πήγαμε στο «οι φίλοι είναι η νέα οικογένεια», για να μεταφερθούμε μετά στο «μας τελείωσαν οι φίλοι ή ποιος τους χρειάζεται» και να καταλήξουμε, τέλος, στο «ποτέ δεν είναι αργά για νέους φίλους».
Σε ένα πρόσφατο και πολύ αισιόδοξο άρθρο στους «New York Times», με τον τίτλο «Νέοι φίλοι μετά τα 50; Ναι, παρακαλώ!» («New Friends After 50? Yes, Please!») ο αρθογράφος Charles M. Blow επισημαίνει τη σημασία τού να είναι κανείς ανοιχτός σε νέες φιλίες όσο μεγαλώνει, ενώ παρομοιάζει την ικανότητα τού να ανοίγεσαι σε νέους φίλους με μια «ανεστραμμένη καμπύλη» σε γράφημα: «Πολύ ανοιχτοί όταν είμαστε νέοι, λιγότερο ανοιχτοί όταν γινόμαστε ενήλικες και πιο ανοιχτοί ξανά καθώς γερνάμε». Αυτή πρέπει να είναι και η διαδρομή της φιλίας για τους περισσότερους από μας: από την απόλυτη παράδοση άνευ όρων στη φιλία, στην επιφύλαξη καθώς ωριμάζουμε και ξανά πάλι, σε κάποιο σημείο της ζωής μας, στη ζωτική ανάγκη για φιλίες.
Οι φιλίες απαιτούν ρίσκο που δεν είναι ποτέ υπολογίσιμο και εκτός από κέρδη έχουν και ζημίες. Πληγώνουν και απογοητεύουν και δεν έχουν λίγες ματαιώσεις και κλονισμούς στην παλέτα τους. Δύσκολα βγαίνεις αλώβητος όταν αρχίζουν να φυλλορροούν οι φίλοι, είτε γιατί πεθαίνουν, είτε επειδή υπήρξε αγεφύρωτη ρήξη, είτε γιατί απλώς ο χρόνος τούς άλλαξε και τους πήρε μακριά, την ίδια στιγμή που άλλαζε κι εσένα. «Οι φίλοι μας έφυγαν», έγραφε ο Γιώργος Σεφέρης στο «Μυθιστόρημα». Ίσως δεν μάθαμε και ποτέ ποιοι ήταν όντως. «Δεν τους γνωρίσαμε/ήταν η ελπίδα στο βάθος που έλεγε/πως τους είχαμε γνωρίσει από μικρά παιδιά», σύμφωνα με τον ποιητή. Όμως τότε ακριβώς είναι που ανακαλύπτεις για πρώτη φορά πόσο σημαντικές ήταν οι φιλίες σου, πόσο σε διαμόρφωσαν και πόσο αναπόσπαστα κομμάτια του εαυτού σου υπήρξαν, αλλά και πως η δυνατότητα να κάνεις καινούργιους φίλους δεν χάνεται ποτέ.
