ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ πιο ιδιαίτερα ζητήματα στον δημόσιο διάλογο και στην κατασκευή πολιτικής πεποίθησης είναι το ένδυμα που φορά, κατά περίσταση, η έννοια της οικογένειας.
Η «οικογένεια» είναι μια έννοια που αγαπούν πολύ οι άνθρωποι που επιθυμούν να παραμείνουν τα πράγματα ακριβώς όπως είναι ή να γίνουν όπως ήταν παλιά. Μιλήστε με θρησκόληπτους ανθρώπους και θα σας πουν ότι στον καιρό μας έχει διαλυθεί η οικογένεια, μιλήστε με ανθρώπους εθνικιστικών πεποιθήσεων και θα σας πουν ότι η λύση στα προβλήματα είναι «να ενισχυθεί η ελληνική οικογένεια», μιλήστε, εν γένει, ακόμη και με μετρίως συντηρητικό κόσμο και κάπου θα ξεπηδήσει «ο θεσμός της οικογένειας» που πρέπει να προφυλαχθεί γιατί βάλλεται από την υπογεννητικότητα, τον φεμινισμό, τη μόρφωση των γυναικών, τους μετανάστες και το γεγονός ότι οι γκέι θέλουν να παντρεύονται. Το βλέμμα αυτών των ανθρώπων κοιτά την οικογένεια και βλέπει σταθερότητα, ασφάλεια, οικονομικές υποσχέσεις για ένα εύρωστο μέλλον και «λειτουργικότητα». Μια κοινωνία που θέτει ψηλά την οικογένεια, πιστεύουν, είναι μια κοινωνία προφυλαγμένη και δυναμική.
Το παιδί, έχω καταλήξει, είναι ένα πλάσμα που αξίζει προστασία και φροντίδα μόνο σε φαντασιακές συνθήκες. Το παιδί-κορίτσι φταίει από νήπιο και δεν είναι ποτέ παιδί. Ξεκινά τη ζωή του ως νεαρή γυναίκα. Και ξέρουμε τι συμβαίνει στις γυναίκες, εντός και εκτός οικογένειας.
Σε άλλες κοσμοθεωρίες, η οικογένεια είναι χρωματισμένη πολύ διαφορετικά. Είναι ο τόπος όπου κάποια μέλη της κοινωνίας κινδυνεύουν περισσότερο απ’ οπουδήποτε αλλού να δολοφονηθούν ή να βιαστούν. Για παράδειγμα, σύμφωνα με έρευνα των Ηνωμένων Εθνών, το 2021 στην Ιταλία το 81% των γυναικοκτονιών συνέβη εντός της «οικογενειακής σφαίρας». Το 2023 από τις 85.000 καταγεγραμμένες γυναικοκτονίες, το 60% έγινε από σύντροφο ή μέλος της οικογένειας των γυναικών.
Σε σχέση με τον βιασμό ή τη σεξουαλική κακοποίηση παιδιών, οι θύτες είναι πρόσωπα οικεία στα παιδιά σε ποσοστό που αγγίζει το 80-90% και το 30-40% ανήκει στην οικογένεια του παιδιού.
Για πολλούς ανθρώπους η οικογένεια δεν είναι ούτε φροντίδα, ούτε ασφάλεια, ούτε η ραχοκοκαλιά της κοινωνίας. Είναι ένα σπυρί χοντρό και πυώδες που προστατεύεται από αδιάτρητο δέρμα. Δεν μπορεί να σπάσει εύκολα. Θα έπρεπε κανείς να διαπεράσει στιβάδες ιεραρχίας, επιβεβλημένης σιωπής, δικαιολόγησης των θυτών και τον φόβο του ρεζιλέματος, κι αυτό είναι τόσο δύσκολο που το 85% των θυμάτων απλώς δεν μιλάει ποτέ.
Άκουσα με πολλή προσοχή τα όσα μοιράστηκε η Μαρίνα Καλογήρου στη συνέντευξη που έδωσε στη δημοσιογράφο Αθηναΐδα Νέγκα. Στάθηκα σ’ αυτό το ένα: οι τέσσερις θύτες στη δική της περίπτωση ήταν συγγενείς και φίλοι της οικογένειάς της. Φυσικά, δεν είναι η μόνη. Κάποια απ’ τα μηνύματα που έλαβε και δημοσιοποίησε στη συνέχεια δείχνουν δεκάδες αντίστοιχες ιστορίες στις οποίες η οικογένεια πρωταγωνιστεί ως τόπος του εγκλήματος. Δείχνουν επίσης και το κεντρικό της γρανάζι: είναι, φυσικά, η ντροπή.
Τα παιδιά δεν μιλούν γιατί ντρέπονται και, όταν μιλούν, η οικογένεια δεν κάνει κάτι για να μη γίνει ρεζίλι ή για να μην κάνει τη θέση του παιδιού χειρότερη. Η ντροπή δεν είναι ιδιωτικό συναίσθημα, είναι περισσότερο ένα άυλο κοινωνικό φίμωτρο που φοριέται στο θύμα για να μην ενοχλεί. Τα παρενοχλημένα ή βιασμένα παιδιά είναι ιδιαίτερα ενοχλητικά. Το «μυστικό» τους μπορεί δυνητικά να ενοχλήσει τους γονείς, το σχολείο, τη μικροκοινότητά τους, και είναι δική τους ευθύνη να μην πολυενοχλήσουν. Αυτό που τους συνέβη μπορεί να διαταράξει τις σχέσεις των ενηλίκων, επομένως ας θαφτεί.
Λέμε συνέχεια ότι ζούμε σε «παιδοκεντρική» κοινωνία. Αν ίσχυε κάτι τέτοιο, τα παιδιά θα μιλούσαν ελεύθερα, ανοιχτά και χωρίς ντροπή για όσα τους συμβαίνουν, γιατί θα γνώριζαν ότι η κοινωνία είναι με το μέρος τους. «Για το καλό των παιδιών» υποστηρίζουμε ένα πλήθος πολιτικών, συχνά σε βάρος άλλων ομάδων.
Θα περίμενε κανείς πως, αφού το «καλό των παιδιών» μάς καίει τόσο πολύ, τα παιδιά θα ήξεραν τη διαδικασία που η κοινωνία έχει θεσπίσει για την προστασία τους. Θα ήξεραν πού να μιλήσουν, θα είχαν διαπαιδαγωγηθεί καταλλήλως και θα ήξεραν ότι οι ενήλικες που είναι υπεύθυνοι για την ανατροφή τους θα βάλουν εκείνα πάνω από τις σχέσεις τους με άλλους ενήλικες. Θα ήταν αυθόρμητη αντίδραση να πουν τι έγινε, γιατί δεν θα τους πέρναγε απ’ το μυαλό ότι υπάρχει λόγος να το κρύψουν.
Η Μαρίνα Καλογήρου άνοιξε ένα πάρα πολύ ευαίσθητο κεφάλαιο και ήδη προσπαθούν να υποτιμήσουν όσα είπε ή να κάνουν «τον δικηγόρο του διαβόλου» και να αναρωτηθούν τι έκανε η ίδια και προκάλεσε όχι έναν, όχι δύο, όχι τρεις αλλά τέσσερις άντρες. Έχω την εντύπωση ότι το «συγγενείς και φίλοι της οικογένειας» έχει χτυπήσει ευαίσθητες χορδές γιατί υποτίθεται ότι το κακό έρχεται πάντα απ’ τον ξένο και τον ψηλό, λιγνό βιαστή που περιμένει στις γωνίες των σχολείων με καμπαρντίνα και τραγιάσκα.
Το παιδί, έχω καταλήξει, είναι ένα πλάσμα που αξίζει προστασία και φροντίδα μόνο σε φαντασιακές συνθήκες. Το παιδί-κορίτσι φταίει από νήπιο και δεν είναι ποτέ παιδί. Ξεκινά τη ζωή του ως νεαρή γυναίκα. Και ξέρουμε τι συμβαίνει στις γυναίκες, εντός και εκτός οικογένειας.
