ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΚΑΝΕΙΣ μαθήματα φιλοσοφίας ή κοινωνιολογίας για να γνωρίζει πως οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους δεν αισθάνονται και δεν βιώνουν την πραγματικότητα ως μέλη αφηρημένων συνόλων. Συνομιλούν, συγκινούνται, δοκιμάζονται και παθιάζονται με πιο περιορισμένες και μικρές ταυτότητες.
Έλληνας πολίτης είναι μια γενική ιδιότητα. Πολίτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ακόμα πιο γενική. Είναι έτσι αναπόφευκτο να κατακερματιζόμαστε, μέχρι που φτάνουμε στους εαυτούς μας και σε μοναδικές σε χώρο, χρόνο και βιώματα υπάρξεις. Ως συγκεκριμένες υπάρξεις λογοδοτούμε σε διαφορετικούς «θεούς», πολιτικές παραδόσεις, σεξουαλικές αναφορές, τοπικές μνήμες. Αντλούμε συχνά από διαφορετικά στρώματα της εθνικής μνήμης. Τα οικογενειακά μας χρονικά ή άλλες κοιτίδες νοήματος αποκτούν εσαεί βάρος στη ζωή μας.
Με άλλα λόγια, η πολλαπλότητα είναι το πεπρωμένο μας, όσων ιδίως έτυχε να ζούμε στην ευρεία επικράτεια της Δύσης και του πολιτισμού της. Η «δυτική ζωή» χαράχτηκε αιώνες τώρα από την ορμή για όλο και περισσότερες και λεπτές διαφορές και πάνω απ’ όλα από το εγκώμιο της ατομικότητας στις πολλαπλές της όψεις.
Το πρόβλημα με τις ταυτότητες, λοιπόν, δεν είναι στο ερώτημα αν έχουν σημασία για την ιδιωτική μας ζωή ή για τις κοινωνικές μας συνήθειες. Φυσικά έχουν. Είπαμε: η ποικιλία, οι «πολλαπλές δεσμεύσεις» είναι κάτι που δύσκολα το αποφεύγει κανείς, ακόμα και αν είναι καλόγερος του Αγίου Όρους.
Τα δύσκολα ξεκινούν από το γεγονός πως δεν είναι όλες οι ταυτότητες ρόλοι που μπορείς να τους εναλλάσσεις κατά βούληση ή να τους γεφυρώνεις, επειδή θα το ήθελες πολιτικά. Δεν είναι κάτι σαν τα διαφορετικά φαγητά της σύγχρονης πολυεθνικής κουζίνας ή σαν αυτές τις μουσικές του κόσμου όπου μπορείς να περάσεις από μια φλογέρα του Νίγηρα σε μια σκωτσέζικη γκάιντα ή σε ένα ούτι. Ορισμένες ταυτότητες είναι σκληρές και έχουν μια δομή αποκλειστικότητας. Άλλοτε από την κατασκευή τους και συχνά λόγω ιστορικής και πολιτικής συγκυρίας.
Δεν είναι πάντως εφικτό να είναι κανείς επαναστάτης κομμουνιστής και πολιτικά φιλελεύθερος δημοκράτης μαζί. Ούτε έχει πιθανότητες επιτυχίας να είναι κάποια φεμινίστρια και συγχρόνως φίλη των Αδελφών Μουσουλμάνων ή της Χαμάς.
Δεν είναι πάντως εφικτό να είναι κανείς επαναστάτης κομμουνιστής και πολιτικά φιλελεύθερος δημοκράτης μαζί. Ούτε έχει πιθανότητες επιτυχίας να είναι κάποια φεμινίστρια και συγχρόνως φίλη των Αδελφών Μουσουλμάνων ή της Χαμάς. Ούτε να είσαι ορθόδοξος χριστιανός και συγχρόνως οπαδός ενός ακραίου εθνικιστικού πόσο μάλλον νεοναζιστικού κόμματος. Κάποιο λάθος ή (αυτ)απάτη παίζει εδώ.
Είναι επίσης ελαφρώς κωμικοτραγικό να μιλά κανείς για ακριβοδίκαιη τήρηση των κανόνων του κράτους δικαίου, ενώ υποστηρίζει, συγχρόνως, τη «λαϊκή βία». Αν κάποιες επιμέρους ταυτότητες μπορεί να συνυπάρξουν δημιουργικά, άλλες θα συγκρούονται σοβαρά ή θα μείνουν αμοιβαία αποξενωμένες, καθεμιά στον δικό της κόσμο.
Το ένα πρόβλημα, λοιπόν, με τις ταυτότητες είναι ότι συχνά δεν φτιάχνουν ένα soft παιχνίδι ρόλων αλλά οδηγούν σε έντονα, επώδυνα πρακτικά αδιέξοδα. Το δεύτερο πρόβλημα και μάλλον το πιο κρίσιμο αυτό τον καιρό αφορά ταυτότητες που συνδέονται με ανελεύθερες, αντιδημοκρατικές δομές. Στην Ευρώπη και αλλού σημαντικά τμήματα της ριζοσπαστικής δεξιάς χρησιμοποιούν τη χριστιανική αναφορά ως φτηνό σύμβολο μάχης κατά ορισμένων δικαιωμάτων ή συλλήβδην των μουσουλμάνων μεταναστών.
Την ίδια στιγμή εκδοχές του ισλαμισμού και περιφρόνησης για τη Δύση έχουν γίνει κι αυτές μέρος της ευρωπαϊκής ζωής. Έχουν αναδυθεί, λοιπόν, άλλες ταυτότητες που διατηρούν κακή σχέση με την αστική πολιτική νεωτερικότητα, τα δικαιώματα των γυναικών και το σύγχρονο δημοκρατικό κράτος.
Υπάρχουν, φυσικά, κι εκείνοι που αντιτείνουν ότι η πολιτική νεωτερικότητα και το δυτικού τύπου κράτος δικαίου είναι με τη σειρά τους μια πολιτισμική αναφορά ή και μια «προκατάληψη» ανάμεσα στις πολλές. Λίγοι όμως (ελάχιστοι και από αυτούς τους θεωρητικά αντιδυτικούς) μπορούν να σκεφτούν τη ζωή τους σε μια κοινωνία όπου τον πρώτο λόγο θα έχουν, για παράδειγμα, συστήματα φυλετικής δικαιοσύνης ή επαναστατικά δικαστήρια, το ένα και μοναδικό Κόμμα ή κάποιος «πνευματικός ηγέτης»/ιμάμης.
Επομένως, κάποια πολιτικά και πολιτισμικά δεδομένα τα νιώθουμε πιο δικά μας ως ένα πολύτιμο πλαίσιο για τη διαχείριση των διαφωνιών μας. Γι’ αυτόν τον λόγο έχουμε την ανάγκη να τα υπερασπιστούμε και να μην τα αφήσουμε στο έλεος της τύχης και στις διαθέσεις των εχθρών τους.
Οι ταυτότητες, λοιπόν, δεν είναι παιχνίδι. Και επιπλέον οι πολιτισμικές και θρησκευτικές ταυτότητες δεν πρέπει να έχουν τον πρώτο λόγο στην πολιτική ζωή. Αν έχουν ρόλο και σπουδαιότητα ανάμεσά μας, στα όνειρα και στο ύφος της ζωής μας, θα ήταν ολέθριο αν διεκδικούσαν εξουσία στην πολιτεία και στους μεγάλους δημόσιους θεσμούς, όπως η εκπαίδευση.
Άλλωστε δεν έχουν όλοι οι σύγχρονοι άνθρωποι ισχυρές πολιτισμικές, θρησκευτικές ή ιδεολογικές ταυτότητες. Πολλοί κινούνται σε μια ζώνη χαλαρότητας και χωρίς απαιτήσεις, περίπου άπιστοι ή σχεδόν ουδέτεροι στους πολέμους των αξιών. Και αυτοί/-ες δεν έχουν υποχρέωση να υπομένουν την τυραννία της μιας ή άλλης σκληρής ταυτότητας.
Για τις σκληρές και ανελαστικές ταυτότητες, ωστόσο, το πράγμα διαφέρει, αφού είναι συχνά συγκοινωνούντα δοχεία με σοβαρές αντιδημοκρατικές και ανελεύθερες πραγματικότητες. Έτσι δεν μπορεί να τις αντιμετωπίζουμε με αφέλεια, σαν να είναι απλές ατομικές επιλογές. Κάποιος που δεν βλέπει ιδιαίτερο πρόβλημα στο «όραμα» του Βλαντίμιρ Πούτιν ή που το υπερασπίζεται κιόλας δεν κάνει μια επιλογή πλάι στις άλλες. Κάποιος που συγκρίνει, ελαφρά τη καρδία, το καθεστώς του Ιράν και γενικά το καταπιεστικό πολιτικό Ισλάμ με τα προβλήματα ανισότητας ή τις διακρίσεις που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στη Δύση δεν κάνει μια εναλλακτική επιλογή ανάμεσα στις πολλές.
Για να το πω διαφορετικά, επιλογές που ωραιοποιούν και υποτιμούν, που ψάχνουν δικαιολογίες ή συμπορεύονται ανοιχτά με τους δεσποτισμούς δεν έχουν θέση σε μια πολιτική ταυτότητα που θα ήθελε να είναι προοδευτική. Εκτός κι αν οι λέξεις έχουν χάσει τόσο το νόημά τους. Όπως όταν βλέπουμε οπαδούς του ολοκληρωτισμού να εμφανίζονται υπέρμαχοι του κριτικού Διαφωτισμού ή ακροδεξιοί ζηλωτές να προβάρουν τη μάσκα των ευσεβών χριστιανών.
Αυτές είναι κάποιες άλλες τερατογενέσεις και νομίζω πολύ πιο σοβαρές και ανησυχητικές από τα εκλογικά σενάρια των κομματικών επιτελείων. Μεγάλα γεγονότα, όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία ή η εξέγερση στο Ιράν, μας βοηθούν να δούμε τα όρια που έχει το παιχνίδι των ταυτοτήτων σε μια χώρα ρηχών αριστερισμών και δεξιάς αλλεργίας για τη μάχη των ιδεών.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
