ΕΚΔΙΚΗΣΗ, ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΔΙΕΓΕΡΣΗ, οικονομικό όφελος ή ενθουσιασμός; Κάθε καλοκαίρι η χώρα μας πλήττεται από μεγάλες πυρκαγιές, πολλές εκ των οποίων οφείλονται σε ανθρωπογενείς παράγοντες. Πριν από λίγες μέρες ένας εποχικός πυροσβέστης στην Κεφαλονιά οδηγήθηκε στη Δικαιοσύνη με την κατηγορία του εμπρησμού για συνολικά 5 φωτιές στο νησί. Το ίδιο χρονικό διάστημα συνελήφθησαν ένας ενήλικος άνδρας και ένας ανήλικος ως υπαίτιοι πρόκλησης εμπρησμού από πρόθεση σε δασική έκταση στον Διόνυσο Αττικής.
Για τη φωτιά που ξέσπασε στον Αυλώνα είχε προφυλακιστεί ένας 45χρονος, με τον δικηγόρο του να δηλώνει ότι «έχει σοβαρό πρόβλημα ψυχιατρικής φύσης». Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ελληνικής Αστυνομίας, μέχρι πριν από λίγες μέρες είχαν γίνει πάνω από 140 συλλήψεις και προσαγωγές, οι 79 εκ των οποίων αφορούν εμπρησμούς από δόλο. Άραγε, ποιοι είναι οι λόγοι που ένας άνθρωπος βάζει φωτιές; Ποιο είναι το ψυχολογικό τους προφίλ; Και ποια η διαφορά μεταξύ πυρομανών και εμπρηστών;
Ο εμπρηστής, με την καταστροφή που προκαλεί, εκφορτίζει τις ενορμήσεις και τα βίαια συναισθήματα που αδυνατεί να επεξεργαστεί και να διαχειριστεί. Το ένα τρίτο των εμπρηστών επαναλαμβάνει την πράξη του, αν δεν αποκαλυφθεί.
— Είδαμε αυτές τις μέρες τη σύλληψη ανθρώπων υπεράνω υποψίας, όπως οι πυροσβέστες, με την κατηγορία του εμπρησμού. Ποια είναι κατά τη γνώμη σας τα κίνητρα ενός εμπρηστή;
Υπάρχουν πολλοί τύποι προσωπικότητας εμπρηστών, διαφορετικά κίνητρα και τόποι που εκδηλώνονται πυρκαγιές (κάδοι σκουπιδιών, οχήματα, κατοικίες, επιχειρήσεις, δάση, αστικό ή αγροτικό περιβάλλον, βίαιες συλλογικές εκδηλώσεις κ.λπ.). Στις ακούσιες πυρκαγιές ενοχοποιούνται η αμέλεια, το σφάλμα, η αδιαφορία, η έκπτωση των νοητικών λειτουργιών (π.χ. άνοια) κ.λπ. Η απροσεξία μπορεί να καταστεί μια επικίνδυνη συμπεριφορά που προέρχεται από απωθημένη επιθετικότητα, από αδιαφορία για τον άλλο (πετάει το τσιγάρο έξω από το αυτοκίνητο, καίει τα χόρτα στο χωράφι του το καλοκαίρι κ.λπ.).
ψυχίατρος-ψυχαναλυτής
Τα κίνητρα είναι πολλαπλά στους εκούσιους εγκληματικούς εμπρησμούς: αποσκοπούν σε προσωπικό ή οικονομικό κέρδος (ασφαλιστική απάτη, λύση οικονομικών δυσκολιών, εξάλειψη ανταγωνιστή, καταστροφή δάσους για κατασκευή οικοδομής, λήψη μπόνους παρέμβασης, καταστροφή ιχνών κακουργηματικών πράξεων κ.λπ.). Εγκληματικοί εμπρησμοί προκαλούνται και στο πλαίσιο δράσεων που εκπορεύονται από κοινωνικοπολιτικές ιδεολογίες (εμπρησμοί επιχειρήσεων, τραπεζών, κτιρίων που παραπέμπουν στην αστική ζωή, τρομοκρατία κ.λπ.). Επίσης, ένα άτομο ενδέχεται να προκαλέσει εμπρησμό (π.χ. πυροσβέστης) για να παλέψει στη συνέχεια με θάρρος και αυταπάρνηση να σβήσει την πυρκαγιά, ώστε να τον θαυμάσει η κοινότητα και να τον αποδεχτεί ως ήρωα.
— Ποια θα λέγαμε ότι είναι τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά;
Στους εμπρηστές περιλαμβάνονται κάποιοι με ψυχωτικά χαρακτηριστικά όπως διπολικότητα, σχιζοφρένεια, άλλοι που έχουν οριακή οργάνωση, συχνά με εξαρτητικά στοιχεία και ανώριμη προσωπικότητα. Κάποιοι παρουσιάζουν ποικίλα ψυχιατρικά συμπτώματα, έχουν περιορισμένη πνευματική ανάπτυξη και μπορεί να ζουν σε θεραπευτικές δομές. Τέλος, υπάρχουν και οι ψυχοπαθητικές προσωπικότητες. Πρόκειται για διαστροφικούς εγκληματίες, οι οποίοι ικανοποιούνται από την οδύνη των άλλων. Παρά την πολυμορφία της ψυχικής συγκρότησης των αυτουργών των εκούσιων εμπρησμών, διακρίνουμε ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους.
Ο εμπρηστής είναι συνήθως ένας μοναχικός, άγαμος ή διαζευγμένος άνδρας, ηλικίας 15-45 ετών. Προέρχεται από ένα προβληματικό, μη προνομιούχο οικογενειακό περιβάλλον και έχει μέτριο μορφωτικό επίπεδο. Είναι αγχώδης, ανώριμος, ντροπαλός, δυσκολεύεται να προσαρμοστεί κοινωνικά και καταναλώνει πολύ αλκοόλ ή ουσίες. Αν και δεν εμφανίζει πάντα μια συγκεκριμένη ψυχική διαταραχή, σε αρκετές περιπτώσεις υπάρχει ιστορικό αυτοκαταστροφικών και ετεροκαταστροφικών συμπεριφορών. Στοχοποιεί την περιουσία κάποιου/κάποιων, ακόμα και της κοινότητας, για να εκδικηθεί επειδή τον χώρισαν, τον πρόσβαλαν, τον απογοήτευσαν, τον αδίκησαν, τον περιθωριοποίησαν στην οικογένεια, τον απέλυσαν από τη δουλειά, επειδή μισεί ή φθονεί.
Ιδιαίτερη περίπτωση είναι οι φωτιές που ανάβουν κάποιοι νοσηλευόμενοι ασθενείς με σοβαρές ψυχικές διαταραχές. Οι τελευταίοι μετέρχονται αυτή την καταστροφική συμπεριφορά για να αποσπάσουν το ενδιαφέρον, ίσως και τη φροντίδα της οικογένειας και των φροντιστών τους. Ο εμπρηστής, με την καταστροφή που προκαλεί, εκφορτίζει τις ενορμήσεις και τα βίαια συναισθήματα που αδυνατεί να επεξεργαστεί και να διαχειριστεί. Το ένα τρίτο των εμπρηστών επαναλαμβάνουν την πράξη τους αν δεν αποκαλυφθούν. Μεγάλο μέρος των εμπρησμών γίνεται από δράστες που έχουν κάνει κατάχρηση αλκοόλ.
— Ποια είναι η διαφορά μεταξύ ενός πυρομανούς και ενός εμπρηστή;
Ο πυρομανής είναι ένα άτομο που δυσκολεύεται να ελέγξει τις παρορμήσεις του. Έχει τρέλα με τη φωτιά, είναι δηλαδή μανιακός με αυτήν. Η εμπρηστική συμπεριφορά του πυρομανούς είναι προμελετημένη και οργανωμένη. Η φωτιά και ό,τι σχετίζεται με αυτήν τον προκαλεί και τον προσκαλεί. Αδυνατεί να αντισταθεί στην ακατανίκητη επιθυμία να ανάψει φωτιά για να παρατηρήσει την πύρινη κόλαση που εξαπλώνεται και τις επιπτώσεις της. Αυτή η παρόρμηση του πυρομανούς είναι τόσο ισχυρή και αυτό που βιώνει τόσο εθιστικό ώστε θα επαναλάβει αυτή την πράξη.
Από αυτήν τη διαδικασία εκφορτίζει την ψυχική του ένταση και ανακουφίζεται, ενώ ταυτόχρονα αντλεί ηδονή. Σε αντίθεση με τους άλλους εμπρηστές, από τον πυρομανή απουσιάζει οποιοδήποτε ορθολογικό κίνητρο (ιδεολογία, προσωπικό ή εμπορικό όφελος, εκδίκηση, απόκρυψη άλλου εγκλήματος) και ψυχικές διαταραχές που μπορούν να οδηγήσουν σε μια τέτοια συμπεριφορά (ψευδαισθήσεις, ψυχωτική διαταραχή, άνοια, νοητική υστέρηση, κατάχρηση αλκοόλ και ουσιών, αντικοινωνική προσωπικότητα κ.λπ.).
— Σύμφωνα με έρευνες που έχουν δημοσιευθεί, δεν προκαλεί ευχαρίστηση το άναμμα της φωτιάς αλλά όσα ακολουθούν. Εσείς πώς το σχολιάζετε; Ως ψυχίατρος, πώς θα αντιμετωπίζατε ένα παρόμοιο περιστατικό;
Είναι αλήθεια ότι υπάρχει μια διαφορά στην ένταση των συγκινήσεων που βιώνονται τη στιγμή του εμπρησμού και την περίοδο μετά από αυτόν, οπότε φτάνουν και στην ακμή τους. Η 10η Αναθεώρηση της Διεθνούς Ταξινόμησης των Νόσων και Συναφών Προβλημάτων Υγείας (ICD-10) αναφέρει ότι η επιθυμία του πυρομανούς να ανάψει φωτιές συνοδεύεται συχνά από «μια κατάσταση αυξανόμενης έντασης πριν από την πράξη και έντονου ενθουσιασμού αμέσως μετά». Ορισμένες έρευνες αναφέρουν ότι ο εμπρησμός συνοδεύεται από ανησυχία, ένταση, τρέμουλο, ταχυκαρδία, ενώ υπάρχει η αίσθηση ότι συμβαίνει κάτι εξωπραγματικό. Ορισμένοι πυρομανείς έχουν ερωτικά όνειρα με φωτιά και διεγείρονται από ταινίες όπου ξεσπούν φωτιές κ.λπ.
Αυτές οι διαπιστώσεις μάς οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η πυρομανία μπορεί να αποτελεί ένα διαστροφικό σεξουαλικό ισοδύναμο, μια φετιχιστική διέγερση που συνεπαίρνει τον πυρομανή τόσο ώστε σε κάποιους από αυτούς η θέα της φωτιάς να προκαλεί οργασμό. Ωστόσο δεν θα πρέπει να παραβλέπεται και η συνιστώσα της καταστροφικότητας. Ορισμένοι ψυχίατροι και ψυχαναλυτές θεωρούν ότι οι πυρομανείς, ανάβοντας φωτιά, επιτίθενται στη μητέρα, έναντι της οποίας έχουν αμφίθυμα συναισθήματα. Καίγοντας τη μητέρα-φύση είναι σαν να επιδιώκουν να καταστρέψουν τη μητέρα τους. Η σχέση μεταξύ φωτιάς και σεξουαλικότητας αναδεικνύεται εμφανώς στο γλωσσικό επίπεδο. Λέμε: «καίγομαι από έρωτα, από επιθυμία». Τραγουδάμε: «Μία φούντωση, μια φλόγα που έχω μέσα στην καρδιά…». Γενικότερα, η φωτιά συμβολίζει τα πάθη που μας καίνε τα σωθικά: το πάθος για ελευθερία, την ανδρεία, το μίσος, τη ζεστασιά της οικειότητας, τη φαλλική φλόγα.
— Ως ψυχίατρος και ψυχαναλυτής πώς θα το αντιμετωπίζατε;
Ως ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, εάν εξέταζα ένα τέτοιο άτομο, θα προσπαθούσα να κατανοήσω πού «κόλλησε» η ψυχοσεξουαλική του ωρίμανση, πού εμφανίζει αδυναμία να επεξεργαστεί τις ψυχικές του συγκρούσεις που τον καίνε κι έτσι οδηγείται στο άναμμα της φωτιάς στην εξωτερική πραγματικότητα. Δεν μπορεί να σβήσει με ψυχικά μέσα τις πυρκαγιές που έχει στον εσωτερικό του κόσμο και τις εξάγει. Έτσι οδηγείται στην εμπρηστική πράξη, με την οποία εκφορτίζει τις εσωτερικές διεγέρσεις που δεν είναι διαχειρίσιμες. Σε αυτά τα άτομα συχνά διαπιστώνουμε μια ισχυρή καθήλωση στο ουρηθροφαλλικό στάδιο. Ωστόσο υπάρχουν περιπτώσεις που ανάβουν φωτιά για να νιώσουν ζωντανοί. Κάποιος πυρομανής έλεγε ότι ανάβει φωτιές «για να νιώσει την αδρεναλίνη να ανεβαίνει».
Ο συγκεκριμένος ήθελε να ζήσει έντονες συγκινήσεις, να βγει από την αφάνεια και να νιώσει σημαντικός. Στη Γαλλία ένας δασικός υπάλληλος που έβαλε φωτιά είπε ότι το έκανε για να παρέμβει η πυροσβεστική, την οποία θεωρεί την αληθινή του οικογένεια, ώστε να τον σώσει από την οικογένειά που τον καταπιέζει. Σύγχρονοι ψυχίατροι και εγκληματολόγοι, συγγραφείς, υποστηρίζουν και παρατηρούν ότι στο σύνολο των εμπρησμών μικρή είναι η συμμετοχή της σεξουαλικότητας, με εξαίρεση τους φετιχιστές.
Κάποια δεδομένα αναφέρουν ότι οι περιπτώσεις όπου το σεξουαλικό κίνητρο συνειδητά οδηγεί σε εμπρησμό αντιπροσωπεύουν λιγότερο από το 15% του συνόλου των εμπρηστών. Αν για τον ρόλο των σεξουαλικών ενορμήσεων στο άναμμα φωτιάς υπάρχει μια διχογνωμία ανάμεσα στους ειδικούς, δεν υπάρχει καμία σε σχέση με τη συμμετοχή των επιθετικών, ιδιαίτερα των καταστροφικών ενορμήσεων στη διάπραξη αυτού του εγκλήματος. Σε ορισμένες ψυχικές διαταραχές ή για ιδεολογικούς λόγους, η καταστροφικότητα του ατόμου στρέφεται εναντίον εαυτού και αυτοπυρπολείται.
