— Η ελευθερία της έκφρασης και η έννοια της ανοχής στο πεδίο των ιδεών δέχεται σοβαρό πλήγμα στις μέρες μας;
Η έλλειψη ανεκτικότητας απέναντι στη διαφορετική άποψη και τη διαφορετική καλλιτεχνική δημιουργία αποτελεί, δυστυχώς, ένα διαχρονικό φαινόμενο και όχι ένα κοινωνικό σύμπτωμα που εμφανίστηκε πρόσφατα. Τα παραδείγματα είναι πολλά, αρκεί οι παλαιότεροι εξ ημών να θυμηθούμε τις ταραχές το 1988, όταν «αγανακτισμένοι» πολίτες ζητούσαν την απαγόρευση της προβολής στις κινηματογραφικές αίθουσες του Τελευταίου Πειρασμού του Μάρτιν Σκορσέζε.
Δύο χρόνια πριν, το 1986, άνθρωποι συγκεντρώθηκαν και προσπάθησαν να εμποδίσουν την προβολή της κινηματογραφικής μεταφοράς του βιβλίου του Νίκου Γκατζογιάννη, Ελένη, που αφορούσε τoν Εμφύλιο, παρότι θα έπρεπε να είναι αυτονόητο ότι σε έναν τέτοιο πόλεμο διαπράττονται εγκλήματα και από τις δύο πλευρές.
Και φτάνουμε στο πολύ πιο πρόσφατο παρελθόν με τη «ροζ σημαία» της Γεωργίας Λαλέ, η οποία συμβόλιζε τη βία κατά των γυναικών στην ελληνική κοινωνία. Το έργο αυτό εκτέθηκε στο ελληνικό προξενείο στη Νέα Υόρκη, αποσύρθηκε όμως ύστερα από έντονες αντιδράσεις που έκαναν λόγο για βεβήλωση του εθνικού συμβόλου, αν και οι σημαίες και τα εθνικά σύμβολα αποτελούν διαχρονικά και διεθνώς αντικείμενα καλλιτεχνικής δημιουργίας.
«Το να υπακούσουμε στον νόμο της ισχύος των βίαιων αντιδράσεων και να οριοθετούμε τα ατομικά δικαιώματα ανάλογα με την πρόκληση ή μη αντιδράσεων είναι συνταγματικό λάθος που θέτει σε κίνδυνο τις φιλελεύθερες αξίες μας».
— Ένα δημόσιο ίδρυμα, όπως η Εθνική Πινακοθήκη, επιτρέπεται να στεγάζει εκθέσεις, οι οποίες πιθανώς προσβάλλουν το κοινό αίσθημα; Ποια είναι η γνώμη σας;
Δεν νομίζω ότι εν προκειμένω μπορούμε να κάνουμε λόγο για προσβολή του κοινού αισθήματος. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να προβούμε σε κάποιες λεπτές, αλλά αναγκαίες διακρίσεις. Προτού, λ.χ., κάποιος αγοράσει ένα βιβλίο ή δει μια θεατρική παράσταση ή, όπως εδώ, επισκεφθεί μια έκθεση, στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων έχει ενημερωθεί προηγουμένως για το περιεχόμενο του έργου. Η ανάγνωση ή η θέαση ενός έργου χωρίς προηγούμενη ενημέρωση για το περιεχόμενό του αποτελεί μια μάλλον θεωρητική πιθανότητα, η οποία –και με βάση την αρχή της αναλογικότητας– δεν μπορεί να δικαιολογήσει τον περιορισμό της ελευθερίας έκφρασης ή της καλλιτεχνικής ή επιστημονικής ελευθερίας.
καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ
Με άλλα λόγια, στις περιπτώσεις αυτές δύσκολα μπορεί να προκύψει ζήτημα ακούσιας προσβολής του κοινού αισθήματος. Εάν ο οποιοσδήποτε θεωρεί ότι προσβάλλεται από κάποιο έργο, ας μην το δει και ας μην το διαβάσει. Δεν μπορεί, όμως, να έχει συνταγματική αξίωση να μην το δουν ή να μην το διαβάσουν όσοι άλλοι το επιθυμούν, μόνο και μόνο επειδή έρχεται σε αντίθεση με τις αντιλήψεις του. Αντιθέτως, δεν ισχύει το ίδιο και για έργα με τα οποία έρχεται κάποιος αντιμέτωπος χωρίς τη θέλησή του (π.χ. διαφημίσεις σε δημόσιους χώρους). Εκεί είναι που θα έπρεπε ίσως να κρίνουμε διαφορετικά, γιατί και το θρησκευτικό συναίσθημα είναι κάτι πολύ βαθύ που θα πρέπει να το προστατεύουμε από ακούσιες προσβολές στο πλαίσιο της αρχής της αμοιβαίας ανεκτικότητας.
— Η Εθνική Πινακοθήκη απέσυρε τελικά τα έργα που βανδάλισε ο βουλευτής Παπαδόπουλος. Πώς το σχολιάζετε;
Δεν γνωρίζω τους λόγους για τους οποίους αποσύρθηκαν από το δάπεδο οι πίνακες και εάν πρόκειται να επανεκτεθούν. Από συμβολική άποψη, το σκηνικό με τους σπασμένους πίνακες στο δάπεδο ήταν πολύ «δυνατό». Πάντως, εάν λόγος για την απόσυρση των πινάκων ήταν η αποφυγή νέων αντιδράσεων και η προστασία της δημόσιας τάξης, μάλλον έχουμε σοβαρό πρόβλημα. Η δημόσια τάξη αποτελεί, ασφαλώς, ένα πολύ σημαντικό αγαθό, απαραίτητο για κάθε κοινωνική συμβίωση, μόνο που σε μια δικαιοκρατούμενη έννομη τάξη, η πολιτεία πρέπει να προστατεύει τους φορείς της ελευθερίας της έκφρασης και όχι όσους θέλουν να απαγορεύσουν την αντίθετη άποψη.
Βέβαια, υποστηρίζεται από επιφανείς επιστήμονες η άποψη ότι ο κίνδυνος πρόκλησης ταραχών και γενικότερα η δημόσια τάξη μπορούν να αποτελέσουν επιτρεπτό λόγο περιορισμού της ελευθερίας της έκφρασης. Έτσι λ.χ. ο νομικός και φιλόσοφος Ρόναλντ Ντουόρκιν, με αφορμή τη δημοσίευση γελοιογραφιών του Μωάμεθ σε δανική εφημερίδα το 2005, επιδοκίμαζε τη μη αναδημοσίευσή τους στον Τύπο με το σκεπτικό ότι η «αναδημοσίευση πολύ πιθανόν θα σήμαινε… ότι θα φονεύονταν άνθρωποι, ότι θα καταστρέφονταν πολύ περισσότερες ιδιοκτησίες».
Όσον αφορά όμως τη σχέση της ελευθερίας της έκφρασης με τον κίνδυνο πρόκλησης ταραχών, ένα από τα δύο μπορεί να συμβαίνει: είτε έχουμε το δικαίωμα να πούμε κάτι, οπότε η έννομη τάξη οφείλει να μας προστατεύσει από όσους θέλουν να μας στερήσουν το ατομικό μας δικαίωμα, είτε δεν έχουμε το δικαίωμα να πούμε κάτι και δεν προστατευόμαστε συνταγματικά, ανεξάρτητα από το εάν επαπειλούνται ταραχές ή όχι. Το να υπακούσουμε στον νόμο της ισχύος των βίαιων αντιδράσεων και να οριοθετούμε τα ατομικά δικαιώματα ανάλογα με την πρόκληση ή μη αντιδράσεων είναι συνταγματικό λάθος που θέτει σε κίνδυνο τις φιλελεύθερες αξίες μας.
— Πώς είδατε τη στάση της Εκκλησίας; Είναι τελικά η Ιερά Σύνοδος αυτή που πραγματικά αποφασίζει αντί της πολιτείας;
Η απάντηση στο ερώτημα αυτό πρέπει να είναι απολύτως σαφής και σύντομη. Η Εκκλησία, όπως και οποιοσδήποτε άλλος, έχει το δικαίωμα να εκφράσει οποιαδήποτε άποψη θέλει. Το θέμα δεν είναι η Εκκλησία αλλά η πολιτεία και οι θεσμοί της, οι οποίοι οφείλουν να προστατεύουν την ελεύθερη καλλιτεχνική δημιουργία.
— Με την ευκαιρία της εθνικής εορτής, θα επιχειρούσατε μια σύγκριση με το παρελθόν; Παραμένει η Ελλάδα μια συντηρητική χώρα;
Δεν θα έλεγα ότι γενικά η Ελλάδα είναι μια συντηρητική χώρα. Υπάρχει όμως ασφαλώς ένα θέμα παιδείας, όταν δεν μπορούμε να αντιληφθούμε την ιδιαίτερη φύση της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ο καλλιτεχνικός λόγος δεν μπορεί να εξομοιωθεί με τον ευθύ, άμεσο, μη καλλιτεχνικό ανθρώπινο λόγο. Είναι κάτι διαφορετικό και αυτό είναι που δίνει ιδιαίτερη αξία στην τέχνη. Η καλλιτεχνική δημιουργία κινείται συνήθως σε ένα μεταφορικό και αλληγορικό επίπεδο – ούτε συμφωνούμε όλοι μεταξύ μας στην «ανάγνωση» ενός καλλιτεχνικού έργου. Βάλτε χίλιους ανθρώπους να δουν έναν πίνακα ζωγραφικής, ακόμα και εάν απεικονίζει ένα φαινομενικά «ουδέτερο» θέμα (π.χ. «νεκρή φύση»): οι χίλιοι άνθρωποι θα καταλάβουν χίλια διαφορετικά πράγματα, θα συνδέσουν τον πίνακα με χίλια διαφορετικά βιώματα και συναισθήματα. Η έλλειψη καλλιτεχνικής παιδείας, λοιπόν, είναι το πρόβλημα και εκεί θα πρέπει να επικεντρώσουμε.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
