«Υφάνσεις»: Ταπισερί με έργα μεγάλων Ελλήνων ζωγράφων στο Μουσείο Μπενάκη

Στην έκθεση «Υφάνσεις. Ζωγραφική και ταπισερί στην Ελλάδα από το 1960 έως σήμερα» παρουσιάζονται εντυπωσιακές ταπισερί και χαλιά δίπλα στα αντίστοιχα, πρωτότυπα ζωγραφικά έργα σπουδαίων Ελλήνων δημιουργών, από τα οποία προήλθαν.

Κορίνα Φαρμακόρη 15.12.2019 | 09:37

15.12.2019 | 09:37

Μια σημαντική, άγνωστη ως τώρα, όψη της ελληνικής χειροτεχνικής παραγωγής αναδεικνύει το Μουσείο Μπενάκη με την έκθεση «Υφάνσεις. Ζωγραφική και ταπισερί στην Ελλάδα από το 1960 έως σήμερα», που θα διαρκέσει μέχρι τις 16 Φεβρουαρίου. Εντυπωσιακές ταπισερί και χαλιά που δημιουργήθηκαν με βάση έργα σπουδαίων Ελλήνων δημιουργών παρουσιάζονται δίπλα στα αντίστοιχα, πρωτότυπα ζωγραφικά έργα από τα οποία προήλθαν.

«Σκοπός της έκθεσης ήταν να παρουσιαστεί η "συνομιλία" ταπισερί και ζωγραφικής, η μεταμόρφωση δηλαδή του θέματος ενός πίνακα, άλλων διαστάσεων και συχνά άλλης εποχής, σε ένα εντελώς άλλο υλικό και το αποτέλεσμα αυτής της μεταμόρφωσης. Πώς δηλαδή αλλάζει μια έντονη πινελιά του Γιάννη Μόραλη και γίνεται μια υφασμένη επιφάνεια, με καθαρά πιο αφαιρετικό χαρακτήρα. Δημιουργείται ένα νέο έργο, με άλλα χαρακτηριστικά και υφή, δεν υπάρχει ανάγκη αλληλοσυμπλήρωσης, απλά μιας διπλής οπτικής. Εδώ θέλαμε να τονίσουμε και την αξία της χειροτεχνικής δημιουργίας πάνω σε μια τεχνική άγνωστη στην Ελλάδα, που προέκυψε από εξαιρετικές τεχνίτριες που ειδικεύτηκαν πολύ γρήγορα» αναφέρουν οι επιμελητές της έκθεσης Ειρήνη Οράτη και Κωνσταντίνος Παπαχρίστου.

Σήμερα, στην Ελλάδα δε δημιουργούνται ταπισερί βασισμένες σε έργα ζωγράφων. Οι τεχνίτριες έχουν συνταξιοδοτηθεί, τα εργαστήρια έχουν κλείσει, χρηματοδότηση δεν υπάρχει, ούτε δυνατότητα πωλήσεων.

Το έναυσμα για τη δημιουργία ταπισερί στην Ελλάδα δόθηκε όταν μέσα από τις δραστηριότητες της τότε Βασιλικής Πρόνοιας, ο ζωγράφος Γιάννης Φαϊτάκης (1926-2012) πήρε μια υποτροφία για να σπουδάσει στην σχολή της Αubusson στην Γαλλία την γαλλική ταπισερί και να έρθει σε επαφή με τις νέες τάσεις της, ανάμεσα στις οποίες ήταν και η μεταφορά σε ταπισερί έργα σύγχρονων ζωγράφων.

Η τεχνική των ταπισερί αυτών είναι ίδια με εκείνη των προηγούμενων αιώνων, δηλαδή η ύφανση γίνεται σε οριζόντιο αργαλειό από 2-3 άτομα. Οι παλαιές ταπισερί σε τεράστιες διαστάσεις, που είχαν κυρίως σκοπό να ζεστάνουν τους μεγάλους πέτρινους τοίχους των παλατιών από τον Μεσαίωνα έως και τον 19ο αιώνα στην Ευρώπη, είχαν θέματα από την μυθολογία και την ιστορία και καθαρά διακοσμητικό χαρακτήρα. Οι νέες ταπισερί στη Γαλλία του 20ού αιώνα απεικονίζουν έργα των P. Picasso, F. Leger, G. Braque, P. Matisse, Le Corbusier κ.ά. και προορίζονται για τα μεγάλα δημόσια κτήρια που άρχιζαν να κτίζονται στην Ευρώπη μετά το 1920.

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, ο Γιάννης Φαϊτάκης προτείνει στους φίλους του ζωγράφους Γιάννη Τσαρούχη, Σπύρο Βασιλείου, Γιάννη Μόραλη και Νίκο Νικολάου να μεταφέρει δικά τους έργα σε ταπισερί. Αποτέλεσμα, η έκθεση με ταπισερί στην Γκαλερί του Χίλτον το 1965, όπου εκτέθηκαν τα περισσότερα έργα από αυτά που βρίσκονται στην έκθεση «Υφάνσεις», χωρίς βέβαια τους αντίστοιχους πίνακες.

Η έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη αναπτύσσεται σε τρεις ενότητες. Πρώτη ενότητα είναι οι ταπισερί της δεκαετίας του 1960 με τα έργα που έγιναν στο εργαστήριο της Βασιλικής Πρόνοιας και τα οποία συνέχισαν να υφαίνονται έως και την δεκαετία του 1980. Η ενότητα αυτή κλείνει με τις ταπισερί του ίδιου του Γιάννη Φαϊτάκη και με ένα σπάνιο βίντεο από το αρχείο της ΕΡΤ, όπου φαίνονται οι τρόποι ύφανσης, οι τεχνίτριες, η διαδικασία της μεταφοράς.

Οι ταπισερί αυτής της ενότητας βρίσκονται στο πολύτιμο αρχείο του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικής Αλληλεγγύης που συντηρεί και αυτό το υλικό, αλλά και πάρα πολλά άλλα χειροτεχνήματα , όπως χαλιά, κιλίμια, μαξιλάρια, τα οποία είχαν γίνει την εποχή της Βασιλικής Πρόνοιας από γυναίκες σε διάφορα απομακρυσμένα χωριά της βόρειας Ελλάδας. Από την δεκαετία του 1960 και έως το 2012 πωλούνταν από δικά τους καταστήματα στην Αθήνα (Βουκουρεστίου, Ηπίτου, και αργότερα Φιλελλήνων, καθώς και στο ξενοδοχείο Hilton), αλλά και σε ξενοδοχεία στην Κέρκυρα και στην Ρόδο. Δυστυχώς, με την ξαφνική διακοπή της δυνατότητας πώλησης αυτών των ειδών, ένας εξαιρετικός πλούτος παραμένει ανεκμετάλλευτος έως σήμερα.

Στη δεύτερη ενότητα βλέπουμε χειροποίητα χαλιά των δεκαετιών 1970 και 1980, με μεταφορές έργων με την τεχνική hand tufted που γίνεται με το χέρι. Εδώ, σημαντική ήταν η συμβολή της Τζούλιας Δημακοπούλου και της Μαρίας Βασιλείου της γκαλερί Νέες Μορφές, οι οποίες είχαν διοργανώσει δύο εκθέσεις με αυτά τα χαλιά από έργα των καλλιτεχνών που συνεργάζονταν μαζί τους. Οι επιμελητές της έκθεσης αναζήτησαν τα σχετικά έργα από την βιβλιογραφία και τα εντόπισαν σε μουσεία, σε ιδιωτικές συλλογές και στις συλλογές των καλλιτεχνών.

Σε αυτή την ενότητα, επίσης, περιλαμβάνονται και δημιουργίες Ελλήνων καλλιτεχνών που έζησαν στη Γαλλία και έδιναν τα έργα τους προς ύφανση στα μεγάλα εξειδικευμένα εργαστήρια, όπως ο Κώστας Κουλεντιανός, ο Γιώργος Βακαλό, ο Αλέκος Φασιανός, η Μαρία Λοϊζίδου και στην Αγγλία η Νίκη Καναγκίνη. Ξεχωρίζει εδώ το έργο του Μάριου Πράσινου, ενός Κωνσταντινουπολίτη που έγινε Γάλλος υπήκοος και δούλεψε πολύ με την ταπισερί με υπέροχα αποτελέσματα.

Η τρίτη ενότητα φέρνει την έκθεση στο σήμερα με έργα που έγιναν πλέον ως αυθύπαρκτες κατασκευές, με την χρήση νημάτων κάθε είδους, κυρίως από γυναίκες καλλιτέχνιδες που ανήκουν στο σχετικά νέο διεθνές κίνημα της Fiber Art. Εντοπίστηκαν καλλιτέχνιδες που δουλεύουν και στο εξωτερικό και που δημιουργούν πλέον έργα για τον χώρο.

Οι δυσκολίες για τη συγκέντρωση των ταπισερί αλλά και των ζωγραφικών έργων ήταν πολλές –είναι χαρακτηριστικό ότι για την προετοιμασία της έκθεσης χρειάστηκαν δυόμιση χρόνια. Ανάμεσα στα εκθέματα συναντάμε και τον τεράστιο πίνακα του Γιάννη Μόραλη «Βυθισμένη πολιτεία» (203x333 εκ.) ο οποίος εκτίθεται για πρώτη φορά, καθώς δεν συμπεριλαμβανόταν ούτε στην μεγάλη αναδρομική του το 2018.

Αντίθετα, στάθηκε αδύνατον να επιτευχθεί ο δανεισμός μιας ταπισερί με θέμα από τις λιθογραφίες του Παναγιώτη Ζωγράφου. Οι επιμελητές της έκθεσης έλαβαν ένα μακροσκελέστατο email από μια γκαλερί στη Δρέσδη, όπου αναφερόταν ότι τα αρχικά Β.Π. (Βασιλική Πρόνοια) στη γωνία της ταπισερί σημαίνουν «Βασιλεύς Παύλος» και ότι μάλλον η ταπισερί ήταν δική του και γι' αυτό εξαιρετικά πολύτιμη και σπάνια.

Σήμερα, στην Ελλάδα δε δημιουργούνται ταπισερί βασισμένες σε έργα ζωγράφων. Οι τεχνίτριες έχουν συνταξιοδοτηθεί, τα εργαστήρια έχουν κλείσει, χρηματοδότηση δεν υπάρχει, ούτε δυνατότητα πωλήσεων. Οι Έλληνες καλλιτέχνες, πλέον, δίνουν τα έργα τους προς ύφανση μόνο στο εξωτερικό, με πρόσφατα παραδείγματα τη Μαρία Λοϊζίδου (2014) και τη Σοφία Βάρη (2018), το έργο της οποίας βρίσκεται στον χώρο αφίξεων του Αεροδρομίου Ε. Βενιζέλος.

Οι επιμελητές της έκθεσης Ειρήνη Οράτη και Κωνσταντίνος Παπαχρίστου αναφέρουν ότι υπάρχει η δυνατότητα να επαναληφθεί η παραγωγή κάποιων από τις ταπισερί που παρουσιάζονται στην έκθεση. «Θα θέλαμε και μέσω του Lifo.gr να επισημάνουμε ότι είναι κρίμα μια τέτοια δημιουργική εργασία υψηλού επιπέδου να έχει σβήσει. Μακάρι να μπορούσε να ανοίξει πάλι ένα τέτοιο εργαστήριο, ακόμα και ένα. Παρατηρούμε παντού την επιστροφή της ταπισερί κάθε είδους, από την φετινή διεθνή έκθεση Unlimited στην Art Basel, έως την εναρκτήρια έκθεση του Νέου Mουσείου Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης τον Οκτώβριο. Στην Ελλάδα ταπισερί υπάρχουν πλέον και σε καταλόγους δημοπρασιών με θετικότατη ανταπόκριση από τους συλλέκτες», τονίζουν.