Ο Παναγιώτης Βελιανίτης μιλά στο Lifo.gr για το Πρότζεκτ ΑΤΛΑΣ που παρουσιάζεται στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών. Ο συνθέτης δημιουργεί μια προσομοίωση του ουράνιου θόλου, φέρνει τους αστερισμούς σε απόσταση αναπνοής και μας καλεί να τους αγγίξουμε. Κάθε φορά που το είδωλό μας διατρέχει τα άστρα, εκείνα παράγουν μουσική με άξονα ήχους-ντοκουμέντα.
—Τι είναι το πρότζεκτ ΑΤΛΑΣ και γιατί επιλέξατε να το ονομάσετε έτσι;
Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική μυθολογία, ο τιτάνας Άτλας (εκ του «α-» και «-τλαν», επομένως «αυτός που υπομένει τα πάντα»), έπρεπε να κουβαλά στους ώμους του τον ουράνιο θόλο. Έτσι κι εμείς, σαν τον Άτλαντα, κουβαλάμε στους ώμους μας την Ιστορία μας.
Όπως ο μυθικός τιτάνας, έτσι κι ο επισκέπτης του Πρότζεκτ_ΑΤΛΑΣ έρχεται αντιμέτωπος με τον ουράνιο θόλο αλλά και με την Ιστορία του. Η δουλειά, βέβαια, του επισκέπτη είναι πολύ πιο ...διασκεδαστική. Γιατί το Πρότζεκτ Άτλας είναι μια διαδραστική οπτικοακουστική εγκατάσταση. Ο επισκέπτης «παίζει» μαζί της και, ως ένα βαθμό, καθορίζει τι ακούγεται. Υπάρχουν, δηλαδή, στον χώρο Α΄ της Πειραιώς 260, δώδεκα βάθρα. Ο επισκέπτης επιλέγει σε ποιο θα ανέβει. Μπροστά του, σε μια κεντρική οθόνη, προβάλλονται είκοσι αστερισμοί –αλλάζουν, κάθε λεπτό. Μια κάμερα «αναγνωρίζει» την παρουσία του και, αυτόματα, προβάλλει το περίγραμμα του σώματός του «μέσα» στον αστερισμό. Ο επισκέπτης μπορεί τότε να «αγγίξει», με το περίγραμμά του, τα άστρα. Κάθε φορά όμως, που ακουμπά ένα άστρο, εκείνο παράγει κι έναν ήχο –πρόκειται για ιστορικές ηχογραφήσεις, από τις πρώτες απόπειρες καταγραφής ήχου, στα μέσα του 19ου αιώνα, μέχρι σήμερα: από τον φωνογράφο του Thomas Edison μέχρι τη φωνή του Λένιν και της Κάλλας ως τους πρόσφατους βομβαρδισμούς στην Συρία, τα επεισόδια στην Κριμαία, το ελληνικό δημοψήφισμα του 2015....
—Τι σας έκανε να αφιερώσετε το χρόνο και την ενέργεια που απαιτείται για τη δημιουργία μιας τέτοιας οπτικοακουστικής εγκατάστασης; Ποιος είναι ο στόχος σας;
Προέρχομαι από τον χώρο της σύνθεσης. Το ίδιο το αντικείμενό μου, η μουσική, αλλά και η αγάπη μου για την φιλοσοφία, την Ιστορία και την αστρονομία με ώθησαν σε μια προσπάθεια συνδυασμού στοιχείων από αυτά τα πεδία γνώσης. Δεν έχω, βέβαια, τη φιλοδοξία να αντικαταστήσω το έργο ενός ιστορικού, ούτε να παρουσιάσω ένα είδος ηχητικού ντοκιμαντέρ. Αντίθετα, κάθε ηχητικό δείγμα - ντοκουμέντο προσεγγίστηκε από εμένα και ως μουσικό υλικό.
Πιστεύω ότι η σύγχρονη δημιουργία πρέπει να μετατρέπει τους ανελαστικούς κανόνες και τα συστήματα της παράδοσής της έτσι ώστε να προκύπτουν νέοι τρόποι σκέψης και να «χωράει» σ' αυτούς νέο υλικό και νέες ιδέες. Έτσι η σημασία του φθόγγου στη μουσική μπορεί κάλλιστα να αντικατασταθεί από ένα ηχητικό αντικείμενο-ντοκουμέντο που έχει και νοηματικό αλλά και μουσικό ενδιαφέρον ταυτόχρονα.
Ο στόχος μου λοιπόν, είναι να δημιουργήσω μια διαδραστική πλατφόρμα που να παρέχει στον επισκέπτη της τη δυνατότητα να αυτενεργήσει μαζί της. Αυτό σημαίνει ότι το ηχητικό αποτέλεσμα δεν ελέγχεται από κάποιον εκτελεστή ή διευθυντή ορχήστρας, όπως συμβαίνει σε μια συμβατική συναυλία, αλλά αντίθετα δημιουργείται από τους ίδιους τους επισκέπτες, μέσα από τον αυτοσχεδιασμό της κίνησής τους. Άθελά τους, οι επισκέπτες γίνονται και περφόρμερ. «Βουτούν» στον ηχητικό ποταμό από τα ιστορικά γεγονότα που αντηχούν στη σκοτεινή αίθουσα. Υπάρχει διαρκής ροή και μεταμόρφωση –ο «ποταμός» των ήχων κάποτε ηρεμεί κι άλλοτε γίνεται χείμαρρος.
Γιατί εδώ συντελείται ένα άτυπο κοινωνικό πείραμα. Οι επισκέπτες αποκτούν μια «ηγεμονική» θέση σε σχέση με τους υπόλοιπους που βρίσκονται στο σκοτάδι και μακριά από τα βάθρα. Μόνο όσοι βρίσκονται πάνω τους και φωτίζονται, σαν «πολιτικοί», με τον αυτοσχεδιασμό τους διαχειρίζονται τη συλλογική μας μνήμη...
Βλέπω ότι, από τα μικρά παιδιά ως τους ηλικιωμένους,δημιουργείται η αίσθηση ότι συμμετέχουν σε ένα παιχνίδι που βέβαια στις μεγαλύτερες ηλικίες λειτουργεί και με μια συγκινησιακή φόρτιση, μιας και τα ηχητικά ντοκουμέντα πολλές φορές είναι και μέρος της ζωής τους.
—Τι σας γοήτευσε αρχικά στους αστερισμούς;
Ποιόν δεν γοητεύουν οι αστερισμοί; Ήδη από την αρχαιότητα, ο άνθρωπος, ατενίζοντας τον σκοτεινό ουράνιο θόλο, είδε σε αυτόν σχηματισμούς άστρων που τους έδωσε ονόματα μυθικών θεοτήτων, ηρώων, τεράτων και ζώων. Η αστρολογία με αφήνει αδιάφορο. Περισσότερο με ενδιαφέρει ο συσχετισμός των αστερισμών με τη μυθολογία αλλά και την χρήση τους στην πλοήγηση, τη γεωργία, τη μέτρηση του χρόνου κλπ. Ωστόσο, στο πρότζεκτ ΑΤΛΑΣ, οι αστερισμοί απογυμνώθηκαν από οποιαδήποτε τέτοια προσέγγιση. Εδώ χρησιμοποιούνται ως απλές διατάξεις άστρων. Αντιστοιχώ σε αυτές συγκεκριμένες πληροφορίες, όπως συμβαίνει περίπου με το σκληρό δίσκο ενός υπολογιστή.
—Με ποια κριτήρια αποφασίσατε ποιους και τι είδους ήχους θα συμπεριλάβετε στην κάθε ιστορική περίοδο;
Τα κριτήριά μου είναι υποκειμενικά. Όπως ήδη ανάφερα, δεν φιλοδοξώ να κάνω την δουλειά ενός ιστορικού ερευνητή. Θέλησα, όμως, να αντιστοιχίσω σε κάθε αστερισμό τους ήχους μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου -να φτιάξω, υπό μία έννοια, τον απόηχό της. Η επιλογή έγινε βάσει κάποιων προσωπικών μου ιστορικών αναζητήσεων αλλά και βάσει της μουσικής αξίας κάθε ηχητικού δείγματος. Ένα παράδειγμα: σε έναν αστερισμό, ο επισκέπτης ακούει τη φωνή του Φρόυντ, του μελετητή της ανθρώπινης ψυχής σε μια συνέντευξή του στο BBC το 1938 και, ταυτόχρονα, τη φωνή του Χίτλερ του ...εξολοθρευτή των ψυχών, σε ομιλία του στο Reichstag, το 1940.
—Σε όλο αυτό το μεταβαλλόμενο ηχοτοπίο, κάθε 18 δευτερόλεπτα ακούγεται η «θλιμμένη μοναχική λαλιά» του γκιώνη. Γιατί;
Ο ήχος του γκιώνη, όπως τον θυμάμαι από τα παιδικά μου χρόνια, είναι ο ήχος που συνόδευε ανέκαθεν την ενατένιση του νυκτερινού ουρανού. Η επίμονη επανάληψη ενός φθόγγου είναι, κατά κάποιον τρόπο, η μινιμαλιστική έκφραση της Φύσης. Στο πρότζεκτ ΑΤΛΑΣ, τον παραλληλίζω με τον "Angelus Novus" του Klee και την ερμηνεία αυτής της εικόνας από τον Walter Benjamin ως «Άγγελου της Ιστορίας», ο οποίος, με το βλέμμα καρφωμένο στο παρελθόν, παρακολουθεί τη συσσώρευση θραυσμάτων της ιστορίας να εκτείνεται στον ουρανό. Ο σωρός αυτός είναι για μένα το όρος Άτλας και κατ' επέκταση ο ίδιος ο μυθικός Τιτάνας.
—Μέχρι σήμερα ποιες είναι οι αντιδράσεις των επισκεπτών;
Έχει μεγάλο ενδιαφέρον η ποικιλία απόψεων και αντιδράσεων που έχω παρατηρήσει από τους επισκέπτες της εγκατάστασης. Βλέπω ότι, από τα μικρά παιδιά ως τους ηλικιωμένους,δημιουργείται η αίσθηση ότι συμμετέχουν σε ένα παιχνίδι που βέβαια στις μεγαλύτερες ηλικίες λειτουργεί και με μια συγκινησιακή φόρτιση, μιας και τα ηχητικά ντοκουμέντα πολλές φορές είναι και μέρος της ζωής τους. Θα είχε ενδιαφέρον η συνεχής καταγραφή της «ζωής» μέσα στην εγκατάσταση πράγμα που μπορεί να γίνει σύντομα με μια κάμερα.
—Ο Άτλαντας συγκρατούσε τον ουράνιο θόλο, εμείς κουβαλάμε την Ιστορία μας. Πιστεύετε πως ο σημερινός άνθρωπος μπορεί να αντέξει αυτό το βάρος;
Θα σας απαντήσω μέσα από τα λόγια του Ισπανοαμερικανού φιλοσόφου και ποιητή, Τζωρτζ Σανταγιάνα: «Όποιος δεν θυμάται το παρελθόν του, είναι καταδικασμένος να το ξαναζήσει». Αυτό το απόφθεγμα συναντάμε στον χώρο υποδοχής του ιστορικού μουσείου του Auschwitz.
—Θεωρείτε ότι το Φεστιβάλ Αθηνών, διαχρονικά, έχει δώσει στις εικαστικές τέχνες την απαραίτητη προσοχή;
Δεν θεωρώ ότι είμαι ο κατάλληλος άνθρωπος να απαντήσω κάτι τέτοιο, και εξάλλου προέρχομαι από τον κόσμο της μουσικής. Όμως πιστεύω ότι όπως και αυτή η εγκατάσταση έτσι και άλλες δεν θα έπρεπε να συγκαταλέγονται στα εικαστικά γιατί αποτελούν μια κατηγορία από μόνες τους.
—Έχετε γράψει ηλεκτρονικά και μικτά έργα (για όργανα και ηλεκτρονικά μέσα), έχετε συνεργαστεί με εικαστικούς στη δημιουργία πολύτεχνων έργων, είστε μόνιμος συνεργάτης του Θεόδωρου Τερζόπουλου. Ποια είναι τα σχέδιά σας για το μέλλον;
Οι άμεσοι στόχοι μου είναι οι δύο μεγάλες θεατρικές παραγωγές: Μπ. Μπρεχτ «Μάνα Κουράγιο» του θεάτρου Alexandrinsky της Αγ. Πετρούπολης και «Τρωάδες» της Πάφου, Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης 2017, σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου.
Δείτε εδώ τις ώρες και ημερομηνίες για το Πρότζεκτ ΑΤΛΑΣ
σχόλια