Η καθόλα εντυπωσιακή έκθεση-περφόρμανς «Exhibit B» του Μπρετ Μπέιλι μας προβλημάτισε για το τι μπορεί να σημαίνει πολιτική τέχνη – θα χρησιμοποιούσα τον όρο «καλλιτεχνικός ακτιβισμός», αν το εν λόγω έργο δεν εντασσόταν στο πρόγραμμα ενός φεστιβάλ που διοργανώνει ένας θεσμικός πολιτιστικός οργανισμός, όπως είναι η Στέγη Γραμμάτων & Τεχνών. Το ερώτημα αφορά τον τρόπο που μπορούν να πραγματώνουν τον λόγο της επιτέλεσής τους καλλιτεχνικές πράξεις με φιλοδοξίες πολιτικής παρέμβασης, από τη στιγμή που τις οικειοποιούνται σεβαστοί θεσμικοί (κρατικοί ή ιδιωτικοί) οργανισμοί, οι οποίοι μετέχουν (στην) και στηρίζουν την κυρίαρχη πολιτική τάξη πραγμάτων. Την ίδια που, κατά τα άλλα, οι δημιουργοί καταγγέλλουν.
Το πλαίσιο υποδοχής ενός καλλιτεχνικού έργου με σαφή καταγγελτικό χαρακτήρα, τουλάχιστον σύμφωνα με τη δηλωμένες προθέσεις του Μπέιλι, δεν είναι ο μόνος λόγος που έφυγα σκεπτική από το κτίριο στην Ακαδημίας 23 που άλλοτε στέγαζε την Ένωση Ανταποκριτών Ξένου Τύπου και αυτές τις μέρες φιλοξενεί την έκθεση-περφόρμανς του Νοτιοαφρικανού δημιουργού. Στο Λονδίνο η πολυεπίπεδη live installation «κατέβηκε» για τον φόβο επεισοδίων από ακτιβιστές που θεωρούν ότι δεν δικαιολογείται η καταγγελία της αποικιοκρατίας με τρόπο που στην πραγματικότητα αναπαράγει τη λογική της και «εκθέτει» τους Αφρικανούς στο βλέμμα του φιλότεχνου δυτικού κοινού − όπως άλλοτε, στην ακμή της αποικιοκρατίας, εκθέτονταν σε κλουβιά στα μουσεία Φυσικής Ιστορίας, δίπλα σε πιθήκους και άλλα εξωτικά ζώα. Σ’ αυτή την επιχειρηματολογία βασίστηκαν οι αντιδράσεις που εκδηλώθηκαν σε άλλους ευρωπαϊκούς προορισμούς του «Exhibit B».
Στο Λονδίνο η πολυεπίπεδη live installation «κατέβηκε» για τον φόβο επεισοδίων από ακτιβιστές που θεωρούν ότι δεν δικαιολογείται η καταγγελία της αποικιοκρατίας με τρόπο που στην πραγματικότητα αναπαράγει τη λογική της και «εκθέτει» τους Αφρικανούς στο βλέμμα του φιλότεχνου δυτικού κοινού
Πράγματι, ο Μπέιλι διαμορφώνει σε διαφορετικούς χώρους και αίθουσες του κτιρίου στην Ακαδημίας 23 (εκλεκτικιστικού ρυθμού με επιρροές από την αρ νουβό και τη βιεννέζικη σχολή του Ότο Βάγκνερ!) 12 ζωντανούς πίνακες. Οι περισσότεροι παραπέμπουν σε σκοτεινές σελίδες της ευρωπαϊκής ιστορίας, όταν η Αγγλία, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ολλανδία και το Βέλγιο εγκλημάτησαν κατά των λαών και των χωρών της Αφρικής, όχι μόνο απομυζώντας τον φυσικό πλούτο τους αλλά υποδουλώνοντας, βασανίζοντας και εξολοθρεύοντας, με αποτρόπαιες μεθόδους, εκατομμύρια Αφρικανών.
Στον πρώτο πίνακα, μια πανέμορφη γυμνή μαύρη γυναίκα κάθεται αλυσοδεμένη στο κρεβάτι του λευκού αποικιοκράτη. Βλέπουμε το πρόσωπό της μέσα από τον στρογγυλό καθρέφτη μπροστά της (θέση που θυμίζει γνωστούς πίνακες Ευρωπαίων μάστερ με το μοντέλο, μετά το μπάνιο, πλάτη στον θεατή). Είναι σκλάβα του σεξ, αντικειμενοποιημένο απόκτημα, όπως τα κεφάλια από αντιλόπες που κοσμούν το δωμάτιο, δίπλα σε ασπρόμαυρες φωτογραφίες αποίκων και μαύρων σκλάβων τους.
Στον δεύτερο ζωντανό πίνακα μια άλλη μαύρη καλλονή στέκεται σε περιστρεφόμενη βάση πάνω σε βάθρο ενός μέτρου – η επεξηγηματική ταμπελίτσα μάς πληροφορεί ότι από το 1810 έως το 1814 μια Αφρικανή, ονόματι Σάρα Μπάρτμαν, είχε μεταφερθεί αρχικά στην Αγγλία (στη συνέχεια και σε μουσεία και θέατρα του Παρισιού) και εκτίθετο ως «τέρας της φύσης».
Στον τρίτο πίνακα ένας άνδρας από το Κονγκό κάθεται σε υπερυψωμένο βάθρο, κρατώντας ένα καλάθι με κομμένα χέρια, ενώ δίπλα, σε στενόμακρη στήλη, στέκεται ένα αγαλματίδιο του Χριστού. Ο δημιουργός αναφέρεται στα βασανιστήρια εκατομμυρίων γηγενών του Κονγκό και στη γενοκτονία στην οποία οδήγησε το επαίσχυντο αποικιοκρατικό καθεστώς του Βέλγου βασιλιά Λεοπόλδου Β’ στα τέλη του 19ου αι. Είναι ένα άλλο «ολοκαύτωμα» στο όνομα του κέρδους που επιβεβαιώνει αυτό που υποστηρίζουν σημαντικοί πολιτικοί στοχαστές, ότι οι Αφρικανοί, ακόμη και σήμερα, αντιμετωπίζονται από τον καπιταλιστικό, «πολιτισμένο» δυτικό κόσμο ως άνθρωποι με μικρότερη αξία (αν έχουν κάποια…) σε σχέση με τους Καυκάσιους. Το σύγχρονο ακτιβιστικό κίνημα Black Lives Matter στις ΗΠΑ επαναφέρει το παλιό ζήτημα με τρόπο που ακυρώνει αυτό που λέει ο Μπέιλι, ότι με το «Exhibit B» ήθελε να «ξύσει τα αρχεία μιας βολικά ξεχασμένης περιόδου της Ιστορίας». Μπορεί να μην υπάρχει «έκθεμα» στην ευρω-κεντρική εγκατάσταση του Μπέιλι που να σχολιάζει τι συνέβη με το δουλεμπόριο στην Αμερική, αλλά αυτό που συμβαίνει σήμερα, για παράδειγμα στο Μάλι (το νόμισμα του οποίου κόβεται στη Γαλλία!), επιβεβαιώνει ότι το ζήτημα που απασχολεί τον δημιουργό δεν ήταν ποτέ βολικά ξεχασμένο. Πολλοί ανάμεσά μας γνωρίζουν ότι η αποικιοκρατία συνεχίζεται στις μέρες μας με άλλες μορφές. Μεταξύ άλλων, με διεφθαρμένες από τα δυτικά κράτη κυβερνήσεις ντόπιων και με εμφυλίους που προκαλούνται εντέχνως για να ενισχύονται οι βιομηχανίες όπλων.
Τα δώδεκα tableaux vivants είναι αισθητικώς άρτια, είναι όμορφα κι ας έχουν αποτρόπαιο «θέμα». Ο Μπέιλι, με άλλα λόγια, αισθητικοποιεί τη φρίκη κι έτσι ακυρώνει την πολιτική καταγγελία.
Από αίθουσα σε αίθουσα τα ζωντανά ταμπλό του Μπέιλι ξεδιπλώνουν φρικτές σελίδες βασανιστηρίων από «χριστιανούς» κατακτητές: ένας Αφρικανός με σιδερένια μάσκα σε πλαίσιο παραθύρου με νεκρή φύση μπροστά∙ ένας άνδρας και μια γυναίκα, βαμμένοι πορφυροί, όρθιοι και ακίνητοι σε βάθρο, τρόπαια ανάμεσα σε αντιλόπες και πιθήκους από την Κένυα∙ ένας Νιγηριανός, ξαπλωμένος σε βάθρο, ντυμένος με ολόλευκη στολή αυλικού υπηρέτη της εποχής του Αυστριακού αυτοκράτορα Ιωσήφ Α’ (αναφορά σε πραγματική περίπτωση άνδρα που μεταφέρθηκε στη Βιέννη, θανατώθηκε, βαλσαμώθηκε και έγινε έκθεμα της αυτοκρατορικής συλλογής Φυσικής Ιστορίας). Ακόμη, μια γυναίκα που κάθεται πάνω σε βάθρο με έναν σταυρό στη μέση, μπροστά της έχει μια χύτρα και κρατά ένα κρανίο που πρέπει να καθαρίσει με ένα κομμάτι γυαλί – σχόλιο στα απάνθρωπα στρατόπεδα που είχαν στήσει οι Γερμανοί αποικιοκράτες στη νοτιοδυτική Αφρική.
Μια άλλη, από τη Νότια Αφρική αυτή, φορώντας μακρύ φόρεμα με τα χαρακτηριστικά άφρο εμπριμέ, κάθεται πίσω από ένα συρματένιο κλουβί – το καθεστώς του Απαρτχάιντ απαγόρευσε τους μεικτούς γάμους και επιπλέον εγκατέστησε τους μιγάδες σε ειδικούς οικισμούς, χωρίζοντας τους γονείς από τα παιδιά τους.
Κάποιοι πίνακες «μιλούν» για πιο πρόσφατα γεγονότα, όπως ο όρθιος άνδρας που στέκεται σε βάθρο και κρατά κάδρο με ασπρόμαυρη φωτογραφία λευκών αποίκων που ποζάρουν σημαδεύοντας με τα όπλα τους – αναφέρεται σε μαύρο που ευνουχίστηκε από Άγγλους αποίκους, ένας από τους 5.228 μαύρους που αποζημιώθηκαν με σχεδόν 20 εκατομμύρια λίρες από βρετανικό δικαστήριο το 2013 γι’ αυτά που υπέστησαν.
Σε άλλον χώρο, τρία καθίσματα αεροπλάνου και στο μεσαίο ένας μαύρος με στόμα κλεισμένο με κολλητική ταινία και πόδια δεμένα με σκοινί. Η εικόνα αφορά τους μετανάστες που πέθαναν κατά την πτήση της απέλασής τους από το Παρίσι στο Γιοχάνεσμπουργκ από ασφυξία ή καρδιακό επεισόδιο, υπό μυστήριες συνθήκες, με ευθύνη των συνοριοφυλάκων.
Τρία ζωντανά ταμπλό συνδέουν την εγκατάσταση-περφόρμανς με τη σημερινή ελληνική πραγματικότητα: δύο άνδρες και μία γυναίκα, αιτούντες άσυλο, από τη Συρία και την Αφρική, κάθονται δίπλα σ’ έναν όρθιο «χάρακα», όπου γράφονται όλα τα στοιχεία ταυτότητάς τους. Προφανώς, ο δημιουργός θέλει να πει ότι τα παλιά δεινά σήμερα αναπαράγονται σε όσα υφίστανται οι πρόσφυγες και οι μετανάστες που φτάνουν παράτυπα στα δυτικά κράτη. Οπωσδήποτε σχέση υπάρχει, μιλώντας γενικά για το φαινόμενο. Αλλά μου φαίνεται άδικο να συνδέεται ο παράτυπος μετανάστης σήμερα στην Ελλάδα, χώρα χωρίς αποικιοκρατικό παρελθόν, που πληρώνει την αποικιοκρατία των Ευρωπαίων εταίρων της, ως «περίπτωση» με περιπτώσεις ανθρώπων που ταπεινώθηκαν, βασανίστηκαν, σκοτώθηκαν συστηματικά από τους τελευταίους επί τουλάχιστον ενάμιση αιώνα.
Τον τελευταίο ζωντανό πίνακα συνθέτουν τέσσερις άνδρες και γυναίκες από τη Ναμίμπια (πίσω κόκκινη βελούδινη κουρτίνα, εγκιβωτισμένοι ο καθένας σε ατομικό λευκό στενόμακρο κουτί, ώστε να φαίνεται μόνο το κεφάλι τους) που τραγουδούν υπέροχα τραγούδια της πατρίδας τους. Είναι σαφώς η πιο συγκινητική στιγμή σ’ αυτήν τη βουβή περιήγηση. Σε έναν χώρο λίγο πριν από την έξοδο συναντάμε τα φωτογραφικά πορτρέτα των Αφρικανών που συμμετέχουν στην περφόρμανς, οι περισσότεροι εκ των οποίων είναι εγκατεστημένοι στη χώρα μας. Μ’ ένα μικρό κείμενό τους μεταφέρουν εμπειρίες και απόψεις για τον τρόπο που αντιμετωπίζονται από τους Έλληνες. Οι περισσότεροι λένε ότι οι Έλληνες δεν είναι στην πλειονότητά τους ρατσιστές και, δικαίως, καταγγέλλουν το ισχύον νομικό καθεστώς που στερεί την ιθαγένεια ακόμη και σ’ αυτούς που γεννήθηκαν εδώ – κρατώντας τους ανθρώπους σε μια κατάσταση απαράδεκτης ημι-νομιμότητας. Μα, τότε, απορώ: πώς δηλώνει ο Μπέιλι σε πρόσφατη συνέντευξή του ότι η Ελλάδα είναι χώρα απολύτως ρατσιστική;
Πιο σοβαρά είναι, ωστόσο, τα ζητήματα που θέτει το ίδιο το έργο. Τα δώδεκα tableaux vivants είναι αισθητικώς άρτια, είναι όμορφα κι ας έχουν αποτρόπαιο «θέμα». Ο Μπέιλι, με άλλα λόγια, αισθητικοποιεί τη φρίκη κι έτσι ακυρώνει την πολιτική καταγγελία. Μπορεί οι άνθρωποι-εκθέματα να κοιτούν τους επισκέπτες στα μάτια, οι επισκέπτες να είναι μέρος της «μεικτής τεχνικής» κάθε εγκατάστασης, αλλά αυτό είναι ένα εύρημα-επιχείρημα του δημιουργού που δεν απαντά στην αντίρρηση ότι, παρά τις καλλιτεχνικές προθέσεις, το έργο επιβάλλεται, τελικά, ως θέαμα.
Επιπλέον, συμβαίνει και το εξής, που έχει γράψει ο Αλέν Μπαντιού: ο άνθρωπος, σε αντίθεση με τα ζώα, είναι ικανός να αναγνωρίζει τον εαυτό του ως θύμα. Παραστάσεις που αναπαράγουν εικόνες της αποικιοκρατίας και του ιμπεριαλισμού εσωτερικοποιούν στους ανθρώπους που έχουν υποστεί την αποικιοκρατία και τον (πολιτιστικό ή οικονομικό) ιμπεριαλισμό την «ιδιότητα» του θύματος, που ως στοιχείο ταυτότητας πια περιορίζει τις δυνατότητες μιας χειραφετητικής πολιτικής δράσης. Τα «θύματα» μένουν θύματα.
Υπάρχει, βέβαια, αντίλογος και σ’ αυτό. Η απόλυτη αισθητικοποίηση (total aestheticization), λέει, μεταξύ άλλων, ο Μπόρις Γκρόις, σημαίνει ότι αντιμετωπίζουμε τη σύγχρονη τάξη πραγμάτων ως ήδη νεκρή. Ως εκ τούτου, κάθε κίνηση που γίνεται προς την κατεύθυνση της σταθεροποίησης του κυρίαρχου στάτους κβο δεν μπορεί παρά να είναι αναποτελεσματική – άρα, κάθε πράξη που επιδιώκει την καταστροφή του είναι «καταδικασμένη» να επιτύχει. Μπορούμε, με άλλα λόγια, να βλέπουμε τέχνη και να αισιοδοξούμε ότι «το καλό θα επικρατήσει». Μερικές φορές η θεωρία της τέχνης οδηγεί σε αστεία συμπεράσματα. Που δεν αφορούν, βεβαίως, το μεγάλο μέρος του κοινού που θα έπρεπε, ακριβώς για τον προβληματισμό που προκαλεί, να δει το «Exhibit B» – και δεν θα το δει, γιατί εκ των πραγμάτων απευθύνεται στους γνωστούς λίγους του «ψαγμένου» κοινού της πόλης.
Info:
FFF | Exhibit B
24/5 -29/5
Ώρες επισκέψεων (οι επισκέψεις ξεκινούν κάθε 20 λεπτά, με 25 επισκέπτες κάθε φορά):
19:00 | 19:20 | 19:40 | 20:00 | 21:20 | 21:40 | 22:00 | 22:20
Ακαδημίας 23, Αθήνα
Γλώσσες εγκατάστασης: ελληνικά, αγγλικά
είσοδος: € 5-10
Η δράση πραγματοποιείται σε μη θεατρικό χώρο ο οποίος δεν είναι προσβάσιμος σε ανθρώπους με κινητικές δυσκολίες.
