Η φετινή Μπιενάλε της Αθήνας 2015-2017 «ΟΜΟΝΟΙΑ» που μόλις ξεκίνησε είναι πολύ διαφορετική από τις μπιενάλε που έχεις συνηθίσει. Είναι «ένα διετές εξελισσόμενο συλλογικό πείραμα που επιχειρεί να μετατρέψει την ίδια την πόλη σε ένα κοινωνικό εργαστήριο ιδεών με τη συμμετοχή ανθρωπολόγων, ερευνητών, ακτιβιστών, πανεπιστημιακών, εικαστικών, οργανώσεων πολιτών και αυτοδιαχειριζόμενων ομάδων». Στις 18 του μήνα ξεκίνησε με τη Σύναψη 1, συνεργασίες δηλαδή με θεσμούς όπως το Εθνικό Θέατρο και ανεξάρτητους χώρους τέχνης, καταστήματα και μικρές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην περιοχή της Ομόνοιας, έχοντας ως επίκεντρο το κτίριο Μπάγκειον που ήταν για πολλά χρόνια άδειο και εγκαταλειμμένο. Στην φετινή Μπιενάλε δεν θα δεις εκθέσεις με έργα τέχνης, κι αυτό είναι κάτι που έχει ξενίσει τους περισσότερους που έχουν στο μυαλό τους κάτι συγκεκριμένο από την Μπιενάλε. Η ΟΜΟΝΟΙΑ είναι ένα πείραμα που επιχειρείται για πρώτη φορά και έχει μεγάλο ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κάποιος την εξέλιξή της στα δύο χρόνια που θα διαρκέσει. Κι επειδή δεν είναι ξεκάθαρο τι ακριβώς είναι και τι θα περιέχει, ζητήσαμε από έναν από τους δύο ιδρυτές και διοργανωτές της, τον Poka-Yio να μας λύσει κάπως τις απορίες. Όσες γίνεται να λυθούν από μία διοργάνωση που είναι «ζωντανή» και η συνέχειά της εξαρτάται από τις συμμετοχές και όσα θα προκύψουν στην πορεία.
— Τι είναι η ΟΜΟΝΟΙΑ 2015;
Ένα εργοστάσιο, ένα εργαστήριο, αυτή είναι η ιδέα. Αν η ΑΓΟΡΑ (σημ. η προηγούμενη μπιενάλε, στο κτήριο του παλιού χρηματιστηρίου) ήταν ένα κέλυφος για να έρθει ο κόσμος μαζί, να συναντηθεί, τώρα είναι η ώρα να συνδημιουργήσει. Είμαστε μαζί, αλλά είμαστε μαζί για κάποιον σκοπό. Αυτή είναι η ιδέα πίσω από το ΟΝΟΜΟΙΑ 2015, γι’ αυτό το λόγο θα διαρκέσει δύο χρόνια όλο αυτό.
Θεωρώ ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα που υπαρχει αυτή τη στιγμή είναι η μισαλοδοξία. Αν υπάρχει ένα μεγάλο πρόβλημα αυτή τη στιγμή είναι ότι λόγω της κρίσης ο κόσμος αφού τα έβαλε με όσους μπορούσε να τα βάλει: με τους ξένους, τους προκάτοχους της εξουσίας κλπ. γυρίζει τα βάζει με τον διπλανό του και όλοι έχουμε γίνει μικροί Ροβεσπιέροι που μετράμε ο ένας την ηθικολογία του διπλανού του.
— Θα «τρέχει» συνέχεια;
Αυτή είναι η σκέψη, ότι ενώνονται οι δύο, η πέμπτη και η έκτη μπιενάλε. Η σκέψη μου είναι ότι δεν μπορούμε να πιάσουμε πια την εποχή μας, κανένας μας. Ούτε καν οι δημοσιογράφοι. Με αποτέλεσμα, αφού δεν μπορούμε να την πιάσουμε, να πρέπει να φτιάξουμε έναν άλλο μηχανισμό που να τρέχει με άλλη ταχύτητα, να μπορεί να κινηθεί ταυτόχρονα με αυτό που γίνεται. Η ιδέα είναι ένα συνεχές εργαστήριο, λοιπόν, και να επιταχύνουμε, ώστε στην πορεία -τα δυο αυτά χρόνια που θα διαρκέσει-, να αρχίσει να «πιάνει» κάτι. Και επίσης να δημιουργηθεί κάτι, γιατί το να καταγράψουμε είναι ελάσσονος σημασίας. Το θέμα είναι τι μπορούμε να κάνουμε για το μέλλον.
— Και τι θα γίνεται αυτά τα δύο χρόνια;
Ξεκινήσαμε να φέρνουμε ομάδες από την Ελλάδα και το εξωτερικό που δουλεύουν σε διαφορετικά πεδία, κοινωνικά, οικονομίας, εναλλακτικής οικονομίας, πολιτισμού, ομάδες καλλιτεχνικές από την Ελλάδα. Όλοι αυτοί έχουν ήδη μάθει να δουλεύουν συνεργατικά για να παράξουν κάτι και αυτό πρέπει να είναι η πρώτη ενέργεια και η πρώτη τεχνογνωσία που θα μπουν σε αυτό το κτίριο. Σκοπός είναι αυτοί που θα έρθουν μετά το κάλεσμα να μπορέσουν να βρουν κάτι που να τους υποδεχτεί, να υπάρχει ήδη μια κουλτούρα συνεργασίας.
— Μπορείς να που πεις τι ακριβώς είναι αυτό;
Όπως καταλαβαίνεις, είναι ένα τεράστιο ρίσκο από όλες τις πλευρές. Πειραματιζόμαστε στον πιο ακραίο βαθμό, όπως δεν το έχουμε κάνει ποτέ. Έχουμε γυρίσει τη πλάτη ακόμα και στη φόρμα, στο αστικό γούστο. Λέμε ότι αυτή τη στιγμή δεν μπορούμε να δείξουμε κάτι, γιατί τι να σου δείξω σήμερα που να μην μπορείς να το δει μόνος σου; Να έρχομαι εγώ από πάνω σου να σου πω τι είναι το σημαντικό, όταν με το κινητό μπορείς πια να δεις οτιδήποτε θέλεις; Έχεις άμεση άποψη. Και αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να μου πεις εσύ τι πιστεύεις. Άρα είσαι συνδημιουργός κι εσύ, όχι με μια δημοκρατική «σούπα» όπου όλοι είμαστε το ίδιο πράγμα, αλλά με την ουσία, ότι για να συνδημιουργήσουμε κάτι για το μέλλον πρέπει να γίνουν κάποια νέα μοντέλα που δεν έχουν υπάρξει ακόμα στην Τέχνη.
— Πρέπει να τα εφεύρεις;
Αυτό πάμε να κάνουμε. Αυτή είναι η ουσία. Οι καλλιτέχνες έχουν την υπογραφή τους, κι αυτό είναι ένα περιχαράκωμα, έχουμε ένα λεξιλόγιο το οποίο ο καθένας μας το υπερασπίζεται. Πώς να το αφήσεις αυτό πίσω και να πεις «κοίταξε, μπαίνω μέσα με όλα τα φορτία που έχω, τις ιδέες μου, την αισθητική μου, την τοποθέτησή μου, όλα αυτά, αρκεί να μπαίνω με σκοπό να θίξω κάτι μαζί σου»; Αυτό λειτουργεί πολλαπλασιαστικά. Άρα τι γίνεται όταν αυτή την ενέργεια τη φέρνεις μαζί και την πολλαπλασιάζεις; Δεν ξέρω. Σχάση. Ένας επιταχυντής είναι αυτό το πράγμα. Περιμένεις να δεις τι θα γίνει, τι συνάψεις θα δημιουργηθούν όταν έρθουν μαζί.
— Τον Μασιμιλιάνο Μολόνα για ποιο λόγο τον επιλέξατε;
Είναι κοινωνικός ανθρωπολόγος, επιμελητής, καλλιτέχνης ο ίδιος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Goldsmiths του Λονδίνου. Επιλέξαμε έναν άνθρωπο ο οποίος έχει αυτό το αναγεννησιακό μοντέλο που περιλαμβάνει εργαλεία, γιατί πολλές φορές καλλιτέχνες αυτή τη στιγμή ενδύονται τον μανδύα του κοινωνικού ερευνητή και μπλέκονται σε γειτονιές, ομάδες, μειονότητες… Ακόμα και αυτό, όμως, έχει σημασία πώς το κάνεις, με τι μανδύα το κάνεις. Δεν θέλουμε να το κάνουμε επιδερμικά, σαν παιχνίδι. Δεν είναι αυτή τη στιγμή η κοινωνία -ειδικά μέσα στη κρίση- μια ατελείωτη παιδική χαρά για να κάνουμε πράγματα εμείς οι καλλιτέχνες. Αν θέλουμε σε κάτι να συστρατευθούμε είναι σε έναν κοινό σκοπό –εξου και η ΟΜΟΝΟΙΑ- για να πετύχουμε και κάτι. Τώρα, τι είναι αυτό; Όταν όσοι συμμετέχουν πουν τις απόψεις τους θα υπάρχουν κάποιες συμπτώσεις, οπότε θα βγούμε με ομοφωνία εκεί έξω και θα τεστάρουμε. Αφού καταλάβουμε όμως ποια είναι τα επιτακτικά, για να κινηθούμε πρώτα. Η ΟΜΟΝΟΙΑ είναι στο πιο κεντρικό σημείο της Αθήνας, οπότε αυτό τεστάρει και τον κόσμο.
— ΟΜΟΝΟΙΑ και κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Ναι, προφανώς.
— Πώς την επιλέξατε την περιοχή;
Θεωρώ ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα που υπαρχει αυτή τη στιγμή είναι η μισαλοδοξία. Αν υπάρχει ένα μεγάλο πρόβλημα αυτή τη στιγμή είναι ότι λόγω της κρίσης ο κόσμος αφού τα έβαλε με όσους μπορούσε να τα βάλει: με τους ξένους, τους προκάτοχους της εξουσίας κλπ. γυρίζει τα βάζει με τον διπλανό του και όλοι έχουμε γίνει μικροί Ροβεσπιέροι που μετράμε ο ένας την ηθικολογία του διπλανού του, πόσο συνάδουν αυτά που λέει με αυτά που κάνει και τέτοια. Όλα αυτά τα πράγματα είναι το πρώτο που πρέπει να ξεπεράσουμε, γιατί μας διαβρώνει. Και δεν το λέω για να κανονικοποιήσουμε την κατάσταση, να την εξωραΐσουμε, να τη δούμε με ροζ γυαλιά. Αλλά πρέπει να καταλάβουμε ότι με αυτήν την πίεση έχουμε γίνει σαν τα ποντίκια. Άρα ΟΜΟΝΟΙΑ είναι η κοινή θέληση να συμπορευτείς. Το πρώτο πράγμα είναι αυτό. Από κει και πέρα η Ομόνοια είναι το κέντρο της Αθήνας και το κέντρο από όλες τις ενέργειες -οι μετανάστες είναι εδώ, όσοι έρχονται πρώτη φορά, ουσιαστικά είναι η καρδιά της Αθήνας. Το Σύνταγμα είναι ίσως το κεφάλι, αλλά η αρτηρία είναι σίγουρα η Ομόνοια. Το κτίριο στη γωνία της Αθηνάς είναι συμβολικό, ένα φανταστικό έργο του Τσίλερ του 19ου αιώνα. Ξέρεις, έχουμε μάθει να περνάμε δίπλα από τέτοια πράγματα, ελέφαντες, και ούτε καν να τους δίνουμε σημασία.
— Ποιοι άλλοι χώροι συμμετέχουν;
Η Στάνη, το γαλακτοπωλείο, η Ύλη, το Εθνικό (η πειραματική σκηνή), το Exile Room, το Bread & Roses, το Ρομάντσο, το Μπαγκλαντές, το Υποβρύχιο Γευσιπωλείον, το Εντός/Εκτός, η καφετέρια Janeiro… Δεν ξέρω πώς θα λειτουργήσει αυτό το πράγμα. Δεν έχει σκοπό να επανακατοικήσει κάτι, αλλά να δημιουργήσει τις μεγαλύτερες δυνατές συνάψεις.
Ο φιλότεχνος –ο άνθρωπος που πάει σε μια Μπιενάλε ή στα μουσεία για να δει τέχνη- θα καταλάβει ότι η τέχνη σήμερα είναι κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που νόμιζε. Η τέχνη είναι μια ενέργεια που μετασχηματίζεται, μετασχηματίζει, δεν είναι κάτι παγιωμένο. Εννοώ η σύγχρονη τέχνη. Αυτό θα ξενίσει πολύ κόσμο. Θα ξινίσει πολύς κόσμος. Είμαι σίγουρος για αυτό.
— Είστε ανοιχτοί σε οποιονδήποτε θέλει να συμμετέχει;
Βάλαμε διευθυντή προγράμματος τον Μασιμιλιάνο, ακόμα παραπάνω δηλαδή από τον επιμελητή, γιατί αυτό που κάνουμε είναι ένα συλλογικό πείραμα και για να έχει σκοπό και αποτέλεσμα πρέπει να γίνει και πιο συντονισμένα. Να είναι ένας άνθρωπος δηλαδή που δουλεύει με μια ομάδα. Από εκεί και πέρα, υπάρχουν τα συνεργατικά εργαλεία -όπως η συνάθροιση που γίνεται σε λίγα λεπτά δηλαδή- τα οποία θα μπορέσουν να βγάλουν κάποια συμπεράσματα. Τις λεπτομέρειες δεν τις έχουμε σχεδιάσει. Θα τρέχει και θα προκύψουν στην πορεία.
— Γράφετε στο site ένα ερώτημα: «Πώς μπορεί η Τέχνη και τα πολιτιστικά ιδρύματα να συνεισφέρουν σε αυτή την περίοδο ριζικής αλλαγής;». Μπορείς να μου το απαντήσεις;
Τη στιγμή που συρικνώνεται ο δημόσιος χώρος, υπάρχει μια έντονη κινητικότητα από όλες τις πλευρές. Στο επίπεδο το ατομικό, νιώθω ότι εγώ πρέπει να προκαλώ πράγματα, να ποτίσω το φυτό μου απ’ έξω γιατί είδα ότι ο δήμος σταμάτησε να ποτίζει, δηλαδή υπάρχει μια εμπλοκή στο δημόσιο χώρο γιατί μπαίνει η δική μου αισθητική, κι αρχίζει αυτό το πράγμα και εξελίσσεται. Η μικροκοινότητά μας αποφασίζει να φτιάξει ένα πράγμα, να αλλάξει ένα πράγμα, να εξωραΐσει ένα πράγμα, κι αρχίζουν να υπάρχουν περίεργα πράγματα που είναι και καλά και κακά. Τα ιδρύματα επίσης μπαίνουν σε αυτό δυναμικά -με τη δύναμή τους, με τις προθέσεις τους, με το πρόγραμμά τους και μεταστοιχειώνουν αυτό που ονομάζουμε δημόσιο χώρο. Το οποίο είναι και σε συμβολικό και σε φυσικό επίπεδο δημόσιος χώρος. Γενικώς γίνεται ένας μετασχηματισμός σε όλα τα πεδία, πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτιστικό κλπ.
— Να το κάνουμε πιο συγκεκριμένο; Αν έρθει κάποιος τώρα, τι θα δει;
Θα γνωρίσει κάποιες από τις ομάδες που δουλεύουν εδώ, θα μπορέσει ενδεχομένως να βρει πεδίο να συνεργαστεί με κάποιους, θα καταλάβει καλύτερα το σκεπτικό μας, τι πάμε να κάνουμε, ενδεχομένως να προβληματιστεί για τη δικιά του δράση και πώς μπορεί να συνεργαστεί με άλλα πράγματα. Επίσης, ο φιλότεχνος –ο άνθρωπος που πάει σε μια Μπιενάλε ή στα μουσεία για να δει τέχνη- θα καταλάβει ότι η τέχνη σήμερα είναι κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που νόμιζε. Η τέχνη είναι μια ενέργεια που μετασχηματίζεται, μετασχηματίζει, δεν είναι κάτι παγιωμένο. Εννοώ η σύγχρονη τέχνη. Αυτό θα ξενίσει πολύ κόσμο. Θα ξινίσει πολύς κόσμος. Είμαι σίγουρος για αυτό.
— Είναι κι αυτός ένας ρόλος της τέχνης;
Πρέπει να κινητοποιεί. Τις προάλλες είδα έναν άνθρωπο από ένα ίδρυμα που μας είχε στηρίξει στο παρελθόν και μου λέει ότι στην αρχή δεν καταλάβαμε τι κάνατε στην ΑΓΟΡΑ. Μετά, σιγά-σιγά, αρχίσαμε να το καταλαβαίνουμε και άλλαξε η γνώμη μας. Στην αρχή αναρωτιόμασταν πού είναι η τέχνη εδώ, τι συμβαίνει; Επίσης, όλα είναι αδιαμόρφωτα. Θα ήταν περίεργο να έχουμε διαμορφωμένη Τέχνη όταν όλα είναι υπό αίρεση. Είναι δυνατόν; Συνήθως η Τέχνη είναι που φέρνει το καινούργιο. Όταν το καινούργιο εκεί έξω και είναι τόσο δυναμικό, εμείς τι μορφή τέχνης να φέρουμε; Μας πήρε και εμάς 10 χρόνια να το καταλάβουμε και να φτάσουμε σε αυτό το επίπεδο. Το πλάθουμε και κάθε φορά το σπρώχνουμε και πιο πέρα.
— Και η ΑΓΟΡΑ είχε αρκετά αυτή τη μορφή.
Μα η κάθε μια μπιενάλε είναι η συνέχιση της προηγούμενης. Οργανικά γίνεται η αλλαγή, το περπάτημά της στο επόμενο βήμα.
— Αυτό που γίνεται αυτή τη στιγμή είναι το ξεκίνημα μιας κλιμακούμενης δράσης;
Είναι ένα εργαστήριο. Είναι σημαντικό ότι γίνονται πειράματα σε αυτό το εργαστήριο και ενδεχομένως να βρεθεί και το φάρμακο τάδε. Ή τα φάρμακα τάδε. Άρα είναι σημαντικό αυτό το πράγμα από μόνο του και είναι σημαντικά και όσα θα βγάλει. Μπορεί να τα βγάλει τώρα, μπορεί στη διετία. Ιδανικά προς το τέλος θα ήταν καλό να το συμμαζέψει σε κάτι απτό, σε κάποια παρουσίαση, σε μια έκθεση των πεπραγμένων. Δεν ξέρω να πω ακόμα ακριβώς. Και δεν πρέπει να το φτιάξουμε εμείς αυτό.
— Ο βασικός σκοπός ποιος είναι;
Αυτό που είπαμε είναι ότι χρειάζεται από όποια πλευρά και να είμαστε να προτείνουμε μοντέλα για το μέλλον. Νέες φόρμες τέχνης, νέες μορφές θεσμών –δηλαδή πώς πρέπει να είναι ένας θεσμός σαν την Biennale. Πώς μπορούμε συνεργατικά να κάνουμε κάτι. Αυτό δεν υπήρχε παλιότερα στο χώρο της Τέχνης.
Τέλος, μπορεί να προτείνουν μοντέλα. Μπορεί να έρθει μια ομάδα οικονομίας και να κάνει ένα εργαστήριο για εναλλακτικά νομίσματα. Έγινε ένα σήμερα το πρωί. Και μπορεί σε πειραματικό επίπεδο να δοκιμαστεί μέσα στο χώρο της τέχνης ένα σύστημα ανταλλακτικό. Αυτά είναι μερικά από τα πράγματα που μπορεί να προκύψουν.
— Θα μπορούσε να αλλάξει και κάτι πρακτικά στην καθημερινότητα των ανθρώπων;
Το πρώτο πράγμα που αλλάζει στην καθημερινότητα του καθένα μας είναι η στιγμή που παύουμε να είμαστε αποδέκτες και γινόμαστε δημιουργοί. Πάρα πολλοί με την κρίση έγιναν δημιουργοί. Και δεν μιλάω για σούπερ καλλιτέχνες. Άνθρωποι που ήταν σε γραφείο τώρα άρχισαν να κάνουν χειροτεχνίες. Πάρα πολύς κόσμος έχει αρχίσει και επαναπροσδιορίζεται και βγάζει τον δημιουργικό του εαυτό. Ο δημιουργός τι κάνει; Πιάνει κάτι αφηρημένο και το κάνει απτό για να μείνει και στο μέλλον. Ο δημιουργός δεν θέλει να τα σπάει και να κάνει φασαρίες, θέλει και ο άλλος να ευχαριστηθεί αυτό που κάνει.
Η Σύναψη 1 θα τρέχει μέχρι και τις 29 του μήνα. Το πρόγραμμα με όλες τις δράσεις υπάρχει στο site της Μπιενάλε.
