ΤΑ «ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ» είναι ένας ιστορικός και σίγουρα πολύ ενδιαφέρον δίσκος του Μίκη Θεοδωράκη σε στίχους Φώντα Λάδη, που θα κυκλοφορούσε για πρώτη φορά στο τέλος του 1975. Και μάλιστα σχεδόν ταυτόχρονα σε δύο διαφορετικές εκδόσεις-εκτελέσεις. Σ’ εκείνη της Minos, με ερμηνευτές τους Γιώργο Ζωγράφο, Άννα Βίσση, Γιάννη Θωμόπουλο και με ενορχήστρωση από τον Γιάννη Διδίλη (μπορεί να είχε πεθάνει ο Διδίλης από το 1972, αλλά είχε ενορχηστρώσει τα τραγούδια του Θεοδωράκη από το 1966), και σ’ εκείνη της Lyra (ως «Γράμματα απ’ τη Γερμανία») με ερμηνευτές τους Αφροδίτη Μάνου, Γιάννη Συρρή, Αντώνη Καλογιάννη και με ενορχήστρωση-διεύθυνση ορχήστρας από τον Θάνο Μικρούτσικο.
Η πρώτη έκδοση, της Minos, εκφράζει πιο πιστά το πρωτότυπο έργο για διάφορους λόγους. Επειδή τραγουδά σ’ αυτήν ο πρώτος διδάξας Γιώργος Ζωγράφος, επειδή αναγράφεται μπροστά πάνω-αριστερά, στο εξώφυλλο, το «Πρώτη Εκτέλεση», επειδή περιλαμβάνει κείμενο του στιχουργού Φώντα Λάδη στο οπισθόφυλλο, και επειδή εικονίζονται εκεί τρεις φωτογραφίες από τις πρώτες ζωντανές παρουσιάσεις του έργου, από τους Μίκη Θεοδωράκη, Γιώργο Ζωγράφο και λαϊκή ορχήστρα, το 1966 (σχεδόν 60 χρόνια πριν). Και το υποστηρίζω τούτο (ότι η έκδοση της Minos εκφράζει πιο πιστά το πρωτότυπο έργο), παρότι ο δίσκος της Lyra έχει δεκατέσσερα τραγούδια χαραγμένα στο βινύλιο, και όχι δεκατρία όπως της Minos.
Ο Λάδης περιέγραφε αυθόρμητα, λαϊκά και κυρίως με δηκτικότητα όψεις της ζωής των μεταναστών στη Γερμανία. Βασικά, περιέγραφε τις επιστολές τους με νέα, τις οποίες υποτίθεται πως έστελναν στους συγγενείς τους στην Ελλάδα – γι’ αυτό και «Γράμματα από τη Γερμανία».
Πρόσφατα (Νοέμβριος 2025) κυκλοφόρησε ένα CD-book από τις εκδόσεις Μετρονόμος πολύ ιδιαίτερης σημασίας, καθώς καταγράφονται σ’ αυτό, σε τωρινές εκτελέσεις, τέσσερα ακόμη τραγούδια από τα «Γράμματα από τη Γερμανία», πάντα σε μουσικές Μίκη Θεοδωράκη και στίχους Φώντα Λάδη, τα οποία παρέμεναν ανέκδοτα έως σήμερα. Τι ακριβώς έχει συμβεί;
To πρώτο που πρέπει να σημειωθεί είναι πως το CD-book αυτό, που είναι πολύτιμο, σε σχέση με το πληροφοριακό υλικό που αφορά το έργο, δεν περιλαμβάνει μόνον το compact disc και τους στίχους των τραγουδιών, αλλά και πολλά αποκόμματα από εφημερίδες της εποχής της πρώτης παρουσίασης των «γραμμάτων» (1966), που σήμερα λειτουργούν ως ντοκουμέντα. Περαιτέρω στο βιβλίο υπάρχουν: α. πρόλογος του Θεοδωράκη από το 1976, β. τρία κείμενα του Λάδη, δηλαδή οι πρόλογοι από τη δεύτερη (1975) και τρίτη έκδοση του βιβλίου (2016) με τα λόγια των τραγουδιών, γ. η «ιστορία πίσω από τη δημιουργία του δίσκου», που είχε πρωτοδημοσιευθεί στο «Documento» στις 29 Ιουλίου 2025 και δ. ένα κείμενο του εκδότη Θανάση Συλιβού για τα «4 ανεπίδοτα γράμματα». Έχουμε λοιπόν μία εντελώς διαφωτιστική έκδοση, μέσα από την οποία αναδύονται εποχές, ήθη (πολιτικά, κοινωνικά, λογοκριτικά κ.ά.) και βεβαίως καλλιτεχνικές απόπειρες και δημιουργίες.
Όταν θα παρουσιάζονταν τα «Γράμματα από τη Γερμανία» στην Εβδομάδα Ελληνικής Λαϊκής Μουσικής (29 Αυγούστου-4 Σεπτεμβρίου 1966) στο θέατρο του Λυκαβηττού, η πολιτική κατάσταση στη χώρα ήταν τεταμένη. Η κυβέρνηση του Στέφανου Στεφανόπουλου, την οποία στήριζαν η ΕΡΕ, οι αποστάτες βουλευτές από την Ένωσι Κέντρου και το Κόμμα Προοδευτικών του Μαρκεζίνη, παρέπεε (θα έπεφτε τον Δεκέμβριο), με τις εφημερίδες (συμπολιτευόμενες και αντιπολιτευόμενες) να καταγράφουν την άβυσσο που είχε σχηματιστεί ανάμεσα στο παλάτι, την παράταξη της δεξιάς και τους συνεργάτες της, από τη μια μεριά, και την αντιπολίτευση (κέντρο και αριστερά), από την άλλη. Ο Μίκης Θεοδωράκης, βουλευτής τότε της ΕΔΑ, συχνά βρισκόταν στο επίκεντρο αυτής της αντιπαράθεσης, με τους δημοσιογράφους της ακραίας δεξιάς σαν τον Σάββα Κωνσταντόπουλο για παράδειγμα (ιδρυτής του φιλοχουντικού «Ελεύθερου Κόσμου» ανάμεσα σε άλλα), να τον περνάνε... πριονοκορδέλα. Τα γράφει, αναλυτικά, ο ίδιος ο Κωνσταντόπουλος αυτά στο βιβλίο του «Η Αντιδικία μου με την Ιντελιγκέντσια» [Εκδόσεις “Ελεύθερος Κόσμος”, 1968].
Έτσι, είτε έδινε αφορμές ο Θεοδωράκης είτε δεν έδινε, οι συμπολιτευόμενες εφημερίδες ήταν μόνιμα απέναντί του. Πόσο μάλλον, όταν θα παρουσίαζε τα «Γράμματα από τη Γερμανία» στον Λυκαβηττό – εκεί όπου θα τιμούνταν και άλλοι συνθέτες μαζί, καταξιωμένοι και νεοφερμένοι, σαν τους Μάνο Χατζιδάκι, Βασίλη Τσιτσάνη, Σταύρο Ξαρχάκο, Μάνο Λοΐζο, Γιώργο Μητσάκη, Γιάννη Μαρκόπουλο, Γιάννη Παπαϊωάννου, Απόστολο Καλδάρα, Βασίλη Αρχιτεκτονίδη και Γιάννη Γλέζο. Αιτία δεν ήταν οι (σκέτες) μουσικές φυσικά, αλλά οι στίχοι του Λάδη, και βεβαίως τα τραγούδια συνολικά. Και τούτο, γιατί τα λόγια ήταν περίεργα και βασικά αμφιλεγόμενα, για τα μέτρα της εποχής. Ίσως δε και με τα σημερινά κριτήρια να είναι αμφιλεγόμενα, για άλλους λόγους βεβαίως, που σχετίζονται με το πολιτικώς ορθό κτλ.
Ο Λάδης περιέγραφε αυθόρμητα, λαϊκά και κυρίως με δηκτικότητα, όψεις της ζωής των μεταναστών στη Γερμανία. Βασικά περιέγραφε τις επιστολές τους με νέα, τις οποίες υποτίθεται πως έστελναν στους συγγενείς τους στην Ελλάδα – γι’ αυτό και «Γράμματα από τη Γερμανία». Ανακάτευε δε, ανάμεσα, κομμάτια της καθημερινότητας των μεταναστών, κάνοντας λόγο για τον εμφανιζόμενο νεοναζισμό, θίγοντας τον χαφιεδισμό στα ελληνικά μεταναστευτικά κυκλώματα, τις συνήθειες των Ελλήνων στον πληρωμένο έρωτα και στο μαύρο (χασίς), ακόμη και στις μικροκλοπές προκειμένου να επιβιώσουν, καταφερόταν ονομαστικά κατά εφημερίδων («Ακρόπολις»), ασχολιόταν με τις ποικίλων ειδών σχέσεις των Ελλήνων με τους Γερμανούς και τις Γερμανίδες, τις δοσοληψίες των μεταναστών με τον υπόκοσμο, τις επαφές τους με τα κόμματα της αριστεράς στην Ελλάδα κτλ. Και όλα αυτά έμμετρα, με λόγο απλό, καίριο και καυστικό. Λίγα δείγματα:
«Σου ’στειλα δυο-τρεις στυλούς / και πενήντα μάρκα / έκανα μια τσάρκα / σούφρωσα δυο Γερμανούς», «ο Μήτσος απ’ τα Φάρσαλα / έγινε αρχιγκάγκστερ / καθαρίζει πέντε-πέντε / και μιλάει γερμανικά», «χτες στην Βίλλεμστράσσε / πέφτω σ’ ένα Γερμανό / κάτω απ’ το πέτο / είχε αγκυλωτό σταυρό», «όποιος θέλει “Ακρόπολη” / κι είναι κάτι λίγοι / τζάμπα τις μοιράζουνε / ο Κοσμάς τις μάζεψε / να ’χει να τυλίγει», «έστειλα στο κόμμα / δέκα μάρκα ακόμα / μη γράψουν τ’ όνομά μου / μόνο τ’ αρχικά μου / όχι πως φοβάμαι / -τι εργάτης θα ’μαι- / για τόσα όμως δεν κάνει / να χαλάν μελάνι» κ.λπ.
Γιώργος Ζωγράφος, «Γεια σου μάνα, γεια σου Στράτο»
Οι στίχοι για την «Ακρόπολις» δεν είχαν παραπέσει. Στο φύλλο της εφημερίδας τής 3ης Σεπτεμβρίου 1966 διαβάζουμε, ανάμεσα σε άλλα, σ’ ένα δίστηλο, που τιτλοφορείται «Στον Λυκαβηττό / Εβδομάς χυδαίας μουσικής του αρχηγού των Λαμπράκηδων / Το θέατρο έγινε τόπος αγοραίων εκφράσεων»:
![Μίκης Θεοδωράκης-Φώντας Λάδης: Γράμματα από τη Γερμανία [LP, Minos, 1975]](/sites/default/files/inline-images/a%20LIFO%20Mikis%20grammata%206_0.jpg)
«Με σκοπό την “εξύψωσι του προλεταριάτου” και για να κάμη ευρύτερα γνωστή την ελληνική μουσική ο μουσικο-βουλευτής Μίκης Θεοδωράκης ωργάνωσε εβδομάδα χυδαίας μουσικής (σ.σ. σαν να αποκαλείται χυδαίο, συλλήβδην, το λαϊκό και το εντεχνολαϊκό τραγούδι) –αντί δραχμών 50, 30, 20– στο θέατρο Ε.Ο.Τ. του Λυκαβηττού.(...) Μεταξύ των άλλων μελοποιηθέντων, από τον κωμικοτραγικόν κ. Θεοδωράκην, ποιημάτων υπάρχουν και άλλα που μέμφονται το Κράτος, την Αστυνομίαν, κηρύσσουν επανάστασιν κατά της κοινωνίας και υβρίζουν την “Ακρόπολιν”. Φυσικά οι ύβρεις εναντίον της “Ακροπόλεως” προερχόμεναι από τους εχθρούς του Έθνους, αποτελούν τιμήν δια την εφημερίδαν μας. Αλλά διερωτάται κανείς, πώς είναι δυνατόν να συμβαίνουν όλα αυτά εις θέατρον του Ε.Ο.Τ. και ακόμη πώς είναι δυνατόν να πωλούνται εισιτήρια δια τοιαύτας χυδαίας εκδηλώσεις εις τα εκδοτήρια του κρατικού οργανισμού;(...)».
Σε όλα αυτά θα απαντούσε ο Μίκης Θεοδωράκης:
«Σχετικά με τα δημοσιεύματα της “Ακροπόλεως” την απάντηση θα έπρεπε να την δώση ο εισαγγελεύς. Κατανοώ τον βαθύ πόνο της Ιερεμιάδος. Όσον αφορά την ουσία του προβλήματος είναι φανερό ότι, το καλοκαίρι, δόθηκε μια γιγαντιαία μάχη με τα τραγούδια της Ρωμιοσύνης απ’ τη μια μεριά, κι από την άλλη με όλο το κρατικό, παρακρατικό και υπερκρατικό οργανισμό – βυθισμένο στην απόλυτη ανωνυμία και το σκοτάδι. Στην αναμέτρησι αυτή, όπως και στο παρελθόν, βγήκαμε και πάλι θριαμβευτές. Δεν θα μπορούσε κανείς να φαντασθή πιο θριαμβευτικό επίλογο στην θερινή μας εκστρατεία από τον θρίαμβο του Λυκαβηττού. Σε ένα χώρο, στον οποίο μέσα σε 7 ημέρες ήταν αδύνατο να χωρέσουν πάνω από 19 χιλιάδες θεατές, εμείς πλησιάσαμε τις 30 χιλιάδες. Ο λαός, για άλλη μια φορά, κατάφερε να τετραγωνίση τον κύκλο και να συνθλίψη τους νόμους του αδιαχώρητου. Οι ρίζες είναι βαθειές και η ορμή του λαού προς το φως ακατανίκητη. Εμείς έχουμε βγάλει τα συμπεράσματά μας. Ας τα βγάλουν και οι αντίπαλοί μας, μήπως και το πάρουν απόφασι».
Όμως δεν ήταν μόνον η δεξιά και η άκρα δεξιά, που ξιφουλκούσε κατά των «γραμμάτων από τη Γερμανία», μα και μέρος της αριστεράς. Βασικά κάποιοι διανοούμενοι, όχι ο κόσμος. Όπως σημειώνει ο Φώντας Λάδης στο «Documento», στις 29 Ιουλίου 2025:
«Μας έκαναν κριτική και κάποιοι απ’ την Αριστερά, όπως ο Τάσος Βουρνάς στην “Αυγή”: “Τι είναι αυτά, μετά τον Ελύτη και τον Σεφέρη να γράφει ο Μίκης τέτοια απλοϊκά πράγματα; Έπρεπε να το προσέξει...”».
Να σημειωθεί πως σ’ ένα πρώτο στάδιο είχε πέσει η ιδέα να πουν τα τραγούδια είτε ο Λάκης Παππάς είτε ο Κώστας Χατζής, δίχως να τελεσφορήσει κάτι από τα δύο. Ο Γιώργος Ζωγράφος θα ήταν η επόμενη επιλογή. Και όντως. Όπως θα σημείωνε ο ίδιος ο Φώντας Λάδης στο σημείωμα του δίσκου της Minos, τον Δεκέμβριο του ’75:
«Τα “Γράμματα από τη Γερμανία” γράφτηκαν το Μάρτη του 1966, ενώ ο Μίκης Θεοδωράκης τα μελοποίησε τον Απρίλη. Πρωτοειπώθηκαν τον Ιούλη –πάντα του 1966– στις Εσπερίδες από τον Γιώργο Ζωγράφο, που τα ξανατραγούδησε για δυο συνέχεια βραδιές στην Α Εβδομάδα Ελληνικής Μουσικής, στο υπαίθριο θέατρο Λυκαβηττού, 1 και 2 Σεπτεμβρίου, με μεγάλη επιτυχία. Αν κάτι άρεσε στα “Γράμματα”, εκτός από τη μουσική τους –κι αν όχι άρεσε σε όλους, όμως ξάφνιασε– ήταν ο οξύς πολιτικός τους στίχος, το χιούμορ και πιο πολύ η αθυροστομία τους, που έθιξε τον πουριτανισμό πολλών. Τα τραγούδια, όμως, παρ’ όλη την απήχηση που είχαν στο κοινό, δεν έμελλε να γυριστούν σε δίσκο: η λογοκρισία της εποχής απόρριψε οκτώ από τα δεκατρία! Έτσι μεσολάβησαν άλλα εφτά χρόνια –της δικτατορίας– και μόλις τώρα αυτός ο κύκλος τραγουδιών, από τους πιο πολιτικούς και συνάμα από τους πιο τρυφερούς του Μίκη Θεοδωράκη (ο ίδιος τους έδωσε κάποτε τον τίτλο “Ο Μικρός Όμηρος”) (σ.σ. εννοούσε τον δίσκο «Ένας Όμηρος» σε λόγια του Brendan Behan και μετάφραση Βασίλη Ρώτα) βρίσκει τον δρόμο της επαφής με το πλατύ κοινό».
Γιώργος Ζωγράφος, Κίνησε ο Μάης για να 'ρθει
Όμως η λογοκρισία θα έκανε τα... θαύματά της και στη μεταπολίτευση. Στην έκδοση της Minos στο τραγούδι «Στο καφενείο “Ελληνικόν”» η λέξη «Αυγή» δεν ακούγεται πεντακάθαρα από τον Ζωγράφο (έχω ακούσει και σε άλλους δίσκους της μεταπολίτευσης λέξεις να τραγουδιούνται στο περίπου – και είναι αυτή μια λογοκριτική παραλλαγή). Επίσης στο ίδιο τραγούδι ο στίχος «όποιος θέλει “Ακρόπολη”» γίνεται «όποιος θέλει χουντική», για να μη θιγεί η εφημερίδα που κυκλοφορούσε, τότε, ακόμη. Στο τραγούδι «Ο Μήτσος απ’ τα Φάρσαλα» ο στίχος «κρυφά πουλάει μαύρη» γίνεται «κρυφά πουλάει τη μαύρη». Το άρθρο «τη» αλλάζει το νόημα της φράσης, ιδίως αν συνδυαστεί με τον επόμενο στίχο «έχει γκόμενα μια μαύρη». Το να προσθέτεις κάτι και όχι να αφαιρείς είναι, και αυτό, ένα λογοκριτικό τέχνασμα. Στην προκειμένη περίπτωση, βεβαίως, ο στίχος έγινε χειρότερος με την προσθήκη του «τη» (γιατί παρουσιάζεται ο μετανάστης σαν νταβατζής), αλλά εκείνο που ένοιαζε τους μεταπολιτευτικούς λογοκριτές ήταν να κόψουν κάθε υπαινιγμό περί χασισιού – τα υπόλοιπα δεν τους ενδιέφεραν. Επίσης ο τίτλος του τραγουδιού «Προς το Υπουργείο Εργασίας» έχει γίνει «Εμείς οι Έλληνες εργάτες» (όπως είναι ο πρώτος στίχος του τραγουδιού).
Όμως και στην έκδοση της Lyra υπήρξαν ψιλά παρατράγουδα. Ναι μεν «Στο καφενείο “Ελληνικόν”» η λέξη «Αυγή» ακούγεται καθαρά από την Αφροδίτη Μάνου, αλλά ο στίχος «όποιος θέλει “Ακρόπολη”» γίνεται τώρα «όποιος θέλει εθνική» (δηλαδή και πάλι δεν κατονομάζεται η εφημερίδα). Επίσης το «κρυφά πουλάει τη μαύρη» υπάρχει και εδώ (αντί για το «κρυφά πουλάει μαύρη», όπως γράφει ο Λάδης), με τον τίτλο «Προς το Υπουργείο Εργασίας», εδώ, να αναγράφεται κανονικά.
Άννα Βίσση, «Χτες το απόγευμα στο Άαχεν»
Συνολικά τα «Γράμματα από τη Γερμανία» αποτελούνταν από δέκα εννέα τραγούδια του Λάδη (στίχοι), δέκα οκτώ εκ των οποίων είχαν μελοποιηθεί από τον Θεοδωράκη. Στον δίσκο της Lyra του ’75 είχαν δισκογραφηθεί τα δεκατέσσερα, οπότε έμεναν άλλα τέσσερα. Πού είχαν χαθεί αυτά; Βρίσκονταν στο αρχείο του Μίκη Θεοδωράκη. Όπως διαβάζουμε στο βιβλίο του Μετρονόμου, στο κείμενο του Θανάση Συλιβού:
![Μίκης Θεοδωράκης-Φώντας Λάδης: Γράμματα απ’ τη Γερμανία [LP, Lyra, 1975]](/sites/default/files/inline-images/a%20LIFO%20Mikis%20grammata%207.jpg)
«Το 2017 ο Φώντας Λάδης βρήκε τυχαία, διαδικτυακά, στο αρχείο του Μίκη Θεοδωράκη, στη Μουσική Βιβλιοθήκη Λίλιαν Βουδούρη, τις παρτιτούρες από τα τέσσερα ανέκδοτα τραγούδια του κύκλου (“Ευημερία”, “Τα λεφτά για την Ελένη”, “Ήταν Ες-Ες ο φουκαράς”, “Η κυρά τ’ αφεντικού”). Με την σημαντική συμβολή του μουσικού και ενορχηστρωτή Γιάννη Παπαζαχαριάκη έγινε ένα ντέμο με τη φωνή του Κώστα Θωμαΐδη για να το ακούσει ο Μίκης Θεοδωράκης, ο οποίος έδωσε ανεπιφύλακτα τη συγκατάθεσή του για να γίνει μια ολοκληρωμένη ηχογράφηση και έκδοση ενός CD με τα τέσσερα αυτά τραγούδια».
Το πρώτο τραγούδι («Ευημερία»), που ακούγεται σαν εμβατήριο, το αποδίδει ο Γιάννης Μπέζος. Ο Λάδης αντιπαραβάλλει δύο κόσμους. Από τη μια μεριά είναι οι Γερμανοί που τρώνε, πίνουν και ενθυμούνται τις μέρες του Ράιχ, και από την άλλη είναι οι μετανάστες, που παλεύουν για την επιβίωση. (Υπενθυμίζω, ξανά, πως τα τραγούδια είναι γραμμένα το 1966 και ο σημερινός ακροατής θα πρέπει να τα τοποθετήσει στο πλαίσιο εκείνης της εποχής. Όχι μόνο το κοινωνικοπολιτικό, αλλά και των ηθών και των εθίμων). Στο «Λεφτά για την Ελένη», που αποδίδει ο Γιάννης Διονυσίου, ο μετανάστης στέλνει λεφτά, στην Ελλάδα, για τον γάμο της αδελφής του, δουλεύοντας ώρες ατελείωτες για να τα βγάλει πέρα. Στην λαϊκή μπαλάντα «Ήταν Ες-Ες ο φουκαράς» ο Κώστας Θωμαΐδης τραγουδάει για έναν πρώην Ες-Ες, ο οποίος τα βάζει με το τείχος του Βερολίνου, προσδοκώντας μια ενωμένη Γερμανία, κάτω, όμως, από το δικό του σκεπτικό, ενώ στο τελευταίο τραγούδι, το «Η κυρά τ’ αφεντικού», ο Κώστας Τριανταφυλλίδης τραγουδάει για μια Γερμανίδα, εργοδότρια να την πούμε, που ορέγεται (ερωτικά προφανώς) τους έλληνες εργάτες.
Ουσιαστικό και ιστορικό υλικό που, τώρα, ολοκληρώνεται – 60 χρόνια μετά από την πρώτη παρουσίασή του στον Λυκαβηττό και 50 χρόνια μετά από την πρώτη ηχογράφησή του.
Γιάννης Διονυσίου - «Τα λεφτά για την Ελένη» - (Μ. Θεοδωράκης - Φ. Λάδης)
