ADVERTORIAL
Μερικές φορές, το να αναλαμβάνεις δράση σημαίνει να συνειδητοποιείς ότι «κάτι δεν πάει καλά». Ότι αυτό το σπρώξιμο δεν ήταν «φιλικό» και «πάνω στο παιχνίδι», ότι εκείνος ο ντροπαλός συμμαθητής σου δείχνει κάπως απομονωμένος τελευταία, ότι η μεγαλύτερη διαδρομή που κάνεις μετά το σχολείο δεν είναι επειδή σου αρέσει το περπάτημα, αλλά για να αποφύγεις ένα συγκεκριμένο «στέκι». Αυτή η συνειδητοποίηση δεν είναι ούτε απλή, ούτε αυτονόητη -είναι μια στιγμή θάρρους.
Και ο δρόμος που οδηγεί από αυτή τη συνειδητοποίηση στο να μιλήσεις ανοιχτά σε κάποιον ή να ζητήσεις βοήθεια, δεν είναι πάντα εύκολος -γίνεται όμως ευκολότερος όταν συναντάς ανθρώπους που θα μπορέσεις να εμπιστευτείς. Με αφορμή το πρόγραμμα «It’s Up to You(th) της ΕΠΑΨΥ, που εφαρμόζεται πιλοτικά σε τέσσερις δήμους της Αθήνας και υποστηρίζει εφήβους και τις οικογένειές τους ώστε να αντιμετωπίσουν περιστατικά βίας, η Ψυχολόγος, MSc, PhD (c) Βικτώρια Κατσιαμάκη μιλά για τη σημασία της εμπιστοσύνης και της έγκαιρης παρέμβασης, που βασίζεται στις σχέσεις που χτίζουμε μεταξύ μας.
— Μπορείτε να μας περιγράψετε ποιες παρεμβάσεις περιλαμβάνει στην πράξη το πρόγραμμα It’s Up to You(th) στους τέσσερις Δήμους που εφαρμόζεται;
Γνωρίζουμε καλά ότι η εφηβική βία και η παραβατικότητα των ανηλίκων δεν εμφανίζονται στο κενό -έτσι το It’s Up to You(th) σχεδιάστηκε από το μηδέν ως μια παρέμβαση σε πολλά επίπεδα, οργανικά δεμένη με τις κοινότητες όπου υλοποιείται. Εργαζόμαστε ατομικά με εφήβους που παρουσιάζουν συμπεριφορές υψηλού κινδύνου, παιδιά που ασκούν ή δέχονται βία και νέους που έχουν ήδη περάσει το κατώφλι του νόμου.
Παράλληλα, παρεμβαίνουμε στο οικογενειακό και σχολικό πλαίσιο, όχι «διορθωτικά» αλλά επανορθωτικά. Μέσα από εστιασμένη συμβουλευτική, ψυχοεκπαίδευση και πολυοικογενειακή θεραπεία, επιχειρούμε να ανοίξουμε νέους διαύλους επικοινωνίας, ώστε γονείς και έφηβοι να «ξανασυναντηθούν» σε ένα λιγότερο συγκρουσιακό έδαφος, να αποκατασταθούν οι ισορροπίες. Ταυτόχρονα η παρουσία μας απλώνεται στον δημόσιο χώρο: στις πλατείες, στις γειτονιές, στα άτυπα στέκια. Εκεί όπου οι έφηβοι δεν καλούνται να «ζητήσουν βοήθεια», αλλά απλώς να υπάρξουν. Το street work, οι δημιουργικές παρεμβάσεις και η παρουσία στην κοινότητα λειτουργούν ως προσκλητήριο εμπιστοσύνης, ενταγμένο σε μια ευρύτερη λογική αγωγής κοινότητας — με παρεμβάσεις στα ΜΜΕ και στα social media, αρθρογραφία, ομιλίες και συνεργασίες με τοπικούς φορείς.
Τελικός στόχος δεν είναι η συμμόρφωση ούτε ο ηθικολογικός διδακτισμός. Είναι η διάνοιξη ενός ασφαλούς χώρου και η ενίσχυση της ψυχικής ελαστικότητας: να μπορούν οι έφηβοι να δοκιμάσουν την εμπιστοσύνη, να αντέξουν το επώδυνο συναίσθημα χωρίς να το μετατρέψουν σε βία και να ξανασκεφτούν τη ζωή τους ως μια αφήγηση που μπορεί να ξαναγραφτεί με άλλους όρους.
Οι έφηβοι με τους οποίους συν-εργαζόμαστε δε δυσπιστούν επειδή είναι γενικά «αρνητικοί» ή «αντιδραστικοί». Δυσπιστούν γιατί έχουν ήδη μιλήσει και δεν εισακούστηκαν ή γιατί έμαθαν από νωρίς ότι το να μιλάς έχει κόστος.
— Υπήρξαν περιστατικά ή συμπεριφορές που λειτούργησαν ως «καμπανάκι κινδύνου» και έδειξαν την ανάγκη για άμεση παρέμβαση;
Ναι και ήταν περισσότερα και πιο σύνθετα απ’ όσο αντέχουμε συχνά να αναγνωρίσουμε ως κοινωνία. Τα «καμπανάκια» άλλωστε δεν αντηχούν πάντα δυνατά, αλλά συχνά εκπέμπουν χαμηλόφωνα. Έτσι, έχουμε συναντήσει εφήβους συναισθηματικά παραμελημένους, εκτεθειμένους σε συναισθηματική ή σωματική βία, σχολικό στιγματισμό ή σε επιθετικά οικογενειακά περιβάλλοντα που εκφράζουν αυτή την ένταση μέσα από επικίνδυνες συμπεριφορές- παράνομη οδήγηση, χρήση ουσιών, μικροκλοπές, οπαδικές συγκρούσεις, ακόμα και σεξουαλικές συμπεριφορές χωρίς κανένα πλαίσιο ασφάλειας. Εκεί η επιθετικότητα λειτουργεί ως ένας στρεβλός τρόπος επιβίωσης και διεκδίκησης ορατότητας. Πέρα από τις ατομικές ιστορίες, ας μη ξεχνάμε και το ευρύτερο κοινωνικό φόντο: την επιθετικότητα που πρωταγωνιστεί στην καθημερινότητα, από τις γεωπολιτικές συγκρούσεις και τις εικόνες του πολέμου μέχρι τις κοινωνικές ανισότητες και την κρίση αξιών. Οι έφηβοι αναπνέουν σε μια εποχή διάχυτης βίας και κάποιοι την απορροφούν και την επιστρέφουν ως σύμπτωμα.
Την ίδια στιγμή, εξίσου ανησυχητικά είναι και τα πιο «σιωπηλά» σημάδια: η συναισθηματική αποσύνδεση, η απουσία φόβου, το πάγωμα, η παραίτηση από κάθε προοπτική, η βύθιση στις μικρές οθόνες και η αναζήτηση μιας ψηφιακής ταυτότητας. Έφηβοι που κινούνται μέσα σε ένα πλέγμα απειλών χωρίς να τις αναγνωρίζουν πια ως τέτοιες. Εκεί, η επικινδυνότητα δεν εκφράζεται μόνο στη συμπεριφορά, αλλά εγγράφεται βαθύτερα, ως σταδιακή αποδιάρθρωση της σχέσης με τον εαυτό και τον κόσμο.
Όταν αυτά τα σημάδια συσσωρεύονται, η παρέμβαση πρέπει να είναι άμεση -χρειάζεται ουσιαστική δικτύωση με τις κοινωνικές υπηρεσίες των Δήμων, τους επιμελητές ανηλίκων, τη σχολική κοινότητα και κάθε πλαίσιο που μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά. Όχι με όρους ελέγχου ή τιμωρίας, αλλά ως μία προσπάθεια συγκράτησης μιας πορείας που κινδυνεύει να εκτροχιαστεί.
— Η εμπιστοσύνη φαίνεται να είναι κεντρικό ζητούμενο σε τέτοιες παρεμβάσεις. Αν ένας έφηβος δεν μιλά στους γονείς ή στους φίλους του πώς θα ενθαρρυνθεί να μιλήσει στο πλαίσιο μιας τέτοιας πρωτοβουλίας;
Οι έφηβοι με τους οποίους συν-εργαζόμαστε δε δυσπιστούν επειδή είναι γενικά «αρνητικοί» ή «αντιδραστικοί». Δυσπιστούν γιατί έχουν ήδη μιλήσει και δεν εισακούστηκαν ή γιατί έμαθαν από νωρίς ότι το να μιλάς έχει κόστος. Στο It’s Up to You(th) δεν ζητάμε από τον έφηβο να εκτεθεί. Προσπαθούμε να δημιουργούμε τις συνθήκες όπου μπορεί να δοκιμάσει την εμπιστοσύνη χωρίς να ρισκάρει την ψυχική του ακεραιότητα. Αυτό γίνεται μέσα από τη σχέση, αλλά και ενίοτε μέσα από έμμεσες μορφές έκφρασης: το σώμα, τη δημιουργία, τη συλλογική εμπειρία, το παιχνίδι ρόλων, ακόμη και τη σιωπή. Δεν υπάρχει, λοιπόν, κάποια μαγική συνταγή. Η εμπιστοσύνη δεν είναι ένα συμβόλαιο που υπογράφεται, αλλά μια σχέση που καλλιεργείται μέρα με τη μέρα. Είναι λοιπόν κομβική η στάση των θεραπευτών: Σεβασμός, αυθεντικότητα και ισοτιμία, σταθερότητα, ενεργητική ακρόαση και προτάσεις με επιχειρήματα αντί για στιγματισμό και διδακτισμό. Ότ(αν) ο έφηβος νιώσει ότι δεν χρειάζεται να προστατευτεί από εμάς, τότε αρχίζει να μιλά.
— Μπορείτε να μας εξηγήσετε πώς λειτουργεί το street work; Τι ανταπόκριση είχαν οι δράσεις αυτές από τους εφήβους;
Το street work, ήταν εξαρχής ένα απαιτητικό στοίχημα: πώς μπαίνεις στον κόσμο των εφήβων χωρίς να γίνεσαι ξύλινος, παρεμβατικός ή «περίεργος»; Από τον Σεπτέμβριο του 2025 η ομάδα μας βρίσκεται σταθερά σε πλατείες, γειτονιές, και στέκια. Δε πηγαίνουμε με έτοιμο λόγο αλλά με εργαλεία διαλόγου: ψηφιακά μέσα, διαδραστικά quizzes γύρω από μύθους και αλήθειες της εφηβείας και της βίας, χαρτογραφήσεις (mapping) της περιοχής τους — πινέζες που σηματοδοτούν πού νιώθουν ασφαλείς και πού όχι, πού ανήκουν. Άλλες φορές, η παρέμβαση περνά μέσα από το κοινό αποτύπωμα στον χώρο: μια συλλογική δράση ζωγραφικής σε δημόσιο σημείο ή ένα καφάο που αλλάζει όψη. Αυτές οι κινήσεις δε «λύνουν» προφανώς μαγικά το ζήτημα της βίας, αλλά υπενθυμίζουν ότι ο δημόσιος χώρος μπορεί να είναι τόπος δημιουργικής συνάντησης και όχι μόνο ένα πεδίο ανταγωνισμού κι επίδειξης ισχύος.
Facebook Twitter 
Facebook Twitter Η ανταπόκριση των εφήβων δεν είναι πάντα αυτονόητη. Στην αρχή υπάρχει δυσπιστία, που εκδηλώνεται με πλάγια βλέμματα, πειράγματα και διαρκείς δοκιμές των ορίων μας. Μας παρατηρούν για να καταλάβουν ποιοι είμαστε και τι θέλουμε στην περιοχή τους — κι αυτό το «ζύγισμα» είναι, στην πραγματικότητα, η πρώτη μας επαφή. Παρά την αρχική επιφύλαξη όμως, εν τέλει εμπλέκονται. Η δυσπιστία υποχωρεί όταν βλέπουν ότι είμαστε εκεί σταθερά, χωρίς να γινόμαστε παρεμβατικοί. Με τον καιρό, η στάση τους αλλάζει: μας αναγνωρίζουν, πλησιάζουν και συμμετέχουν στις δράσεις, όχι επειδή τους το επιβάλαμε, αλλά επειδή ένιωσαν πως υπάρχει ένας χώρος όπου μπορούν να ακουστούν χωρίς να κριθούν. Σίγουρα υπάρχουν διαφορές από Δήμο σε Δήμο, αλλά παντού συναντάμε το ίδιο αίτημα: οι έφηβοι θέλουν να είναι ορατοί χωρίς να υποτιμούνται και να ελέγχονται αδιακρίτως.
Πολλοί ενήλικες μοιάζουν να φοβούνται τους εφήβους, βλέποντάς τους ως μια «απειλητική» μαυροφορεμένη ομάδα που κινείται στο σκοτάδι. Όμως μια κοινότητα που δεν αντέχει την εφηβεία της, την σπρώχνει στο περιθώριο. Και η περιθωριοποίηση φέρνει πάντα νέα περιθωριοποίηση.
— Υπάρχει κάποιο παράδειγμα από την πορεία του προγράμματος που δείχνει πώς μια μικρή, στοχευμένη παρέμβαση μπορεί να αλλάξει τη δυναμική ενός παιδιού ή μιας ομάδας;
Ξέρετε, στην πραγματικότητα η θεραπευτική αλλαγή δε ξεδιπλώνεται με όρους θεαματικών κινηματογραφικών ανατροπών. Αυτό που συναντάμε είναι μικρές μετακινήσεις — σχεδόν αδιόρατες και αθόρυβες. Έχουμε δουλέψει με εφήβους που ήρθαν στα γραφεία μας (σχεδόν) με το ζόρι, για «το χατίρι» της οικογένειάς τους παρά τη δική τους επιθυμία, μέσα σε ήδη συγκρουσιακές σχέσεις. Άλλους που εμφανίστηκαν έντονα επιθετικοί, ειρωνικοί ή υποτιμητικοί, σπεύδοντας να ξεκαθαρίσουν ότι «δεν είναι τρελοί» και ότι δεν χρειάζονται καμία βοήθεια. Παιδιά που μας έδειχναν βίντεο με βίαιο ή προκλητικό περιεχόμενο, σαν μια ανοιχτή πρόκληση: «Αντέχετε να δείτε ποιος πραγματικά είμαι;». Όταν όμως δεν απαντάς στην πρόκληση με έλεγχο ή ταπείνωση, αλλά με σταθερότητα και σεβασμό, η δυναμική αλλάζει. Η επιθετικότητα χάνει τη λειτουργικότητά της γιατί δεν βρίσκει «τοίχο» να χτυπήσει. Σταδιακά, ο λόγος τους έγινε λιγότερο επιθετικός και περισσότερο προσωπικός. Από την ανάγκη για επίδειξη ισχύος, περάσαμε στη δυνατότητα να μοιραστούν κάτι δικό τους.
Δεν «έγιναν άλλα παιδιά» από τη μία μέρα στην άλλη. Όμως άρχισαν να μένουν, να ακούν, να δοκιμάζουν μια διαφορετική στάση χωρίς να αισθάνονται ότι απειλείται η ταυτότητά τους. Αυτό που άλλαξε ήταν κάτι πιο λεπτό: άρχισαν να μαλακώνουν κάποιες άκαμπτες βεβαιότητες, να πέφτουν σιγά-σιγά κάποια εσωτερικά οχυρά. Και σε ορισμένες περιπτώσεις, η πιο ουσιαστική ένδειξη μετατόπισης ήταν η στιγμή που για πρώτη φορά έγινε ανεκτή η ιδέα ότι μπορεί να υπάρξει ένα «άλλο» μέλλον.
— Μπορείτε να μας μεταφέρετε το σχόλιο κάποιου παιδιού/γονέα ή εκπαιδευτικού μετά από τη συμμετοχή του στο It’s Up to You(th); Κάτι που έμαθαν, κάτι που τους έκανε να νιώσουν μεγαλύτερη ασφάλεια ή κατανόηση, που τους ενδυνάμωσε;
Η Θεοδώρα, 19 ετών (μέλος της Συμβουλευτικής Ομάδας Νέων/ Youth Advisory Group): «Προσωπικά χαίρομαι πάρα πολύ που βρίσκομαι εδώ και έναν χρόνο στην ομάδα. Μου δίνει μεγάλη δύναμη το να βλέπω τα παιδιά στην εφηβεία να είναι ευαισθητοποιημένα με κοινωνικά ζητήματα και να θέλουν να κάνουν κάτι για αυτά. Ακόμα πιο χαρούμενη όμως με κάνει το γεγονός ότι μου δίνεται η ευκαιρία να εκφραστώ αλλά και να βοηθήσω μέσα από το πρόγραμμα.»
Μια μητέρα που με τον 16χρονο γιο της λαμβάνουν υπηρεσίες από το πρόγραμμα: «Το πρόγραμμά μας βοηθάει πάρα πολύ. Το παιδί μου μαθαίνει να ελέγχει τη συμπεριφορά του και να παίρνει πιο σωστές αποφάσεις, κερδίζει αυτοπεποίθηση, υπευθυνότητα και έναν πιο θετικό τρόπο σκέψης για το μέλλον. Εγώ μαθαίνω να τον στηρίζω καλύτερα ακούγοντάς τον πραγματικά και να βάζω πιο σταθερά όρια... Εύχομαι ολόψυχα το πρόγραμμα να καλύψει κάθε γωνιά της χώρας μας... Πολλά τα οφέλη! Εγώ και το παιδί μου είμαστε ευγνώμονες που συμμετέχουμε!»
Αυτές οι αυθόρμητες καταθέσεις είναι ίσως ο καλύτερος δείκτης αξιολόγησης του προγράμματος, θυμίζοντας μας ότι πίσω από κάθε επιστημονικό σχεδιασμό, υπάρχει πάντα η ανθρώπινη ανάγκη να νιώσει κανείς ότι τον ακούν πραγματικά και τον στηρίζουν ουσιαστικά.
Το να ζητάς βοήθεια δεν είναι ένδειξη αδυναμίας· είναι η στιγμή που το νοιάξιμο για τον εαυτό σου ή για τον άλλον νικάει τον φόβο. Είναι η απόφαση να μοιραστείς ένα βάρος που δεν χρειάζεται -και δεν πρέπει -να το κουβαλάς μόνος μέσα στη σιωπή.
— Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η ιδιαίτερη σημασία προγραμμάτων όπως το It’s Up to You(th) για μικρούς Δήμους και τοπικές κοινότητες; Τι μπορούν να πετύχουν εκεί που συχνά δεν φτάνουν οι κεντρικές πολιτικές;
Οι μικρές κοινότητες έχουν ένα πλεονέκτημα και ένα ρίσκο: το ότι όλοι γνωρίζονται. Αυτό μπορεί να σημαίνει φροντίδα, αλλά και σιωπή. Κάποτε, η γειτονιά λειτουργούσε ως ένα άτυπο δίχτυ ασφαλείας: κάποιος σε έβλεπε, κάποιος σε ήξερε, κάποιος παρενέβαινε πριν τα πράγματα ξεφύγουν. Σήμερα, αυτός ο ιστός έχει διαρραγεί, η αποξένωση έχει κανονικοποιηθεί. Σε αυτό προστίθεται μια παράδοξη στάση που συναντάμε συχνά: πολλοί ενήλικες μοιάζουν να φοβούνται τους εφήβους, βλέποντάς τους ως μια «απειλητική» μαυροφορεμένη ομάδα που κινείται στο σκοτάδι. Όμως μια κοινότητα που δεν αντέχει την εφηβεία της, την σπρώχνει στο περιθώριο. Και η περιθωριοποίηση φέρνει πάντα νέα περιθωριοποίηση· όταν κάποιος/α νιώθει ότι δεν τον χωράμε, δύσκολα θα επενδύσει στη συνύπαρξη μαζί μας.
Σε αυτό το πλαίσιο, ένα πρόγραμμα όπως το It’s Up to You(th) λειτουργεί ως ενδιάμεσος χώρος. Όταν ένας Δήμος επενδύει σε τέτοια προγράμματα, δεν «διαχειρίζεται» απλώς τη νεανική βία. Επιλέγει να μετατρέψει τη γειτονιά από ένα άθροισμα σπιτιών σε μια κοινότητα που αντέχει και αγκαλιάζει τους εφήβους της. Εκεί που οι κεντρικές οδηγίες φτάνουν ως απρόσωπα έγγραφα, εμείς προτείνουμε μια ανθρώπινη παρουσία που λαμβάνει υπόψη το «χρώμα» κάθε περιοχής, δίνοντας ξανά νόημα στη συνύπαρξη.
— Τι θα λέγατε σε έναν έφηβο, έναν γονέα ή έναν εκπαιδευτικό που αναγνωρίζει ότι «κάτι δεν πάει καλά», αλλά διστάζει να μιλήσει ή να ζητήσει βοήθεια;
Θα έλεγα πως το να αντιλαμβάνεσαι ότι «κάτι δεν πάει καλά» είναι ήδη το πρώτο, σπουδαίο βήμα επίγνωσης. Μια γενναία στιγμή αλήθειας. Ο δισταγμός είναι βαθιά ανθρώπινος και απόλυτα σεβαστός. Δεν είναι εύκολο να μιλήσεις για όσα σε ανησυχούν είτε πρόκειται για κάτι που συμβαίνει μέσα σου, είτε για κάτι που παρατηρείς στο παιδί ή σε κάποιον/α μαθητή/ρια σου. Συχνά μας κρατάει πίσω ο φόβος της κριτικής, η παγίδα της ενοχής ή η αγωνία μήπως εκθέσουμε κάποιον που αγαπάμε. Όμως, το να μιλήσεις δεν σημαίνει ότι γνωρίζεις ακριβώς τι συμβαίνει ή ποια είναι η λύση. Σημαίνει, πρωτίστως, ότι επιλέγεις να μη μείνεις μόνος με αυτό που σε βαραίνει, αλλά και να μην αφήσεις κανέναν άλλον μόνο μέσα στον κίνδυνο. Η σιωπή σπανίως προστατεύει ή θεραπεύει· συνήθως επιτρέπει στη δυσφορία να μεγαλώνει, μέχρι που ίσως θα βρει διέξοδο ως κρίση.
Η πρόληψη δεν είναι μία υπερβολική αντίδραση, αλλά έγκαιρη φροντίδα. Είναι η αναζήτηση υποστήριξης όταν τα πράγματα είναι ακόμα διαχειρίσιμα, Και υπάρχουν χώροι και άνθρωποι που μπορούν να σταθούν δίπλα σε αυτό το «κάτι δεν πάει καλά» με σεβασμό, χωρίς να το εκβιάσουν, χωρίς να το υποτιμήσουν και, κυρίως, χωρίς να το κρίνουν.
Ας δώσουμε χώρο στις δυσκολίες να ειπωθούν όσο χωράνε ακόμα μέσα σε λέξεις. Όσο δύσκολο κι αν φαντάζει, είναι προτιμότερο να εμπιστευτούμε τη φωνή μας τώρα, παρά να αφήσουμε την ανησυχία να «μιλήσει» αργότερα μέσα από τις συνέπειές που θα φωλιάσουν. Το να ζητάς βοήθεια δεν είναι ένδειξη αδυναμίας· είναι η στιγμή που το νοιάξιμο για τον εαυτό σου ή για τον άλλον νικάει τον φόβο. Είναι η απόφαση να μοιραστείς ένα βάρος που δεν χρειάζεται —και δεν πρέπει— να το κουβαλάς μόνος/η μέσα στη σιωπή.
Μάθε περισσότερα για τη δράση It’s Up to You(th) της ΕΠΑΨΥ εδώ.
Η υπηρεσία είναι δωρεάν, με τη χρηματοδότηση και την εποπτεία του Υπουργείου Υγείας.
