ADVERTORIAL
Το να ανταποκριθούμε άμεσα σε ένα βίαιο περιστατικό μεταξύ ανηλίκων, συμβαίνει αντανακλαστικά. Θα παρέμβουμε, θα προστατέψουμε, θα συζητήσουμε. Ωστόσο κάθε μεμονωμένο περιστατικό εντάσσεται σε έναν χάρτη αντίστοιχων συμβάντων που αθροιστικά συνθέτουν τη σημερινή εικόνα της νεανικής βίας. Ένα κοινωνικό φαινόμενο, λοιπόν, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο ανά περίπτωση -χρειάζεται να δούμε «πίσω» από τα γεγονότα και να εξετάσουμε τις συνθήκες που του επιτρέπουν να αναπτύσσεται, από τα ίδια τα παιδιά και τις οικογένειες, στο σχολικό περιβάλλον και τη γειτονιά.
Τα προγράμματα «It’s up to You(th)» της ΕΠΑΨΥ και «Connect» της ΙΑΣΙΣ, εφαρμόζονται πιλοτικά σε δήμους της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης αντίστοιχα και χρηματοδοτούνται και εποπτεύονται από το Υπουργείο Υγείας με την πρωτοβουλία του Υφυπουργού Υγείας κ. Δ. Βαρτζόπουλου, αρμόδιου για θέματα της Ψυχικής Υγείας και Εξαρτήσεων. Τα δυο προγράμματα υποστηρίζουν εφήβους και τις οικογένειές τους ώστε να αντιμετωπίσουν περιστατικά βίας και νεανικής παραβατικότητας. Ο Ιδρυτής της ΕΠΑΨΥ και Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής, Στέλιος Στυλιανίδης, μιλά για τα περιβάλλοντα που ενθαρρύνουν την ανάπτυξη βίαιων περιστατικών, το ρόλο των social media στο διαδικτυακό bulling αλλά και τη σημασία του «να καταλάβουμε για να προλάβουμε.
—Μπορείτε να μας περιγράψετε το τοπίο της νεανικής βίας τα τελευταία χρόνια; Τι εννοούμε όταν λέμε ότι έχει αλλάξει ποιοτικά;
Η νεανική βία αποτελεί ένα μεταβαλλόμενο και πολύπλοκο κοινωνικό πεδίο που διαρθρώνεται σε τρεις βασικές κατηγορίες:
α) τα καταγεγραμμένα περιστατικά παραβατικότητας,
β) τα μη καταγεγραμμένα περιστατικά που αφορούν παραβάσεις του νόμου, τα οποία αποτελούν και την πλειονότητα, και
γ) μια διάχυτη επιθετική συμπεριφορά εφήβων, τόσο αγοριών όσο και κοριτσιών, που εκδηλώνεται τόσο στο εκπαιδευτικό περιβάλλον όσο και στην ευρύτερη κοινότητα.
Θα λέγαμε δηλαδή ότι το φαινόμενο μοιάζει με παγόβουνο: αυτό που βλέπουμε —τα καταγεγραμμένα και τεκμηριωμένα περιστατικά— αποτελεί μόνο την κορυφή. Κάτω από την επιφάνεια, όμως, εκτείνεται ένα πολύ μεγαλύτερο και αθέατο τμήμα, που περιλαμβάνει μη αναφερόμενα ή άγνωστα περιστατικά, τα οποία σπάνια φτάνουν στις αρχές.
Η κεντρική αγωνία που εκφράζεται συχνά από τους εφήβους είναι ότι δεν γίνεται κατανοητό πως ο τρόπος ζωής που τους προσφέρεται δεν τους ικανοποιεί· ότι επιθυμούν να ενηλικιωθούν για να απομακρυνθούν από κάτι που βιώνουν ως ασφυκτικό.
—Ποια είναι η κατάσταση την Ελλάδα;
Δεν υπάρχει ακριβής καταγραφή αλλά από τα διαθέσιμα στοιχεία της αστυνομίας προκύπτει μια αριθμητική αύξηση των καταγεγραμμένων περιστατικών νεανικής βίας. Βέβαια σε σύγκριση με τα ευρωπαϊκά δεδομένα, ο μέσος όρος της νεανικής παραβατικότητας στη χώρα μας κυμαίνεται στη μέση ή και χαμηλότερη κλίμακα. Χρειάζεται να λάβουμε υπόψη δύο παράγοντες: Πρώτον, οι καταγραφές αυτές έγιναν αμέσως μετά την πανδημία, όπου ο παρατεταμένος εγκλεισμός, η κοινωνική απομόνωση και το βίωμα της ματαίωσης πυροδότησαν έντονες εφηβικές εκφορτίσεις. Δεύτερον, τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης νεανικής παραβατικότητας διαφοροποιούνται σημαντικά σε σχέση με το παρελθόν: σήμερα τα περιστατικά αφορούν ολοένα και μικρότερες ηλικίες, χαρακτηρίζονται από αυξημένη αγριότητα, ενώ συμμετέχουν τόσο αγόρια όσο και κορίτσια. Η αυξημένη κατοχή αντικειμένων όπως μαχαίρια, «πεταλούδες» και άλλα αιχμηρά αντικείμενα, επιβαρύνει σημαντικά την επικινδυνότητα των περιστατικών.
—Ποια ανάγκη ή κενό επιδιώκει να καλύψει το πρόγραμμα It’s Up to You(th) και πώς ακριβώς διαρθρώνεται; Πώς λειτουργεί το μοντέλο κοινοτικής παρέμβασης για τους εφήβους και τις οικογένειές τους;
Το πρόγραμμα “It’s Up to You(th)” στην Αθήνα όπως και το Connect της Θεσσαλονίκης είναι δύο πιλοτικά προγράμματα, τα οποία χρηματοδοτούνται από το Υπουργείο Υγείας στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εφηβικής βίας και παραβατικότητας. Η φιλοσοφία των προγραμμάτων αυτών βασίζεται σε ένα ολιστικό μοντέλο κοινοτικής παρέμβασης, το οποίο λαμβάνει υπόψη την ιδιαιτερότητα κάθε τοπικής κοινωνίας και δήμου στον οποίο εφαρμόζεται. Στο πλαίσιο αυτό, στη Βόρεια Αττική συνεργαζόμαστε με τέσσερις δήμους: Δήμος Αμαρουσίου, Δήμος Αχαρνών, Δήμος Κηφισιάς, Δήμος Λυκόβρυσης-Πεύκης, ενσωματώνοντας την τοπική κουλτούρα κάθε κοινότητας και αναπτύσσοντας δίκτυα συνεργασίας με φορείς και εταίρους, όπως πάροχοι υπηρεσιών υγείας και ψυχικής υγείας, στελέχη της τοπικής αυτοδιοίκησης, θεσμοί της τοπικής κοινωνίας, αθλητικοί σύλλογοι, η Εκκλησία, η Αστυνομία, καθώς και οι βασικοί πυλώνες της εκπαιδευτικής κοινότητας: οι εκπαιδευτικοί, οι ίδιοι οι έφηβοι και οι οργανωμένοι φορείς γονέων και κηδεμόνων. Η βασική υπόθεση εργασίας των πιλοτικών αυτών προγραμμάτων είναι ότι η εφηβική βία και παραβατικότητα δεν αποτελούν μεμονωμένα φαινόμενα, αλλά συμπτώματα βαθύτερων δυσλειτουργιών στη συνάρθρωση του ατομικού, του οικογενειακού και του κοινωνικοπολιτισμικού περιβάλλοντος· συνεπώς, η ψυχοκοινωνική παρέμβαση οφείλει να βασίζεται σε μια οπτική πολυπλοκότητας και συστημικής κατανόησης.
—Και τώρα μια ερώτηση για την «καυτή πατάτα» του ζητήματος: τα social media. Μπορούμε να μιλήσουμε για το διαδικτυακό bullying βγάζοντας από την εξίσωση τον ηθικό πανικό;
Το διαδικτυακό bullying δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσα από μια λογική δαιμονοποίησης των social media, αλλά απαιτεί κατανόηση της διαστρεβλωτικής χρήσης που παράγουν οι ίδιες οι πλατφόρμες μέσω των αλγορίθμων τους. Η αλγοριθμική αυτή λειτουργία ενισχύει μηχανισμούς επιβράβευσης και ψυχικής εξάρτησης, με αποτέλεσμα να ευνοεί την ανάπτυξη κοινωνικών συμπεριφορών επιβλαβών για τον άλλον, είτε αυτός ανήκει στο peer group είτε αποτελεί έναν «ξένο» εκτός αυτού. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο λόγος του μίσους αποκτά μια ψευδο-επιβεβαίωση ισχύος και κυριαρχίας πάνω στον άλλον. Ωστόσο, τα φαινόμενα αυτά, που διαβρώνουν σε βάθος τον κοινωνικό δεσμό, δεν θα πρέπει να μας οδηγούν σε έναν ηθικό πανικό. Αντίθετα, οφείλουν να αποτελέσουν αφετηρία για έναν ουσιαστικό προβληματισμό σχετικά με τις κοινωνικές, θεσμικές και πολιτικές παρεμβάσεις που απαιτούνται, προκειμένου να αναταχθεί αυτή η στρεβλή πραγματικότητα.
—Πώς ακριβώς μεταφράζεται στην πράξη το μότο του προγράμματος «Να καταλάβουμε για να προλάβουμε»; Γιατί είναι τόσο σημαντική η έγκαιρη παρέμβαση ώστε να μην φτάνουμε στην καταστολή;
Η κατανόηση είναι βασική προϋπόθεση της πρόληψης, που με τη σειρά της συνδέεται άμεσα με τη δυνατότητα των παιδιών να νιώσουν ότι κάποιος τα καταλαβαίνει, τα ακούει και τα αναγνωρίζει. Σε αυτήν ακριβώς τη λογική στοχεύουν τα προγράμματά μας. Είναι κρίσιμο να αναγνωρίσουμε ότι οι έφηβοι δυσκολεύονται να αντέξουν το όριο, την έλλειψη και τη διαφωνία μέσα στις συνθήκες που περιγράψαμε της νεοφιλελεύθερης, διαστρεβλωτικής κοινωνικής λειτουργίας. Τα social media δεν δημιουργούν τον ναρκισσισμό· τον οργανώνουν, τον εντείνουν και τον εκμεταλλεύονται. Για να κατανοήσουμε, επομένως, το φαινόμενο της βίας, οφείλουμε να δούμε πώς ο λόγος —μέσα από τη λειτουργία του σχολείου, της οικογένειας και της ευρύτερης κοινότητας— αποκόπτεται ολοένα και περισσότερο από τις συνέπειές του. Η ανωνυμία μειώνει την ηθική αναστολή και εγκλωβίζει τον έφηβο σε μια μηχανική επανάληψη βίαιων συμπεριφορών, οι οποίες τον απομακρύνουν όχι μόνο από τον άλλον, αλλά και από το βαθύτερο υπαρξιακό του νόημα. Η αποτελεσματική παρέμβαση, επομένως, δεν μπορεί να είναι ούτε επιδερμική ούτε τιμωρητική, είτε αυτή λαμβάνει τη μορφή γραφειοκρατικών σχολικών ποινών είτε καθαρά κατασταλτικών μέτρων. Το ζητούμενο είναι μια ουσιαστική αλλαγή στην ποιότητα της σχέσης και της επένδυσης του εφήβου με το αντικείμενο, τον άλλον και τον εαυτό του.
Το διαδικτυακό bullying δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσα από μια λογική δαιμονοποίησης των social media.
—Από την εμπειρία σας αλλά και τη λειτουργία του προγράμματος ως τώρα, τι ακούτε περισσότερο από τους εφήβους; Υπάρχει μια κοινή ανάγκη ή αγωνία ή κάθε περίπτωση είναι μοναδική;
Η κεντρική αγωνία που εκφράζεται συχνά από τους εφήβους είναι ότι δεν γίνεται κατανοητό πως ο τρόπος ζωής που τους προσφέρεται δεν τους ικανοποιεί· ότι επιθυμούν να ενηλικιωθούν για να απομακρυνθούν από κάτι που βιώνουν ως ασφυκτικό, χωρίς όμως να μπορούν να το προσδιορίσουν με σαφήνεια. Η εμπειρία αυτή συνδέεται με αυτό που ο Gilles Lipovetsky έχει περιγράψει ως «εποχή του κενού»: μια κοινωνία κατανάλωσης που υπόσχεται διαρκή πληρότητα αλλά ταυτόχρονα παράγει ανία και εσωτερική κενότητα. Ο έφηβος βρίσκεται παγιδευμένος σε αυτό το παράδοξο, όπου η υπερπροσφορά ερεθισμάτων και η διαρκής αναζήτηση ηδονής δεν οδηγούν σε νόημα, αλλά εντείνουν το αίσθημα ματαίωσης. Πολλές φορές, αυτό που ακούμε από τον έφηβο είναι η αγωνία να γίνει κατανοητός ο λόγος του, αλλά και η δυσκολία του να διαχειριστεί τη βαρεμάρα και το κενό που βιώνει, τα οποία εκφορτίζονται μηχανικά μέσα από επιθετικές ή βίαιες συμπεριφορές προς το περιβάλλον.
—Υπάρχει κάποιο περιστατικό ή μια δική σας παρατήρηση από την πορεία του It’s Up to You(th) που θεωρείτε ενδεικτική της σημασίας τέτοιων παρεμβάσεων; Κάτι που σας έκανε να σκεφτείτε ότι «αυτό δουλεύει»;
Έχουμε δει παιδιά που ήρθαν μετά από πολύ ακραίες καταστάσεις και περιστατικά βίας και δεν έχαναν συνεδρία. Ένιωθαν ότι κάποιος τα ακούει, ότι έχουν ένα πλαίσιο. Έτσι, έγιναν προσπάθειες και στάθηκαν στα πόδια τους. Αλλά και οι κοινοτικές δράσεις στα σχολεία. Με το που ανοίγουμε το χαρτόνι των δράσεων και μοιράζουμε μαρκαδόρους και τους δίνουμε την πληροφορία έρχονται και συμμετέχουν. Έχουν ανάγκη να δουν ότι υπάρχει και κάτι διαφορετικό από αυτό που βιώνουν. Μέσα σε αυτή την αγωνία του εφήβου να ακουστεί, χρειάζεται οι κοινωνικοί εταίροι σε τοπικό επίπεδο να επικοινωνούν μεταξύ τους μέσα από κοινά σχέδια και συντονισμένες δράσεις ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν στην πολυπλοκότητα των αιτημάτων του. Μόνο μέσα από ένα πλαίσιο συλλογικής ευθύνης και συνεργασίας μπορεί να συγκροτηθεί ένας πραγματικός χώρος ακρόασης και ουσιαστικής παρέμβασης.
Facebook Twitter 
Facebook Twitter —Αν οι έφηβοι που ασκούν ή δέχονται τη βία βρίσκονται στο επίκεντρο, μπορείτε να μας συνθέσετε το κάδρο ενός περιστατικού; Τι ρόλο παίζει η στάση των γονιών, του δασκάλου ή και της γειτονιάς; Υπάρχει από μέρους τους ο φόβος του στίγματος;
Οι έφηβοι που ασκούν βία και εκείνοι που τη δέχονται αποτελούν και οι δύο θύματα και σε κάθε περιστατικό ο ρόλος των ενηλίκων είναι καθοριστικός. Από τη στάση των γονιών που έχει κεντρική σημασία τόσο όσον αφορά την εξέλιξη τόσο της πράξης όσο και τη μετέπειτα πορεία του εφήβου, στον ρόλο του εκπαιδευτικού, της γειτονιάς και της ευρύτερης κοινότητας, το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσο όλα αυτά τα πλαίσια μπορούν να συνεργαστούν και να έχουν κοινή γραμμή διαχείρισης που προστατεύει όλα τα παιδιά που εμπλέκονται. Παράλληλα, ο φόβος του κοινωνικού στίγματος παραμένει ισχυρός. Συχνά οι γονείς δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν την πραγματικότητα και λειτουργούν αμυντικά ή ατομικιστικά, εστιάζοντας αποκλειστικά στο δικό τους παιδί και επιχειρώντας να δικαιολογήσουν τη συμπεριφορά του, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη το παιδί «απέναντι». Ως αποτέλεσμα, η αναζήτηση βοήθειας καθυστερεί σημαντικά και απαιτείται μια επίπονη και εντατική ψυχική και κοινωνική εργασία μέχρι να μπορέσει ένα παιδί και η οικογένειά του να διατυπώσουν ένα αίτημα υποστήριξης.
Να τολμήσουμε να ακούμε: να ακούμε τη διαφορετικότητα, τις πολλαπλές φωνές των εφήβων, αλλά και τις δικές μας εσωτερικές φωνές.
—Κεφάλαιο «γονείς». Είναι εύκολο να υποθέσουμε ότι τα παιδιά αναπαράγουν βίαιες συμπεριφορές που ήδη βιώνουν ή βλέπουν. Είναι όμως πάντα έτσι;
Η γονεϊκή λειτουργία συχνά ταλαντώνεται ανάμεσα στην υπερπροστατευτικότητα και σε μια στάση επιτρεπτικότητας, γεγονός που δημιουργεί σύγχυση στη συγκρότηση του εγώ των εφήβων και δυσκολεύει την εσωτερίκευση ορίων. Παράλληλα, η ναρκισσιστική κουλτούρα διαχέεται και στο γονεϊκό πλαίσιο, εκδηλούμενη μέσα από μορφές συναισθηματικής απουσίας, όπως γονείς προσκολλημένους στις οθόνες τους, χωρίς επαρκή ψυχικό χώρο για να ακούσουν και να αντέξουν τον λόγο του εφήβου. Επιπλέον, φαινόμενα ενδοοικογενειακής βίας ή δυσλειτουργικών σχέσεων μετατρέπονται συχνά σε αντικείμενα ταύτισης για τον έφηβο, ο οποίος μπορεί να τα αναπαράγει, χωρίς αίσθηση ενοχής, στο σχολικό και ευρύτερο κοινωνικό του περιβάλλον, ενισχύοντας έτσι τη μετάδοση βίαιων ή επιθετικών μοτίβων συμπεριφοράς.
—Αν έπρεπε να δώσετε 2–3 απλές αλλά ουσιαστικές συμβουλές σε γονείς, εκπαιδευτικούς και νέους που διαβάζουν αυτό το άρθρο, ποιες θα ήταν;
Να τολμήσουμε να ακούμε: να ακούμε τη διαφορετικότητα, τις πολλαπλές φωνές των εφήβων, αλλά και τις δικές μας εσωτερικές φωνές. Να αντέξουμε τη διαφωνία και την ετερότητα και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, να τολμήσουμε να ξαναχτίσουμε κοινότητα και ουσιαστικούς κοινωνικούς δεσμούς. Συμπερασματικά, όσο ενισχύουμε τη διαδικασία του λόγου, της νοηματοδότησης και της συμβολοποίησης, τόσο δημιουργούμε προϋποθέσεις μείωσης της βίας. Αντίθετα, όσο φτωχαίνει η διαδικασία παραγωγής νοήματος, όσο ο λόγος αποσυνδέεται από το βίωμα και τη σχέση, τόσο η βία τείνει να ενισχύεται και να λειτουργεί ως υποκατάστατο έκφρασης. Ο γονεϊκός ρόλος δεν μπορεί να εξαντλείται σε μια σχέση συντροφικότητας ή φιλίας, αλλά οφείλει να διατηρεί τη λειτουργία του ορίου και της ευθύνης.
Όπως επισημαίνει ο Massimo Recalcati, όταν η πατρική λειτουργία αποδυναμώνεται και το «όχι» χάνει το συμβολικό του βάρος -δεν αναφερόμαστε στην αναπαραγωγή μιας πατριαρχικής εξουσιαστικής δομής, η οποία ιστορικά έχει ξεπεραστεί, αλλά στη συμβολική λειτουργία του πατέρα ως φορέα ορίου, νόμου και διαμεσολάβησης -ο έφηβος δυσκολεύεται να εσωτερικεύσει τον νόμο και να συγκροτήσει μια σταθερή αίσθηση κατεύθυνσης και νοήματος. Ως συνέπεια, καθίσταται πιο δυσχερής η οριοθέτηση του «μέσα» και του «έξω», του επιτρεπτού και του απαγορευμένου, του εαυτού και του άλλου. Η έλλειψη συμβολικής πλαισίωσης αφήνει τον έφηβο εκτεθειμένο σε μια ρευστή πραγματικότητα, όπου η πράξη συχνά προηγείται του λόγου και η βία λειτουργεί ως άμεση, μη επεξεργασμένη απάντηση στην εσωτερική σύγχυση.
Επομένως, η ενίσχυση των χώρων λόγου —στην οικογένεια, στο σχολείο, στην κοινότητα— και η αποκατάσταση μιας λειτουργικής, συμβολικής οριοθέτησης αποτελούν βασικούς άξονες για μια ουσιαστική πρόληψη της εφηβικής βίας.
Μάθε περισσότερα για τη δράση It’s Up to You(th) της ΕΠΑΨΥ εδώ.
Η υπηρεσία είναι δωρεάν, με τη χρηματοδότηση και την εποπτεία του Υπουργείου Υγείας.
