ΕΝΑ ΠΡΩΙΝΟ ΤΟΥ 2004, αγναντεύοντας την Ακρόπολη από την ταράτσα του κι έχοντας μόλις ανάψει ένα παχύ πούρο Αβάνας, ο Μίκης Θεοδωράκης άκουσε με καθυστέρηση δεκαετιών, σιωπηλός, την παρακάτω εξομολόγηση:
«Ξέρεις ότι στην περιοδεία μας στον κόσμο, συγκεκριμένα από τότε που συναντηθήκαμε, ήμουν πολύ ερωτευμένη μαζί σου; Πολύ έντονα. Μου ήταν εμπόδιο. Δεν άντεχα γιατί φοβόμουν ότι θα γινόταν αντιληπτό. Ένιωθα ότι ήθελες επαφή μαζί μου, αλλά τα κρατούσα όλα μέσα μου και τα πράγματα γίνονταν όλο και χειρότερα… Είχα πάντα για σένα πολύ δυνατά αισθήματα. Όλα τα είδη των συναισθημάτων, ακόμη και αρνητικά. Είχαν γίνει όλα ένα μέσα στον νεανικό εαυτό μου, τα όνειρα, ο ιδεαλισμός, η μουσική, η έντονη δύναμη του ρυθμού, ο πολιτικός ασυμβίβαστος αγώνας σου ως καλλιτέχνη. Μίκη, ήσουν και είσαι ο πιο σημαντικός καλλιτεχνικός μέντορας».
Η ευρύτερη μόρφωσή της, το ήθος της και η ψυχική και διανοητική της ανάγκη να αγωνίζεται για ελευθερία και δικαιοσύνη την έδεναν σφιχτά με τους στόχους της καλλιτεχνικής ομάδας.
Τα λόγια ειπώθηκαν από την Άρια Σαγιονμάα, μία από τις πιο γνωστές τραγουδίστριες και πολιτικές ακτιβίστριες της Φινλανδίας, και, από το 2013, παρατίθενται στο αυτοβιογραφικό της αφήγημα «Μια νέα γυναίκα αποκαλύπτεται» (μτφρ. Α. Κονιδάρη, εκδ. Ιανός). Πρόκειται για ένα χορταστικό βιβλίο, σφραγισμένο από τον βίο, τη μουσική και την πληθωρική προσωπικότητα του μέντορά της, στο οποίο η ίδια, με τα μάτια της κοπέλας που υπήρξε, ανασυστήνει την πολιτικοποιημένη ατμόσφαιρα των χρόνων του ’70, μεταφέρει στιγμιότυπα του αντιδικτατορικού αγώνα εκτός συνόρων και μας ταξιδεύει από το Ελσίνκι στη Μεσόγειο και από την Αυστραλία ως τη Λατινική Αμερική.
Από τη μαρτυρία της Σαγιονμάα αναδύονται σημαντικές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας, στίχοι του Ρίτσου, του Σεφέρη, του Ελύτη, του Αναγνωστάκη, σπαρταριστά πορτρέτα των μουσικών συνεργατών του Μίκη, οι φιγούρες της Μελίνας, του Κακογιάννη, του Πάμπλο Νερούδα, της Μερσέντες Σόσα, καθώς κι ένας αγνώριστος Θόδωρος Πάγκαλος ως υπεύθυνος δημοσίων σχέσεων του ΠΑΜ, με το κύρος του πανεπιστημιακού καθηγητή στο Παρίσι και τη συμπεριφορά Λατίνου εραστή.
Η Σαγιονμάα γνώρισε τον Θεοδωράκη ως συνθέτη στα 23 της, ενώ σπούδαζε πιάνο στην Ακαδημία Sibelius, ερμηνεύοντας τραγούδια στην παράσταση «Καμπαρέ και δημοκρατία» που είχε ανεβάσει το 1968 η θεατρική ομάδα της Φοιτητικής Εστίας του Ελσίνκι με αφορμή την πολιτική κατάσταση στη χώρα μας. Αυτή ακριβώς η εμπειρία έμελλε να γίνει το διαβατήριό της για να τον γνωρίσει με σάρκα και οστά, όταν εκείνος, άρτι απελευθερωμένος από τη χούντα χάρη στη συνδρομή του Γάλλου εκδότη Ζαν-Ζακ Σερβάν-Σρεμπέρ, ξεκινούσε από τη Φινλανδία τις επαφές του με τους σημαντικότερους Ευρωπαίους ηγέτες, ζητώντας βοήθεια για το ελληνικό ζήτημα.
Στη διάρκεια μιας τιμητικής γι’ αυτόν βραδιάς, τον Νοέμβριο του 1970, με το που άρχισε η Σαγιονμάα να τραγουδάει το πρώτο τραγούδι της «Ρωμιοσύνης», είδε τον Μίκη να σηκώνεται από τη θέση του, να διασχίζει το κατάμεστο αμφιθέατρο, να κάθεται στο πιάνο για να τη συνοδεύσει και ν’ ανακοινώνει από το μικρόφωνο: «Η Άρια θα με ακολουθήσει σε παγκόσμια περιοδεία».
Έτσι κι έγινε. Από τη μια μέρα στην άλλη, η νεαρή Φινλανδή άλλαξε ζωή. Ακολουθώντας επί δύο χρόνια τον «ήρωά» της κατά πόδας, μυήθηκε στην ελληνική κουλτούρα, ήρθε αντιμέτωπη με τα ανατολίτικα αντρικά κλισέ, ένιωσε τυχερή και προδομένη, βίωσε ως το μεδούλι αυτή την αλλόκοτη περιπέτεια στην οποία χρωστάει την ουσιαστική της ενηλικίωση.
Όπως αναφέρει ο Θεοδωράκης προλογίζοντας το βιβλίο της, «η Άρια αποδείχτηκε εφάμιλλη των μεγαλύτερων τραγουδιστών του έργου μου, πλάι στη Φαραντούρη, στον Καλογιάννη, στον Πέτρο Βανδή. Επιπλέον, η ευρύτερη μόρφωσή της, το ήθος της και η ψυχική και διανοητική της ανάγκη ν’ αγωνίζεται για ελευθερία και δικαιοσύνη την έδεναν σφιχτά με τους στόχους της καλλιτεχνικής ομάδας».
Η μεταξύ τους συνεργασία δεν εξαντλήθηκε στα χρόνια της δικτατορίας αλλά συνεχίστηκε ως τη δεκαετία του ’90, με την παρουσίαση του «Κάντο Χενεράλ» στην Κολομβία και τη Χιλή, καθώς και με μία ακόμη περιοδεία στον ευρωπαϊκό Βορρά. Το σημαντικότερο όμως είναι πως η Σαγιονμάα εξελίχθηκε σε «αληθινή ιέρεια» της μουσικής του Θεοδωράκη, καθώς μετέφρασε τα τραγούδια του στα φινλανδικά και τα σουηδικά και τα ερμήνευε με δικά της μουσικά σύνολα για πολλά χρόνια και σε εκατοντάδες συναυλίες – ανάμεσά τους και εκείνη που έδωσε στο Ζάππειο, με αφορμή την έναρξη της φινλανδικής προεδρίας της Ε.Ε το 1999.
Η Άρια Σαγιονμάα και ο Μίκης Θεοδωράκης, 1970
«Mikis & Arja», Μίκης Θεοδωράκης και Άρια Σαγιονμάα (Νορβηγία, 1992)
