Με ταινίες όπως το «The Queen of Versailles», το «Kingmaker» και το «Generation Wealth», η Αμερικανίδα Λόρεν Γκρίνφιλντ έχει κατακτήσει δικαιωματικά μια θέση ανάμεσα στους κορυφαίους ντοκιμαντερίστες των καιρών μας, μελετώντας την επίδραση του αμερικανικού ονείρου και, κατ’ επέκταση, του δυτικού προτύπου επιτυχίας σε υποκείμενα διαφορετικών καταβολών, τάξεων και ηλικιών. Τα ντοκιμαντέρ της είναι πάντα εύληπτα και πολύ διασκεδαστικά – σωστά crowdpleasers, για την ακρίβεια. Αν επιλέξετε κάποια από τις προβολές του αφιερώματος στο έργο της, που πραγματοποιείται στο πλαίσιο του 27ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, σίγουρα δεν θα το μετανιώσετε.
Η Λόρεν Γκρίνφιλντ έρχεται ως επίσημη προσκεκλημένη του φεστιβάλ, θα παραδώσει και masterclass την Πέμπτη 13 Μαρτίου στην αίθουσα Πάυλος Ζάννας. Θα παρουσιάσει επίσης και το νέο της, φιλόδοξο και άκρως ενδιαφέρον εγχείρημα, τη σειρά «Social Studies», όπου κατέγραψε τη ζωή μιας χούφτας εφήβων επί έναν χρόνο, μέσω της δραστηριότητάς τους στα social media.
Mε αφορμή το αφιέρωμα του φεστιβάλ στην Γκρίνφιλντ και τον ερχομό της στα μέρη μας, κάναμε μια μεγάλη (και ελπίζουμε ενδιαφέρουσα) συζήτηση μαζί της.
Στο «Social Studies», που θα προβληθεί στη Θεσσαλονίκη και ασχολείται με τα social media, χρησιμοποίησα το animation για να δείξω ότι τα social είναι ένα άλλο επίπεδο πραγματικότητας, παράλληλο με την κανονική μας πραγματικότητα.
— Εδώ και κάποια χρόνια παρατηρείται αυξημένο ενδιαφέρον του κοινού για τα ντοκιμαντέρ. Γιατί πιστεύεις ότι συμβαίνει αυτό;
Νομίζω ότι βρισκόμαστε σε μια περίοδο που το κοινό αναζητά έμπιστους αφηγητές, ανθρώπους που μπορεί να πιστέψει. Οι ειδήσεις τρέχουν 24 ώρες το 24ωρο και εστιάζουν περισσότερο στο σκανδαλιστικό περιεχόμενο και στα νούμερα. Και νομίζω ότι η πιο αργή δημοσιογραφία του ντοκιμαντέρ, που γίνεται από έναν αξιόπιστο αφηγητή με συγκεκριμένη ματιά και σου επιτρέπει να νιώσεις συμπόνια για τους χαρακτήρες, είναι εξίσου σημαντική για τον κόσμο μας σήμερα, για να τον καταλάβουμε με έναν βαθύτερο τρόπο σε σχέση με τα social media και τα ψηφιακά μέσα.
— Για τα οποία συχνά μεγαλύτερη σημασία έχει να βγάλουν πρώτα την είδηση και όχι να βγάλουν σωστά την είδηση και να εμβαθύνουν.
Δυστυχώς. Και επίσης δεν ξέρουμε ποιον να πιστέψουμε πια, ειδικά στα social media. Εκεί δεν ακολουθούνται βασικές δημοσιογραφικές αρχές, οι άνθρωποι δεν έχουν δημοσιογραφικό υπόβαθρο, ούτε καν στον τρόπο γραφής, και οι πληροφορίες έρχονται διαρκώς με έναν random τρόπο. Γι’ αυτό οι πληροφορίες που αντλούμε από τα ντοκιμαντέρ είναι σημαντικότερες από ποτέ. Αλλά και ως μορφή τέχνης –και το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης εκτιμά και τιμά το ντοκιμαντέρ ως μορφή τέχνης– το format έχει αποκτήσει μεγάλο ενδιαφέρον. Έχουν αλλάξει πολλά στην αφήγηση σε σχέση με την περίοδο που ξεκινούσα. Τότε είχες τη δημόσια τηλεόραση, το HBO κι έναν μικρό αριθμό δημιουργών, ενώ τώρα η τέχνη και η τεχνική έχουν αναβαθμιστεί. Oι ντοκιμαντερίστες επιστρατεύουν άλλες τεχνικές στη φωτογραφία, χρησιμοποιούν το animation με εφευρετικούς τρόπους. Στο «Social Studies», που θα προβληθεί στη Θεσσαλονίκη και ασχολείται με τα social media, χρησιμοποίησα το animation για να δείξω ότι τα social είναι ένα άλλο επίπεδο πραγματικότητας, παράλληλο με την κανονική μας πραγματικότητα. Και συνεργάστηκα με έναν σπουδαίο συνθέτη, τον Φόλκερ Μπέρτελμαν, που κέρδισε Όσκαρ για το «All Quiet on the Western Front» και ήταν πάλι υποψήφιος φέτος για το «Conclave». Γιατί πλέον αντιλαμβανόμαστε τη μουσική των ταινιών μας με τον τρόπο που την αντιλαμβάνεται το σινεμά μυθοπλασίας.
— Και, βέβαια, έχετε και σενάριο. Οι περισσότεροι θεατές δεν γνωρίζουν ότι έχουν και τα ντοκιμαντέρ σενάριο.
Ασφαλώς. Αν και στα ντοκιμαντέρ το γράψιμο συνήθως πηγαίνει παράλληλα με τη διαδικασία του μοντάζ, είναι σημαντικό να αποφασίσεις την αφηγηματική δομή από την αρχή, αν θα έχει την παραδοσιακή τρίπρακτη δομή, αν θα κάνεις κάποιες παραλλαγές. Μπορεί να δαπανήσεις πολύ χρόνο στο δωμάτιο του μοντάζ –το «Kingmaker» μου πήρε δυο χρόνια, το «Social Studies» άλλα δυο– και είναι σημαντικό να διαμορφώσεις το υλικό σου ώστε να έχει μια δομή, μια δραματουργία για το κοινό. Πρέπει να κάνεις τη μετάβαση από την κατανόηση της ιστορίας σου στην αφήγησή της, από την αρχή ως το τέλος.
— Πώς αποφασίζεις, όμως, πότε τέλειωσε η ιστορία που έχεις να πεις;
Αυτή είναι μια καλή ερώτηση. Διαφέρει η απάντηση από ταινία σε ταινία, αλλά ο γενικός κανόνας μου είναι ότι δεν θέλω να τελειώνω ένα φιλμ πριν τελειώσει (χαμογελάει). Πολλά ντοκιμαντέρ κυκλοφορούν χωρίς να έχουν τελειώσει πρακτικά, επειδή ξέμεινες από λεφτά ή επειδή έχεις να προλάβεις την προθεσμία για ένα φεστιβάλ. Προσπαθώ αυτοί οι λόγοι να μην επηρεάζουν το τέλος των ταινιών μου. Για μένα μια ταινία έχει τελειώσει όταν το κοινό έχει καταλάβει πλήρως ποια είναι η ιστορία μου και τι θέλω να πω με αυτή. Κι αυτό δεν μπορώ να το αποφασίσω μόνη μου. Έτσι, όταν έχω ένα πρώτο, σχετικά ολοκληρωμένο cut, το προβάλλω σε καταξιωμένους μοντέρ, σκηνοθέτες και σεναριογράφους που εκτιμώ. Αν καταλάβουν τι θέλω να πω και ενθουσιαστούν με τους χαρακτήρες, τότε ξέρω ότι η δουλειά μου έχει ολοκληρωθεί. Αλλά συχνά λαμβάνω σημειώσεις και παρατηρήσεις από αυτές τις προβολές που υποδεικνύουν ότι πρέπει να συνεχίσω να δουλεύω πάνω στην ταινία. Για παράδειγμα, σε μια τέτοια προβολή του «Queen of Versailles» διαπίστωσα ότι μισούσαν τον χαρακτήρα της Τζάκι. Υπήρχε, όμως, κάτι μέσα της που αντιπροσώπευε μια παγίδα στην οποία πέφτουμε όλοι, την παγίδα να θέλουμε περισσότερα. Τα αρνητικά της χαρακτηριστικά συνέπιπταν με τα αρνητικά χαρακτηριστικά της κουλτούρας μας. Εγώ ήθελα να το αναδείξω αυτό και ο μόνος τρόπος ήταν οι θεατές να μπορέσουν κατά ένα μέρος να καταλάβουν τον χαρακτήρα, αν όχι να τον συμπονέσουν. Έτσι, πρόσθεσα κάποια πράγματα και όταν πέτυχα τον στόχο μου να νιώσει το κοινό συμπόνια γι’ αυτή, ήξερα ότι η ταινία τελείωσε.
— Αναφέρεις τη συμπόνια και νομίζω ότι είναι κάτι που βλέπω σε όλες τις ταινίες σου, ακόμα και για μια προσωπικότητα σαν την Ιμέλντα Μάρκος στο «Kingmaker». Παρακολουθώντας την ταινία, είναι φορές που αναρωτιέσαι αν όντως πιστεύει στην ψευδή πραγματικότητα που έχει πλάσει για τον εαυτό της.
Ο Ρότζερ Ίμπερτ είχε γράψει κάτι πολύ ωραίο σχετικά, ότι τα ντοκιμαντέρ είναι μηχανές ενσυναίσθησης. Και νομίζω ότι ένα σημαντικό μέρος της δυναμικής τους είναι η δυνατότητα που δίνουν να μπεις στα παπούτσια του άλλου. Στην περίπτωση του «Kingmaker», βέβαια, η ενσυναίσθηση είναι αποπροσανατολισμός. Ήθελα ο θεατής να πιστέψει ότι μπορεί να συμπαθήσει τη Μάρκος, ότι ίσως έχει μετανοήσει μετά από τόσα χρόνια. Ήθελα να το πιστέψει, ώστε σιγά σιγά να διαπιστώσει ότι δεν έχει αλλάξει τίποτα και πως όσα λέει η Μάρκος είναι μια κατασκευασμένη αλήθεια, ένα ψέμα. Και δίνω στοιχεία προς αυτή την κατεύθυνση, βάζω ανθρώπους που αντικρούουν όσα λέει. Και όσο περνάει η ώρα το κάνω πιο σαφές, την αφήνω, π.χ., να υποστηρίζει ότι όλα ήταν υπέροχα υπό τον στρατιωτικό νόμο και το μοντάρω παράλληλα με μαρτυρίες ανθρώπων που βασανίστηκαν και βιάστηκαν και φυλακίστηκαν.
— Είναι κατά κάποιον τρόπο μια αντίστροφη πορεία από το «Queen of Versailles»· εκεί αντιπαθείς τον κεντρικό χαρακτήρα και στο τέλος καταλήγεις να τον συμπονάς λίγο και εδώ συμβαίνει το αντίστροφο.
Ναι, μπορείς να το πεις κι έτσι.
— Μιας και αναφερθήκαμε πάλι στο «Queen of Versailles», πρέπει να σου πω ότι συνηθίζω να το προτείνω σε όποιον θέλει να καταλάβει πώς φτάσαμε στο κραχ του 2008, χωρίς να χρειάζεται γνώση σύνθετης οικονομικής ορολογίας.
Ξέρεις, έχει αναθερμανθεί το ενδιαφέρον για την ταινία. Ετοιμάζουμε ένα μιούζικαλ βασισμένο σε αυτή από την ομάδα του «Wicked». Ο Στίβεν Σουόρτς γράφει τη μουσική και τους στίχους, η Κρίστιν Τσένογουεθ, που έπαιζε την Γκλίντα στο οriginal ανέβασμα του «Wicked», υποδύεται την Τζάκι και ο Φ. Μάρει Έιμπραχαμ του «Amadeus» θα ενσαρκώσει τον Ντέιβιντ. Το μιούζικαλ θα συνεχίσει την ιστορία τους. Ενώ στο τέλος της ταινίας μου φαίνονται να πήραν κάποια μαθήματα, όπως πολλοί άνθρωποι στις ΗΠΑ και στον υπόλοιπο κόσμο, μετά από λίγα χρόνια επέστρεψαν στην προηγούμενη κατάσταση, σαν να μη συνέβη τίποτα. Δανείστηκαν πολλά χρήματα και αγόρασαν πίσω το σπίτι τους και προσπαθούν ακόμα να το ολοκληρώσουν. Μετά από όσα συνέβησαν, εξακολουθούμε να θέλουμε να γίνουμε πλούσιοι, δεν άλλαξαν καθόλου οι αξίες μας. Τίποτα δεν άλλαξε. Δεν με εντυπωσιάζει που και οι τράπεζες άρχισαν να δανείζουν ασυλλόγιστα. Η αφύπνιση που βιώσαμε κράτησε μόνο μέχρι να βγούμε από τη δύσκολη στιγμή της κρίσης. Μόλις αποκτήσουμε ξανά χρήματα, επιστρέφουμε στις ίδιες συμπεριφορές. Και από εκεί προήλθε και η επόμενη ταινία μου, το «Generation Wealth». Άρχισα να πιστεύω ότι δεν έχει να κάνει μόνο με την απληστία. Καθώς δημιουργούσα το ντοκιμαντέρ, συνειδητοποίησα ότι έχει να κάνει περισσότερο με τον εθισμό. Έναν εθισμό στο «παραπάνω». Θέλουμε παραπάνω χρήματα, παραπάνω ομορφιά, παραπάνω νιότη.
— Ή παραπάνω φήμη, όπως οι έφηβοι στο «Social Studies».
Ακριβώς. Και ψάχνοντας τι είναι αυτό που μας ωθεί σε αυτό το ατέρμονο κυνήγι του «παραπάνω», κατέληξα ότι προέρχεται από ένα κενό που νιώθουμε και πρέπει να γεμίσουμε. Δυστυχώς, το αμερικανικό όνειρο πασχίζει και καταφέρνει να μας πείσει ότι αυτό το κενό θα καλυφθεί μόνο αγοράζοντας περισσότερα πράγματα, τα οποία ποτέ δεν θα είναι αρκετά. Όταν γύριζα το «Generation Wealth», ένας χρηματιστής της Wall Street μού είχε εκμυστηρευτεί ότι για χρόνια έλεγε στον εαυτό του πως θα σταματήσει όταν ο τραπεζικός του λογαριασμός φτάσει σε ένα συγκεκριμένο ποσό. Όταν το έφτασε, ένιωσε ότι δεν είναι αρκετό, και συνεχίζει να δουλεύει μέχρι σήμερα. Κι αναρωτιέμαι, έχουμε το περιθώριο της ελεύθερης βούλησης, μπορούμε να αλλάξουμε κάτι ή πρόκειται για έναν αέναο κύκλο, για αξίες που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά;
— Ως προς αυτό που ρωτάς, τι συμπέρασμα έβγαλες από τους εφήβους που παρατηρούσες επί έναν χρόνο στο «Social Studies»; Διαπίστωσες κάποια αλλαγή στις αξίες τους;
Το «Social Studies» είχε ένα απροσδόκητο τέλος. Μπήκα σε αυτήν τη διαδικασία επειδή έβλεπα ότι οι παραπάνω αξίες ήταν ακόμα πιο έντονες στην εποχή των social media. Τα παιδιά επηρεάζονται από τον υλισμό, από την επιθυμία για φήμη, τη σημασία της εικόνας και την ανάγκη να έχουν όσο το δυνατόν περισσότερους ηλεκτρονικούς φίλους αντί για πραγματικούς. Όλοι επηρεαζόμαστε από αυτό πλέον, αλλά στους νέους είναι ακόμα πιο έντονο. Το απροσδόκητο τέλος στο οποίο αναφέρομαι, λοιπόν, είναι ότι διέγνωσα μια βαθιά επιθυμία για πραγματική σύνδεση. Όλοι έλεγαν ότι θα προτιμούσαν να ζουν στην εποχή των γονιών τους, πριν από τα social media. Μέσα σε αυτό τον χρόνο, πραγματοποιούσαμε και ομαδικές συναντήσεις, όπου μιλούσαμε όλοι μεταξύ μας, χωρίς τηλέφωνα. Εκεί έβλεπα τα παιδιά να νιώθουν τεράστια ανακούφιση ακούγοντας τις ιστορίες των άλλων, γιατί συνειδητοποιούσαν ότι δεν ήταν οι μόνοι που επηρεάζονταν αρνητικά από τα social media. Και τα περισσότερα υποστήριζαν ότι θα ήθελαν να σταματήσουν να χρησιμοποιούν τα social media, αλλά μετά έμπαινε στη μέση το μεγαλύτερο υπαρξιακό ερώτημα της εποχής μας: υπάρχεις, αν δεν είσαι ενεργός στα social media; Η απάντηση τους ήταν όχι, μεν, αλλά ταυτόχρονα αναγνώριζαν τη λαχτάρα τους για μια πιο προσωπική σύνδεση, που θα μπορούσε να υπάρξει και έξω από τον τεχνητό χώρο αυτών των ομαδικών συναντήσεων. Ε, εγώ σε αυτό βλέπω μια μορφή αμφισβήτησης των πραγμάτων, που με κάνει αισιόδοξη.
Το 27ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης διεξάγεται από 6 ως 16 Μαρτίου.
