Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες ο φωτογράφος Wolfgang Tillmans, αιχμηρός παρατηρητής του σύγχρονου κόσμου και δημιουργός εκθαμβωτικών εικόνων, πειραματίζεται με την έννοια του τι σημαίνει να ασχολείσαι με τον κόσμο μέσω της φωτογραφίας. Ο Tillmans θέλει ο θεατής να μπορεί να βιώσει το όραμά του «μέσα από τα δικά του μάτια και τη δική του ζωή», κάτι σαν ξόρκι, για να ζωντανέψουν οι εικόνες μέσα στο σύμπαν κάθε ανθρώπου που έρχεται σε επαφή με το έργο του.
Ο τίτλος της έκθεσης «To look without fear» («Να κοιτάς χωρίς φόβο») στο MoMA παραπέμπει στον τρόπο που θέλει να δούμε τα έργα του, το όραμά του για το πώς είναι να ζεις σήμερα. Αυτές οι παρουσιάσεις αναμειγνύουν εικόνες που έχει φτιάξει σε κάποιες αναγνωρίσιμες ιστορικές κατηγορίες της τέχνης –πορτρέτα, νεκρές φύσεις, τοπία– με έργα που εντάσσονται χαλαρά σε φωτογραφικά είδη, όπως ρεπορτάζ και φωτογραφίσεις μόδας, απεικονίσεις του ουρανού και των αστεριών, και αφηρημένα έργα φτιαγμένα με φως αλλά χωρίς φωτογραφική μηχανή, τα οποία φτιάχνει φωτίζοντας με φακούς το φωτογραφικό χαρτί στο σκοτεινό θάλαμο.
Μόνο όταν οι εικόνες ενώνονται, όμως, γίνεται σαφές το συνολικό όραμα του Tillmans, δηλώνει η Maureen Paley, η επί χρόνια γκαλερίστα του στο Λονδίνο. «Το έργο του είναι η εγκατάσταση του έργου», λέει. «Δεν είναι κάποιος που θα μπορούσες να τον προσδιορίσεις μόνο από μια εικόνα».
Για παράδειγμα, στο κέντρο της έκθεσης υπάρχει η εγκατάσταση «Truth Study Center». Αποτελείται από 18 ξύλινα τραπέζια, επικαλυμμένα με πλεξιγκλάς, πάνω στα οποία ο Tillmans έχει τοποθετήσει εκατοντάδες φωτογραφίες και εφήμερα σε μια θορυβώδη πολυφωνία ανταγωνιστικών πραγματικοτήτων, από αυτοκόλλητα στρατολόγησης ισλαμιστών που βρέθηκαν σε έναν δρόμο του Λονδίνου, μέχρι ρεπορτάζ των «Financial Times» και ένα εξώφυλλο από το «American Survival Guide», ένα περιοδικό για καταστροφολόγους.
Στον χώρο της έκθεσης, εικόνες χωρίς κάδρα κολλιούνται στους τοίχους ή κόβονται και στερεώνονται με καρφίτσες, τα καδραρισμένα του έργα βρίσκονται δίπλα σε σελίδες περιοδικών, σε τοίχους και τραπέζια ως φωτοτυπίες, έγχρωμες ή ασπρόμαυρες φωτογραφίες και βιντεοπροβολές, δίνοντας ένα παράδειγμα και την αντανάκλαση του τρόπου που βλέπει, του τρόπου που αντιλαμβάνεται ή θέλει να αντιλαμβάνεται το περιβάλλον του και τον κόσμο μέσα στον οποίο θέλει να ζήσει.
Στον χώρο της έκθεσης, εικόνες χωρίς κάδρα κολλιούνται στους τοίχους ή κόβονται και στερεώνονται με καρφίτσες, τα καδραρισμένα του έργα βρίσκονται δίπλα σε σελίδες περιοδικών, σε τοίχους και τραπέζια ως φωτοτυπίες, έγχρωμες ή ασπρόμαυρες φωτογραφίες και βιντεοπροβολές, δίνοντας ένα παράδειγμα και την αντανάκλαση του τρόπου που βλέπει, του τρόπου που αντιλαμβάνεται ή θέλει να αντιλαμβάνεται το περιβάλλον του και τον κόσμο μέσα στον οποίο θέλει να ζήσει.
Στο έργο του έχει εξερευνήσει φαινομενικά κάθε πιθανό είδος φωτογραφίας, πειραματιζόμενος συνεχώς με τον τρόπο που θα φτιάξει νέες εικόνες. Θεωρεί ότι ο ρόλος του καλλιτέχνη είναι αυτός του «ενισχυτή» των κοινωνικών και πολιτικών αιτημάτων, και η προσέγγισή του εμφορείται από μια ανησυχία για τις δυνατότητες δημιουργίας συνδέσεων και την ιδέα της συντροφικότητας.
Ο τρόπος που τις παρουσιάζει απορρίπτει κάθε συμβατική έννοια μιας φωτογραφικής παρουσίασης, αναπτύσσοντας συνεχώς συνδέσεις μεταξύ των εικόνων του και του κοινωνικού χώρου της έκθεσης.
Η αναδρομική έκθεση «To Look Without Fear» εγκαινιάζεται στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στις 12 Σεπτεμβρίου και θα διαρκέσει μέχρι την 1η Ιανουαρίου 2023. Πρόκειται για την πρώτη του μεγάλη θεσμική έκθεση στη Νέα Υόρκη, η οποία είχε αναβληθεί για 18 μήνες λόγω της πανδημίας.
Το «To Look Without Fear» θα είναι η μεγαλύτερη έκθεση του Tillmans, καταλαμβάνοντας όλες τις αίθουσες του έκτου ορόφου του μουσείου, και δικαιώνει τη θέση του ως ενός από τους σημαντικότερους εν ζωή καλλιτέχνες στον κόσμο, κάτι που δεν ήταν αντιληπτό συχνά κατά το παρελθόν, λόγω της σχέσης του με την ποπ κουλτούρα και τον κόσμο των περιοδικών. Παρόλο που το MoMA διαθέτει πάνω από 40 έργα του Tillmans, όλα όσα θα βρίσκονται στην έκθεση είναι προσωπικές εκτυπώσεις, που προέρχονται από το αρχείο του ή ανατυπώνονται για την περίσταση. Όλες οι μεγάλες εκθέσεις του συγκροτούνται με αυτόν τον τρόπο, επιτρέποντας στον Tillmans να έχει την πλήρη ευθύνη για το μέγεθος και την ποιότητα κάθε εικόνας.
Ωστόσο, πολλές από τις σόλο φωτογραφίες του Tillmans θα είναι οικείες στους επισκέπτες του MoMA, όπως ένα πορτρέτο του ράπερ Frank Ocean στο ντους που εμφανίστηκε στο εξώφυλλο του άλμπουμ του «Blonde», ή το «The Cock (Kiss)», ένα ανέμελο στιγμιότυπο του 2002 με δύο άνδρες να φιλιούνται σε ένα νυχτερινό κέντρο του Λονδίνου: το 2016, αυτή η εικόνα έγινε viral στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μετά τη δολοφονική επίθεση στο νυχτερινό κέντρο Pulse στο Ορλάντο της Φλόριντα.
Η αλλαγή στο νόημα της εικόνας –από μια γιορτή της ομοφυλοφιλικής επιθυμίας σε μια προκλητική διεκδίκηση των πολιτικών δικαιωμάτων– αντανακλά μια αλλαγή στο έργο του Tillmans. Ενώ οι πρώιμοι πίνακές του προσκαλούσαν τον θεατή στον προσωπικό του κόσμο της σεξουαλικής απελευθέρωσης, των ταξιδιών χωρίς σύνορα και της χαρούμενης συντροφικότητας, στα πιο πρόσφατα έργα του, με την εμπλοκή του στα κοινά ως πολιτικού ακτιβιστή, έχει υποστηρίξει ότι αυτές οι ελευθερίες είναι εύθραυστες και βασίζονται σε νίκες που, αν δεν διαφυλαχθούν, μπορούν να χαθούν.
Φωτογράφος, καλλιτέχνης βίντεο, δημιουργός εγκαταστάσεων, DJ, τραγουδιστής, παραγωγός δίσκων και αρχιτέκτονας, ο πολυμαθής Tillmans έχει δώσει πολλές διαλέξεις για τα δικαιώματα και έχει δημοσιεύσει συνεντεύξεις με φιλοσόφους, ποπ σταρ και επιστήμονες.
Ο κόσμος των περιοδικών ήταν αυτός που έδωσε στον Tillmans την πρώτη του ευκαιρία στα τέλη της δεκαετίας του 1980, όταν φωτογράφιζε τη σκηνή των acid house club στο Αμβούργο για το περιοδικό «i-D». Ένα από τα πρώτα μεγάλα ρεπορτάζ του, το οποίο κυκλοφόρησε υπό τον τίτλο «Techno Is the Sound of Europe», συγκέντρωνε φωτογραφίες από κλαμπ με ιδρωμένα σώματα στη Φρανκφούρτη, το Λονδίνο και τη Γάνδη. Το άρθρο δημοσιεύτηκε το 1991, ένα χρόνο πριν οι Ευρωπαίοι ηγέτες υπογράψουν τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, που εγκαινίασε την ελεύθερη κυκλοφορία μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Σήμερα ζει μεταξύ Βερολίνου και Λονδίνου, αν και ταξιδεύει συχνά – τον Ιούλιο ολοκλήρωσε μια περιοδεία οκτώ πόλεων στην Αφρική με μια έκθεση με τίτλο «Fragile», που ολοκληρώθηκε στο Λάγος της Νιγηρίας.
Η έκθεση στο MoMA περιλαμβάνει φωτογραφίες από τη Ρωσία, την Κίνα, την Τζαμάικα, την Αργεντινή, τη Σαουδική Αραβία και τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, καθώς και φωτογραφίες τριών δεκαετιών από τη Νέα Υόρκη και το Fire Island, όπου έχει σπίτι. Η σχέση του με τη Νέα Υόρκη, γράφουν οι ΝΥΤ, είναι πολύ σημαντική, έχει παρουσιάσει 13 εκθέσεις σε γκαλερί της πόλης από τη δεκαετία του 1990, συμπεριλαμβανομένης μιας μεγάλης έκθεσης στο David Zwirner το 2015, και μιας έκθεσης αφηρημένων έργων στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης PS1 πριν γίνει MoMA PS1.
Την εποχή της πρώτης του έκθεσης στη Νέα Υόρκη, στην γκαλερί Andrea Rosen, το 1994, μετακόμισε στην πόλη για δύο χρόνια. Σε ένα μπαρ του East Village γνώρισε τον Jochen Klein, έναν Γερμανό ζωγράφο ονειρικών τοπίων, τον οποίο ο Tillmans έχει αποκαλέσει «έρωτα της ζωής μου».
Το 1996 μετακόμισαν μαζί στο Λονδίνο, αλλά η σχέση διακόπηκε τον επόμενο χρόνο, όταν ο Klein αρρώστησε και πέθανε από πνευμονία που σχετιζόταν με το AIDS. Περίπου την ίδια εποχή, ο Tillmans έμαθε ότι και ο ίδιος ήταν θετικός στον ιό HIV. Τότε, δημιούργησε μια σημαντική σειρά από φαινομενικά βαρετές φωτογραφίες που κατέγραψαν τον τελευταίο μήνα της ζωής του Klein, οι οποίες περιείχαν συνηθισμένες λεπτομέρειες, όπως το τελευταίο φαγητό και η θέα από το παράθυρο του νοσοκομείου.
Στο «17 Years' Supply», μια φωτογραφία που τράβηξε ο Tillmans 17 χρόνια μετά τον θάνατο του Klein, δείχνει ένα χαρτόκουτο γεμάτο μπουκάλια με χάπια, τα αντιρετροϊκά φάρμακα που τον κράτησαν στη ζωή. Και από τότε έχει κάνει σκοπό της ζωής του, τόσο οικονομικά όσο και ως φωτογράφος, να βοηθήσει ομάδες όπως η Treatment Action Campaign με έδρα τη Νότια Αφρική, που ασκεί πιέσεις για να έχουν όλοι ισότιμη αντιμετώπιση ως ασθενείς και να λαμβάνουν θεραπεία.
Ήταν το πρώτο βήμα του προς την κατεύθυνση του ακτιβισμού, κάτι που συνέχισε έντονα τα τελευταία χρόνια με την εκστρατεία του υπέρ της παραμονής της Βρετανίας στην Ε.Ε. Ξόδεψε πολύ χρόνο και χρήμα, θεωρώντας την κίνησή του μέρος της αισθητικής του πρακτικής, μια πρακτικής που αναφέρεται στην έννοια της «κοινωνικής γλυπτικής» του Γερμανού καλλιτέχνη Joseph Beuys, σύμφωνα με την οποία οι δημιουργικές πολιτικές δράσεις αναδιαμορφώνουν την κοινωνία. Σχεδίασε αφίσες και μπλουζάκια με συνθήματα και μακροσκελή κείμενα, μερικά από τα οποία ήταν γραμμένα πάνω στις φωτογραφίες του.
Μετακόμισε στο Βερολίνο σε ένα νέο στούντιο, το οποίο σχεδίασε ο ίδιος, ένα εξαώροφο κτίριο στο Kreuzberg, με έναν ισόγειο χώρο εκθέσεων και εκδηλώσεων, χώρους στούντιο και αρχείου, το σπίτι του στο ρετιρέ, και οκτώ διαμερίσματα που δήλωσε ότι θα νοικιάζει, ενώ μέχρι τώρα φιλοξενούσε Ουκρανούς πρόσφυγες σε κάποια από αυτά, αρχίζοντας έναν νέο κύκλο, μιας ζωής μέσα στην τέχνη που ξεκίνησε από την εφηβική ηλικία στο Ρέμσαϊντ, μια μικρή πόλη της τότε Δυτικής Γερμανίας, όταν είχε εμμονή με τη μουσική και ονειρευόταν να γίνει ποπ σταρ.
Πέρσι έβγαλε το πρώτο του άλμπουμ, το «Moon in Earthlight», μια 53λεπτη λούπα, ένα μείγμα που συνδυάζει ambient ηχογραφήσεις θορύβων, λόγια, παλλόμενα club tracks και καθαρές pop στιγμές, όπως το single «Insanely Alive», το οποίο οι Pet Shop Boys έκαναν remix. Ακόμα και όταν δεν έφτιαχνε τα δικά του κομμάτια, έκανε τον DJ περιστασιακά σε κλαμπ στο Λονδίνο και το Βερολίνο, και η μουσική παρέμεινε κεντρικό μέλημα της φωτογραφίας του, από τις πρώιμες rave φωτογραφίες μέχρι τα διάσημα πορτρέτα του με ποπ σταρ, όπως ο Chuck D και η Lady Gaga.
Ο 54χρονος, τιμημένος με το βραβείο Τέρνερ το 2000, σήμερα είναι μέλος των πιο διάσημων ακαδημιών καλλιτεχνών και στις δύο χώρες όπου ζει –της Βασιλικής Ακαδημίας Τεχνών στο Λονδίνο και της Ακαδημίας των Τεχνών στο Βερολίνο– και έχει τιμηθεί με τον Σταυρό της Αξίας, έναν από τους υψηλότερους φόρους τιμής της Γερμανίας. Από το 2009 έως το 2014 ήταν μέλος του διοικητικού συμβουλίου του ομίλου μουσείων Tate, ενώ σήμερα είναι πρόεδρος του Ινστιτούτου Σύγχρονης Τέχνης του Λονδίνου.
Ωστόσο πιστεύει ότι ακριβώς αυτή η σύνδεση με τα μεγάλα ιδρύματα του δίνει ελευθερία να εκφραστεί και τη δυνατότητα να ασχοληθεί με όσα τον αγγίζουν, τη μουσική, τη νυχτερινή ζωή, τους μουσικούς και τη νεανική κουλτούρα, μιλώντας παράλληλα για τα πολιτικά δικαιώματα και τις ελευθερίες, όπως μέσω του Between Bridges, ενός ιδρύματος που ίδρυσε το 2017 για την προώθηση του «ανθρωπισμού, της αλληλεγγύης και της προώθησης της δημοκρατίας» και κάνοντας τις αφίσες για την καμπάνια κατά του ακροδεξιού κόμματος της Γερμανίας.
Από το 1988, όταν αγόρασε την πρώτη του φωτογραφική μηχανή και βυθίστηκε στην τοπική σκηνή των rave και των κλαμπ, μέσα από τα πρώτα κιόλας πορτρέτα φίλων του, όπως ο σχεδιαστής μόδας Lutz Huelle και η Alexandra Bircken, αποτύπωνε έναν άψογο συνδυασμό οικειότητας, παιχνιδιού και αυστηρής κοινωνικής παρατήρησης.
Με το έργο του έγινε ένας σημαντικός μάρτυρας των σύγχρονων κοινωνικών κινημάτων, όπως μέσα από τις φωτογραφικές σειρές που τράβηξε στο Europride του 1992 στο Λονδίνο και το Βερολίνο. Ακόμα και σήμερα συνεχίζει να εργάζεται αμφισβητώντας τις κοινά αποδεκτές συμπεριφορές αλλά και την ίδια τη διαδικασία δημιουργίας της σύγχρονης εικόνας, ενώ το καλλιτεχνικό του ύφος μεταμορφώνεται διαρκώς σε ένα ύφος που εξακολουθεί να καταγράφει με μια αληθινή ματιά τον κόσμο μέσα στον οποίο ζει.
