Η ΕΞΑΡΣΗ ΤΗΣ ΕΥΛΟΓΙΑΣ των πιθήκων (monkeypox) σε πολλές χώρες, που οδήγησε τον διευθυντή του ΠΟΥ να κηρύξει τον Ιούλιο κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία, τροφοδότησε έναν ηθικό πανικό και μια αντιεπιστημονική παραφιλολογία αναφορικά με τις υποτιθέμενες «προτιμήσεις» του, που θύμισε τα πρώτα χρόνια της εμφάνισης του HIV/AIDS.
Βέβαια ο Orthopoxvirus, ο ιός της ευλογιάς των πιθήκων, καμία σχέση δεν έχει με τον HIV στη σοβαρότητα των συμπτωμάτων και τη δυνητική θνησιμότητα. Πρόκειται βασικά για μια ζωοανθρωπονόσο ενδημική στην κεντροδυτική Αφρική, η οποία από φέτος τον Μάιο αποφάσισε να γνωρίσει καλύτερα και τις άλλες ηπείρους που στο παρελθόν σπανιότατα επισκεπτόταν.
Το ευτύχημα είναι ότι ο ιός αυτός αφενός είναι, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, πολύ λιγότερο απειλητικός –όπως και λιγότερο μεταδοτικός‒ τόσο από τον HIV όσο και από τον Covid, αφετέρου είναι σίγουρα πιο light από τον συγγενικό του ιό της ευλογιάς (Variola major & minor), ο οποίος από το 1977 αποτελεί παρελθόν χάρη στους μαζικούς εμβολιασμούς σε παγκόσμια κλίμακα.
Το σημαντικότερο, η λοίμωξη που προκαλεί είναι κατά κανόνα θεραπεύσιμη, με την πρόληψη να παραμένει, εντούτοις, το καταρχάς ζητούμενο.
Το προφυλακτικό δεν προστατεύει ιδιαίτερα γιατί μόλυνση μπορεί να προκύψει από οποιαδήποτε στενή επαφή με σωματικά υγρά, με δερματικές βλάβες ενός μολυσμένου ατόμου ή από πρόσφατα μολυσμένα αντικείμενα, όπως πετσέτες, σεντόνια και sex toys.
Ούτε για να πανικοβάλλεσαι είναι, λοιπόν, σαν να πρόκειται για κάποιο real life πρελούδιο του κινηματογραφικού «Πλανήτη των Πιθήκων» αλλά ούτε και «γριπούλα» τη λες: ναι μεν μόλις ένας στους δέκα ασθενείς θα χρειαστεί νοσηλεία και μόλις ένας στους εκατό είναι πιθανό να βρεθεί αντιμέτωπος με το χειρότερο σενάριο, μπορεί όμως η νόσος αυτή να αποβεί αρκετά επώδυνη.
Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν δερματικά εξανθήματα, φουσκάλες, πυρετό, πονοκέφαλο, πονόλαιμο, λεμφαδενοπάθεια, μυαλγίες και αίσθημα κόπωσης που διαρκούν εβδομάδες. Γεγονός είναι ότι αν ο Orthopoxvirus αφεθεί ανεξέλεγκτος, μπορεί να προκύψουν πιο επικίνδυνες μεταλλάξεις κι αυτό σίγουρα δεν το θέλουμε.
Ισχύει όμως πραγματικά ότι απειλεί κατεξοχήν τους ερωτικά δραστήριους γκέι και αμφιφυλόφιλους άνδρες; Τι μέτρα οφείλουν να ληφθούν ατομικά και συλλογικά;
— Πράγματι, οι κατά δήλωσή τους γκέι και αμφισεξουαλικοί άνδρες ανέρχονται στο 38% των περιπτώσεων στον σχετικό πίνακα του Ευρωπαϊκού Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης, εκτιμάται ωστόσο ότι αποτελούν τη μεγάλη πλειοψηφία και του υπόλοιπου 65,4% που εμφανίζεται ως «άγνωστου» ή «μη καταγεγραμμένου» σεξουαλικού προσανατολισμού – αποκλειστικά ετεροφυλόφιλοο δήλωσε μόλις το 0,5%. Έρευνα που δημοσιεύτηκε στο «New England Journal of Medicine» (NEJM) ανεβάζει το ποσοστό των «ανδρών που κάνουν σεξ με άνδρες», ανεξάρτητα από τη σεξουαλική τους ταυτότητα, στο 98% των περιπτώσεων.
Ακόμα κι αν θεωρήσουμε το νούμερο αυτό υπερβολικό, είναι φανερό ότι ζήτημα υπάρχει κι ας μη σχετίζεται με την ομοφυλόφιλη σεξουαλικότητα καθαυτή, καθώς κανένας ιός ή μικρόβιο δεν αξιολογεί ηθικά ή ερωτικά τους υποψήφιους ξενιστές του.
Ας σημειωθεί ότι η ευλογιά των πιθήκων δεν χαρακτηρίζεται ως σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα (ΣΜΝ), πλην όμως στη «διεθνοποιημένη» του έκδοση μεταδίδεται κυρίως μέσω της έντονης, παρατεταμένης σεξουαλικής επαφής και της εναλλαγής πολλών ερωτικών συντρόφων –είτε περιστασιακά είτε στη διάρκεια sex parties‒, πρακτικές στις οποίες επιδίδονται περισσότερο ομοφυλόφιλοι και αμφισεξουαλικοί άνδρες. Υπάρχουν φυσικά και πολυγαμικοί ετεροφυλόφιλοι, φαίνεται ωστόσο ότι οι γυναίκες, ετεροφυλόφιλες και μη, είναι προς ώρας λιγότερο ευάλωτες.
— Αντιδράσεις για τις αυθαίρετες ταυτίσεις και τον στιγματισμό υπάρχουν και μέσα στη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα. Οι τραυματικές μνήμες της δαιμονοποίησης, του στίγματος και του ρατσισμού στα «πέτρινα χρόνια» του AIDS δεν έχουν σβήσει και χρειάζεται πράγματι επαγρύπνηση, αυτό όμως δεν συνεπάγεται αδιαφορία και άρνηση της πραγματικότητας που και τότε είχαν στοιχίσει.
Αφού ξεκαθαριστεί ότι, όπως συμβαίνει με τη HIV λοίμωξη και τα ΣΜΝ, δεν υπάρχουν επικίνδυνες σεξουαλικότητες αλλά υψηλού ρίσκου ερωτικές συμπεριφορές, η ενημέρωση και η προφύλαξη είναι ανεκτίμητοι σύμμαχοι. Το κλασικό σλόγκαν της Act Up «Η γνώση είναι δύναμη» είναι πάντα επίκαιρο, μάλιστα η Act Up της Νέας Υόρκης πραγματοποίησε πρόσφατα συγκέντρωση διαμαρτυρίας έξω από το Δικαστήριο του Μανχάταν, ζητώντας από την κυβέρνηση να κινητοποιηθεί άμεσα απέναντι στη νέα υγειονομική απειλή, αίτημα που έθεσαν και πολλές ΛΟΑΤΚΙ+ οργανώσεις.
— Τα περισσότερα από τα 25.391 κρούσματα ευλογιάς των πιθήκων που είχαν καταγραφεί παγκοσμίως έως τις 2/8, με τις ΗΠΑ και την Ισπανία πρώτες στη λίστα, αφορούν άνδρες 30-40 ετών, με ένα 38% εξ αυτών να είναι HIV+. Οι οροθετικοί χρειάζεται, επομένως, να προσέχουν περισσότερο όχι γιατί είναι πιο δραστήριοι σεξουαλικά από τον υπόλοιπο πληθυσμό αλλά επειδή τείνουν να προσβάλλονται ευκολότερα. Στην Ελλάδα μέχρι την ίδια ημερομηνία είχαμε τριάντα τρία επιβεβαιωμένα κρούσματα, με τους μισούς ασθενείς να έχουν κολλήσει στο εξωτερικό.
— Η περίοδος επώασης διαρκεί 5-21 μέρες, η νόσος κρατά 2-4 εβδομάδες και ο αυτοπεριορισμός κρίνεται απαραίτητος για τους νοσούντες. Το προφυλακτικό δεν προστατεύει ιδιαίτερα γιατί μόλυνση μπορεί να προκύψει από οποιαδήποτε στενή επαφή με σωματικά υγρά, με δερματικές βλάβες ενός μολυσμένου ατόμου ή από πρόσφατα μολυσμένα αντικείμενα, όπως πετσέτες, σεντόνια και sex toys. Μπορεί επίσης να μεταδοθεί μέσω σταγονιδίων και αναπνευστικών σωματιδίων ύστερα από μακράς διάρκειας επαφή.
Μάλιστα η κλινική εικόνα στις περιπτώσεις σεξουαλικής μετάδοσης «ξεγελά», καθώς προκαλεί εξανθήματα στις περιοχές των γεννητικών οργάνων και του πρωκτού που δεν είναι πάντα ευδιάκριτα αρχικά. Επιπλέον, ένας φορέας δύναται να μεταδίδει εν αγνοία του τον ιό πριν καν παρουσιάσει συμπτώματα.
— Σε αρκετές χώρες ξεκίνησαν ήδη προληπτικοί εμβολιασμοί, κάτι που αναμένεται και στην Ελλάδα, απευθύνονται δε σε ομάδες υψηλού κινδύνου. Τα υπάρχοντα εμβόλια, όπως το Imvanex, που προορίζονταν για την ευλογιά, προστατεύουν κατά 85% από σοβαρή νόσηση, ενώ μπορούν να χρησιμοποιηθούν και ως θεραπεία, αλλά δεν παράγονται ακόμα σε ικανές ποσότητες. Οι έρευνες για την περαιτέρω αναβάθμισή τους συνεχίζονται, ενώ από πλευράς φαρμάκων κύρια αγωγή είναι το αντιικό tecovirimat (Tpoxx).
— Σύμφωνα με υπηρεσία των Ηνωμένων Εθνών για το AIDS (UNAIDS), ορισμένες αναφορές για την ευλογιά των πιθήκων σχετικά με άτομα αφρικανικής καταγωγής και τη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα ενισχύουν τα ομοφοβικά και τα ρατσιστικά στερεότυπα και επιδεινώνουν το στίγμα. Είχαμε και στην Ελλάδα τέτοιες αναφορές, ακόμα και από γιατρούς σε ΜΜΕ, που ευτυχώς δεν πήραν έκταση. Ο καθηγητής Πολιτικής της Υγείας του LSE Ηλίας Μόσιαλος έχει επισημάνει ότι «πρέπει να σταματήσει ο στιγματισμός του ομοφυλόφιλου σεξ», καθώς η αντίληψη ότι η ευλογιά των πιθήκων είναι ένα ΣΜΝ που αφορά μόνο ομοφυλόφιλους «είναι εσφαλμένη».
— «Το “κόλπο”, όπως συνέβη και με την PrEP, είναι να στοχεύσουμε στους ανθρώπους που πραγματικά κινδυνεύουν από την ευλογιά των πιθήκων χωρίς να τους στιγματίσουμε και ταυτόχρονα να καθησυχάσουμε τους ανθρώπους που δεν κινδυνεύουν, ώστε να μην απαιτούν εμβόλια άσκοπα. Η μόλυνση από τον HIV, ακόμη και όταν ελέγχεται ιολογικά, αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου. Στα οροθετικά και στα σεξουαλικά δραστήρια άτομα συστήνεται να εμβολιαστούν», αναφέρει δημοσίευμα στην aidsmap.com, την ιστοσελίδα της βρετανικής οργάνωσης National AIDS Manual (NΑΜ), η οποία είναι από τις εγκυρότερες πηγές πληροφόρησης για τον HIV.
— Καμπάνιες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης έχουν ξεκινήσει ήδη μέσα στη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα, από τόπους συνάντησης μέχρι ηλεκτρονικές εφαρμογές γνωριμιών, είτε αυτόνομα είτε σε συνεργασία με επίσημους φορείς, με έμφαση στην αποφυγή του στίγματος. Κάτι αντίστοιχο επιχειρείται και στην Ελλάδα, όπου υπήρξαν επαφές του ΕΟΔΥ με ΛΟΑΤΚΙ+ και HIV+ πρόσωπα και συλλογικότητες για την ανάπτυξη κοινών στρατηγικών.
«Ομοφοβικό στην πραγματικότητα είναι το να μη δίνουμε σημασία και να μη μοιραζόμαστε πληροφορίες που αφορούν την ευλογιά των πιθήκων, γιατί τότε απλώς δεν δίνουμε προτεραιότητα στην επένδυση σε πόρους για την προστασία της κοινότητας. Τα ΜΜΕ χρειάζεται να διασφαλίσουν ότι θα χρησιμοποιούν μια συμπεριληπτική, μη στιγματιστική γλώσσα στην ενημέρωση που παρέχουν. Η στρατηγική του ΠΟΥ, την οποία συμμερίζομαι απόλυτα, έγκειται στο να αυξήσουμε την ευαισθητοποίηση σχετικά με τα συμπτώματα της νόσου, να ελαττώσουμε τον κίνδυνο, ακολουθώντας μια πολιτική μείωσης της βλάβης, να μάθουμε πώς να προστατεύουμε τους συντρόφους, τους φίλους και την κοινότητα αν είμαστε ύποπτο ή επιβεβαιωμένο κρούσμα, να απαιτήσουμε επίσης άμεση πρόσβαση σε εξετάσεις, θεραπεία και εμβολιασμό.
Αναφορικά με την Ελλάδα, κυβέρνηση και υπουργείο Υγείας οφείλουν να καταστρώσουν μια πιο φιλόδοξη στρατηγική για καμπάνιες ενημέρωσης, οι οποίες είναι ουσιαστικά ανύπαρκτες αυτήν τη στιγμή, για την πρόληψη και αντιμετώπιση της νόσου και την εξασφάλιση των απαραίτητων εμβολίων. Αυτά δεν έχουν τελειοποιηθεί ακόμα, φαίνεται όμως ότι ανακουφίζουν τα συμπτώματα όσων νοσήσουν, κι ας μην είναι ακόμα βέβαιο ότι μειώνουν τον κίνδυνο μετάδοσης», μου λέει ο Τζώνης Μαμελετζής, επιδημιολόγος ειδικός για θέματα HIV και ΣΜΝ στον ΠΟΥ.
— «Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι δεν πρόκειται για ένα ΣΜΝ με την παραδοσιακή έννοια, οι έρευνες δείχνουν ωστόσο ότι οι περισσότερες μεταδόσεις της ευλογιάς των πιθήκων σχετίζονται με τη σεξουαλική δραστηριότητα ‒κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικά‒ μεταξύ ανδρών που κάνουν σεξ με άνδρες. Η καλύτερη κατανόηση των τρόπων εξάπλωσης βοηθά στον γρήγορο εντοπισμό νέων περιπτώσεων, επιτρέποντάς μας να καταστρώσουμε στρατηγικές πρόληψης, όπως οι εμβολιασμοί σε άτομα υψηλότερου κινδύνου.
Εντοπίσαμε, επιπλέον, νέα συμπτώματα σε ασθενείς, δηλαδή αντί για διάφορα δερματικά προβλήματα και εξανθήματα, ένας στους δέκα εμφάνιζε μόνο μία δερματική βλάβη στην περιοχή των γεννητικών οργάνων και το 15% είχε κάποιο πρωκτικό πόνο, συμπτώματα που είτε περνούν απαρατήρητα είτε συγχέονται εύκολα με ΣΜΝ, όπως ο έρπης ή η σύφιλη. Εντοπίσαμε επίσης τον Orthopoxvirus σε μεγάλο ποσοστό δειγμάτων σπέρματος ασθενών, αυτό ωστόσο μπορεί να είναι τυχαίο, καθώς δεν γνωρίζουμε ακόμα αν το ιικό φορτίο στο σπέρμα είναι αρκετό ώστε να διευκολύνει τη σεξουαλική μετάδοση», δήλωσε ο John Thornhill, ανώτερος κλινικός λέκτορας στο Barts NHS Health Trust και στο Πανεπιστήμιο Queen Mary του Λονδίνου και επικεφαλής της έρευνας του NEJM.
— Αναλυτική και έγκυρη ενημέρωση στα ελληνικά για την ευλογιά των πιθήκων μπορείς να βρεις καταρχάς στη σχετική ιστοσελίδα του ΕΟΔΥ αλλά και στην αντίστοιχη της Θετικής Φωνής, όπου μπορούν επίσης να απευθύνονται οι οροθετικοί.
