ΕΝΩ Η ΠΑΝΔΗΜΙΑ δεν έχει πει την τελευταία της λέξη, ήρθε ο πόλεμος σαν ένα άλλο, μεγάλο δεινό. Τι κοινό έχουν όμως μεταξύ τους αυτά τα δύο φαινόμενα, πέρα από την αρνητικότητα ή τον ζόφο τους; Θα έλεγε κανείς πως επαναφέρουν στο προσκήνιο σκληρά διλήμματα και οριακές, ανθρώπινες και πολιτικές καταστάσεις, ανατρέποντας τις πεπατημένες της «κανονικότητας». Το δεύτερο που μοιράζονται είναι πως έχουν αβέβαιη έκβαση, δημιουργώντας πολλές δευτερογενείς αντιθέσεις και ένα επιπλέον εικονικό πεδίο μάχης μέσα στη διεθνή κοινή γνώμη και στις κοινότητες των ειδικών και των πολιτικών. Το πιο σημαντικό είναι όμως ότι η πανδημία και ο πόλεμος στην Ουκρανία εμφανίστηκαν σε μια ιστορική στιγμή όπου τα επιμέρους συστήματα και τα ιδεολογικά σχήματα που κληρονομήσαμε από τον προηγούμενο αιώνα είχαν μπει ήδη σε τροχιά απρόβλεπτων αναταράξεων. Οι διάφοροι καπιταλισμοί, τα κρατικά μοντέλα αλλά και η ίδια η ψυχική ζωή των ατόμων, όλα βρίσκονταν υπό πίεση, δίχως να επιτρέπουν πια απλοϊκά συμπεράσματα και αξιόπιστες προγνώσεις.
Ας δούμε, όμως, και τις σημαντικές διαφορές των δύο μεγάλων γεγονότων. Σε αντίθεση με την πανδημία, ο πόλεμος αυτός είναι εντοπισμένος και διαθέτει περίμετρο και κύριο μέτωπο. Σε αντίθεση με την πανδημία, που αποτέλεσε μια πλανητική υγειονομική και κοινωνική πρόκληση, ο πόλεμος ξέσπασε στην Ευρώπη, και μάλιστα στα ανατολικά της. Κυρίως όμως και, πάνω απ’ όλα, ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης, συνειδητής εισβολής, μιας συγκεκριμένης επιθετικής κίνησης που εξαρχής ξεπέρασε την κλίμακα μιας «απλής» στρατιωτικής επέμβασης. Και αν η πανδημία έβαλε πάλι στο τραπέζι της συζήτησης τη θνητότητα, την ευαλωτότητα και την αλληλεξάρτησή μας, αυτός ο πόλεμος μας δείχνει τι σημαίνει τρομοκρατική πολιτική με όχημα ένα κράτος και την ηγεσία του. Κατά κάποιον τρόπο, η εισβολή του Βλαντίμιρ Πούτιν στην Ουκρανία αποτελεί μια υπερμεγέθη πράξη τρομοκρατίας. Ο πληθυσμός της Ουκρανίας απειλείται, σκοτώνεται από πυραύλους ή οβίδες, μα κυρίως πιάνεται όμηρος και εκτοπίζεται. Η πολιορκία των πόλεων είναι μια μορφή ομηρίας. Είναι δηλαδή μια άσκηση ύψιστης βίας, ακόμα και αν υπάρξουν εκεχειρίες και δεν πέφτει σφαίρα. Η εικόνα των ανθρώπων στα καταφύγια, στους υπόγειους κόσμους, είναι η εικόνα χιλιάδων ομήρων.
Ένα απόθεμα αντιδικτατορικής, αντιαυταρχικής ευαισθησίας συνάντησε την αλληλεγγύη στον αμυνόμενο, σε αυτόν που υπέστη επίθεση. Και ας έχουμε τα τελευταία χρόνια μια έλλειψη εμπιστοσύνης σε δικούς μας θεσμούς και κυβερνήσεις.
Αυτή η απροκάλυπτη εμφάνιση της στρατιωτικής-τρομοκρατικής βίας για τον καθορισμό της ζωής ενός άλλου έθνους δημιούργησε μια μεγάλη αντισυσπείρωση, μια πολύμορφη, διεθνική αντίδραση πολιτών και θεσμών. Τι κινητοποιεί τους πολίτες σε μεγάλο μέρος του κόσμου κατά της ρωσικής επίθεσης στην Ουκρανία; Μήπως η διαβολική δυτική προπαγάνδα που καταφέρνει να αποπροσανατολίσει εκατομμύρια; Μήπως η ενορχηστρωμένη «ρωσοφοβία», όπως έγραψε ο σοφός Πάολο Κοέλιο και κάμποσοι δικοί μας δοκησίσοφοι; Μήπως έχουμε απλώς την αναδιάταξη του παγκόσμιου συστήματος ισχύος και την πρώτη σύγκρουση του ευρω-δυτικού με έναν ανατολικό, ρωσο-κινεζικό πόλο;
Μπορεί, ωστόσο, η απάντηση να είναι κάπως διαφορετική. Άνθρωποι απ’ όλο τον κόσμο, ανεξάρτητα από τα συστήματα κυρώσεων και τις πολιτικές αποφάσεις των κυβερνήσεών τους, νιώθουν πως υπάρχει ακόμα ένας πυρήνας νοήματος προς υπεράσπιση. Παρά τη ρευστότητα, τους μηδενισμούς, τους πολέμους των ταυτοτήτων, τις κοινωνικές και περιφερειακές ανισότητες, μεγάλο μέρος των πολιτών του κόσμου διαισθάνεται την αλήθεια κάποιων θεμελιωδών πραγμάτων: τι σημαίνει υπερασπίζομαι τον τόπο μου από τον κατακτητή, τι σημαίνει καταστροφή και ερείπωση πόλεων, τι σημαίνει απειλώ, εμμέσως ή όχι, το ευρωπαϊκό κεκτημένο της βασικής ειρήνης. Και παρότι ενδεχομένως δεν γνωρίζουν σαν επαγγελματίες αναλυτές και ιστορικοί όλα τα δεδομένα της περιοχής και της ρωσο-ουκρανικής σύγκρουσης, νιώθουν ρίγος μπροστά στην ανελεύθερη, ωμή, αυταρχική μηχανή του Πούτιν και της κλίκας του. Ένα απόθεμα αντιδικτατορικής, αντιαυταρχικής ευαισθησίας συνάντησε την αλληλεγγύη στον αμυνόμενο, σε αυτόν που υπέστη επίθεση. Και ας έχουμε τα τελευταία χρόνια μια έλλειψη εμπιστοσύνης σε δικούς μας θεσμούς και κυβερνήσεις, ξέρουμε, με έναν διαισθητικό τρόπο, τι κόστος έχει η αυταρχική εκκένωση της δημοκρατίας. Και αυτό βλέπουν στον Πούτιν και στον τρόπο με το οποίο δρα στη διεθνή σκηνή ως προέκταση μιας εσωτερικής, ενδογενούς σκληρότητας. Αυτό κρίνουν αντιπαθές και απεχθές οι συντριπτικά περισσότεροι.
Νομίζω λοιπόν ότι το πώς εκτυλίσσεται αυτή η ηθική νίκη των Ουκρανών δεν έχει σχέση με την «προπαγάνδα» ή με τα τεχνάσματα του ΝΑΤΟ και της Δύσης. Κάτι άλλο φαίνεται πως συγκινεί ακόμα και παραπέμπει στα θεμελιώδη της νεωτερικής ανθρωπότητας: το έθνος που αμύνεται έναντι μιας αυτοκρατορία ή, όπως συμβαίνει τώρα, ένα έθνος που παλεύει με έναν εισβολέα που έχει επιστρέψει σε αυτοκρατορικές φαντασιώσεις. Και αυτή είναι η διαφορά της Ουκρανίας του Ζελένσκι από τη Ρωσική Ομοσπονδία του Πούτιν: όχι μια διαφορά μεγέθους αλλά μια διαφορά ως προς την αντίληψη για την αποστολή τους. Η Ουκρανία θέλει να είναι απλώς μια χώρα της Ευρώπης όπως οι άλλες, η Ρωσία του Πούτιν έχει εμπλακεί σε ιδεολογικούς και στρατηγικούς σχεδιασμούς που υπερβαίνουν την πραγματική ισχύ της στον σημερινό κόσμο. Ο κόσμος πήγε συντριπτικά με τους Ουκρανούς όχι μόνο στη βάση της συναισθηματικής ταύτισης με το θύμα, έτσι όπως συνηθίζεται στις ευσυγκίνητες και θεαματικές δημοκρατίες της εποχής μας. Ο κόσμος εν τέλει συντάχτηκε με τους Ουκρανούς για έναν πολύ πιο σοβαρό και πειστικό λόγο: γιατί δεν θέλει πια αυταρχικές μικρο- ή μεγάλες αυτοκρατορίες και δεν ανέχεται τους μεγαλοϊδεατισμούς, ιδίως όταν δείχνουν πως παίρνουν υπερβολικά σοβαρά τον εαυτό τους.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
