Το εμβληματικό έργο ενός προφήτη της διεθνούς μουσικής πρωτοπορίας, το Μυστήριο 35 - ΙΑΝΝΗΣ ΞΕΝΑΚΗΣ: ΟΡΕΣΤΕΙΑ, έρχεται στο Αμφιθέατρο Παλαιού Ελαιουργείου Ελευσίνας την Κυριακή 23 Ιουλίου από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών (KOA), με τη συμμετοχή της Χορωδίας της ΕΡΤ, της Χορωδίας Δήμου Αθηναίων και της Παιδικής Χορωδίας του Ωδείου Kodály. Ένα σπάνιο καλλιτεχνικό γεγονός παρουσιάζεται στο πλαίσιο του έργου παρακαταθήκης Αισχύλου Project της 2023 Ελευσίς Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, που επιστρέφει για δεύτερη χρονιά στη γενέτειρα του μεγάλου τραγικού ποιητή, ως ένας άτυπος αλλά εκρηκτικός διάλογος στο πάντοτε ζωντανό και κρίσιμο στα σύγχρονα ζητήματα δικαιοσύνης, ουμανισμού και πολιτικής αισχύλειο δράμα.
Ο λόγος του Αισχύλου συνδυάζει αρχαϊκή μεγαλοπρέπεια, τελετουργική στιβαρότητα και διονυσιακή έκσταση. Εμπνεόμενος ευθέως από τα στοιχεία αυτά, ο Ιάννης Ξενάκης συνέθεσε την Ορέστειά του (1965-1966), ένα έργο που συμπυκνώνει την πλοκή και την ουσία της αισχύλειας τριλογίας και ταλαντεύεται ανάμεσα στην όπερα, στο ορατόριο και στο μυσταγωγικό χορόδραμα.
Χωρίς ίχνος πρόθεσης να αξιοποιήσει παραδοσιακούς «καλλωπισμούς», η μουσική δίνει έμφαση στον αρχέγονο ρυθμό (εξού και η εκτεταμένη χρήση των κρουστών) και στην εκφραστική δύναμη του λόγου, που διαρκώς σμιλεύεται και μεταπλάθεται με ευφάνταστες σύγχρονες συνθετικές τεχνικές.
Η συμπλήρωση ενός αιώνα από τη γέννηση του μεγάλου συνθέτη προσφέρει μια εξαιρετική ευκαιρία αναβίωσης της συγκλονιστικής, υποβλητικής και συνάμα έντονα απαιτητικής μουσικής του από την ΚΟΑ και τους εκλεκτούς συνεργάτες της.
Ο Ξενάκης, όπως γνωρίζουμε, ποτέ δεν αποδέχθηκε τους ακαδημαϊκούς κανόνες της αρμονίας και της αντίστιξης, κάτι που τον έφερε σε σύγκρουση με μεγάλα ονόματα της εποχής του, όπως η Μπουλανζέ και ο Άρθουρ Χόνεκερ. Ακόμη και οι Μπουλέζ και Στοκχάουζεν υποτίμησαν, τουλάχιστον στην αρχή, τις απόψεις του.
«Στην τέχνη του Ξενάκη βλέπουμε ηχητικά "τοπία" ή "μάζες", αποδιδόμενα με φυσικούς νόμους που διέπουν διάφορα φαινόμενα, όπως π.χ. το θρόισμα των φύλλων ενός δέντρου, την οχλοβοή μιας σύναξης πολιτών, το τραγούδι των Σειρήνων κ.ά., δημιουργώντας μια αίσθηση "γαλαξιακής" ή "συμπαντικής" μουσικής» λέει ο Μύρων Μιχαηλίδης που έχει την ευθύνη της μουσικής διεύθυνσης, μιλώντας για τα χαρακτηριστικά του μουσικού ιδιώματος του Ιάννη Ξενάκη που συνιστούν την πρωτοπορία του.
«Το συναρπαστικό στοιχείο με το μουσικό ιδίωμα του Ξενάκη είναι ο βαθύς στοχασμός που κρύβεται ή φανερώνεται –ανάλογα πώς θα το δει κάποιος– μέσα από τη μουσική τέχνη του».
Ο Ξενάκης, όπως γνωρίζουμε, ποτέ δεν αποδέχθηκε τους ακαδημαϊκούς κανόνες της αρμονίας και της αντίστιξης, κάτι που τον έφερε σε σύγκρουση με μεγάλα ονόματα της εποχής του, όπως η Μπουλανζέ και ο Άρθουρ Χόνεκερ. Ακόμη και οι Μπουλέζ και Στοκχάουζεν υποτίμησαν, τουλάχιστον στην αρχή, τις απόψεις του.
«Νομίζω πως τελικά οι οδηγίες του Ολιβιέ Μεσιάν, ο οποίος κατάλαβε το χάρισμα του Ξενάκη, άνοιξαν τον δρόμο ώστε να εντάξει την αρχιτεκτονική και τα εφαρμοσμένα μαθηματικά στη μουσική, κάτι που τον οδήγησε στην πρωτοπορία της εποχής του» σημειώνει ο κ. Μιχαηλίδης.
Ο Ξενάκης άρχισε να γίνεται ευρέως γνωστός μετά το 1955, μετά, δηλαδή, την παρουσίαση του έργου του «Μεταστάσεις». Μαζί με τον Λίγκετι και τον Πεντερέτσκι, ήταν, στις αρχές δεκαετίας του 1960, οι τρεις γνωστότεροι πρωτοπόροι-στοχαστές της μουσικής. Το αρχικό έργο που αποτελεί την «Ορέστεια» γράφτηκε από τον συνθέτη το 1965-67, έπειτα από πρόσκληση του Αλέξη Σολομού για την παράστασή του στην πόλη Υψηλάντη των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής.
Το 1964 είχε πραγματοποιηθεί η παγκόσμια πρώτη των «Ικέτιδων» στην Επίδαυρο, χωρίς την παρουσία του Ξενάκη, δεδομένου ότι ήταν για χρόνια καταδικασμένος σε θάνατο στην Ελλάδα – άλλη μια πληγή από τον Εμφύλιο Πόλεμο της δεκαετίας του 1940.
Στη σημερινή του μορφή το έργο ακολουθεί μία ιδιαίτερη προσέγγιση. Το λιμπρέτο αποτελείται από επιλογές του συνθέτη συγκεκριμένων στίχων από το κείμενο του Αισχύλου.
Το 1987 προστέθηκε οι σολιστικός ρόλος της Κασσάνδρας, με την ευκαιρία μιας πανηγυρικής σειράς παραστάσεων στο χωριό Τζιμπελίνα της Σικελίας.
Το 1991, εν όψει της εκτέλεσης του έργου στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών πρόσθεσε το μέρος της Θεάς Αθηνάς. Και οι δύο ρόλοι γράφτηκαν για τη φωνή του Σπύρου Σακκά, ο οποίος έγραψε ιστορία με τις ερμηνείες του. Όπως ο ίδιος ο Σπύρος Σακκάς αναφέρει, όταν ο Αλέξης Σολομός είχε προτείνει στον Ξενάκη να γράψει μουσική για την τριλογία «Ορέστεια» του Αισχύλου που θα ανέβαζε στις ΗΠΑ, εκείνος ανταποκρίθηκε συνθέτοντας μουσική περίπου δύο ωρών. O Σολομός κράτησε αμήχανος μερικά μέρη και ο Ξενάκης από το υλικό του δημιούργησε αργότερα την ομώνυμη σουίτα του.
Μιλώντας για την ιδιαιτερότητα της ακουστικής ενός πρώην βιομηχανικού συγκροτήματος, του Παλαιού Ελαιουργείου της Ελευσίνας, μέσα στο ανοιχτό θέατρο του οποίου πρόκειται να πραγματοποιηθεί η συναυλία, ο κ. Μιχαηλίδης λέει:
«Πιστεύω πως είναι πολλές οι ιδιαιτερότητες όχι μόνο της ακουστικής του χώρου αλλά και όλης της Ελευσίνας. Θα ξεχώριζα δύο: Πρώτον, η Ελευσίνα συνδέεται από την αρχαιότητα με τα Ελευσίνια Μυστήρια και εκπέμπει αυτή την απαραίτητη, φορτισμένη συναισθηματικά αύρα για έργα όπως η Ορέστεια των Αισχύλου και Ξενάκη. Και δεύτερον, μην ξεχνάμε ότι από το 1995 φιλοξενούνται εδώ τα Αισχύλεια. Το ανοιχτό θέατρο του Παλαιού Ελαιουργείου είναι ένας ανοιχτός χώρος, που περιβάλλεται από κτίρια με μεγάλο συμβολισμό. Πιστεύω πως οπτικά, σκηνικά θα βοηθήσει πολύ. Για τις ακουστικές ιδιαιτερότητες θα κάνουμε, πιστεύω, μία όμορφη και αποτελεσματική τοποθέτηση του ορχηστρικού και των φωνητικών συνόλων και θα δαμάσουμε τις όποιες τεχνικές απαιτήσεις. Βρίσκω πολύ καλή την ιδέα υλοποίησης αυτής της παραγωγής σε αυτό το τοπόσημο».
Μιλώντας για τον τρόπο που θα δουλέψει η ορχήστρα και οι σολίστ σημειώνει σχετικά με τις οδηγίες που θα δώσει: «Θα δουλέψουμε φυσικά επάνω σε όλα αυτά που ζητάει η παρτιτούρα, όπως τις ιδιαίτερες ρυθμικές αγωγές, τα γκλισάντι, τα τέταρτα του τόνου, τους συγχρονισμούς και αντιχρονισμούς, τις ηχητικές μάζες και τα καταπληκτικά ηχοχρώματα. Επίσης, θα δουλέψουμε και τη δύσκολη ισορροπία μεταξύ της μετακινούμενης χορωδίας και της ορχήστρας. Αλλά επειδή πιστεύω πως εδώ η μουσική υπηρετεί απόλυτα την ποίηση, θα σας μεταφέρω αυτό ακριβώς που ζητάει ο συνθέτης: "Το τραγούδι που τραγουδιέται συχνά δεν κατανοείται και γενικά, μόνο σε ένα επίπεδο, η φωνητική, η μουσική λέξη, τα φωνήματα φτάνουν στο κοινό. Έτσι, στα έργα μου οι λέξεις δεν χρησιμοποιούνται σημασιολογικά"».
Για τον Μύρωνα Μιχαηλίδη ο Ξενάκης είναι ένα ακόμη παράδειγμα Έλληνα που βρήκε την απόλυτη καταξίωση καταρχήν στο εξωτερικό και μετά στη χώρα μας. Πέρασε πολλές δυσκολίες, πολέμους, τραυματισμούς –σχεδόν θανάσιμους–, αντιπαλότητες, απορρίψεις αρχικά και παγκόσμια φήμη στο τέλος. Υπήρξε ένας μεγάλος πρωτοπόρος και παραμένει ένας συνθέτης που χαίρει μεγάλου σεβασμού.
«Σήμερα, όταν λέμε μουσική και αρχιτεκτονική ή μαθηματικά, το μυαλό μας πάει αμέσως σε εκείνον. Και αυτό λέει πολλά. Βέβαια, τα έργα του θέτουν τεράστιες δεξιοτεχνικές απαιτήσεις για τους μουσικούς και τους τραγουδιστές και δεν μπορούν να αποδοθούν παρά μόνο με εξαιρετική εγρήγορση, αλλά αυτή είναι συγχρόνως και η "ευγενής πρόκληση" για το ανέβασμα αυτών των αριστουργημάτων».
Όμως πόσο δύσκολα γίνεται κατανοητή η μουσική του Ξενάκη; Χρειάζονται ειδικές γνώσεις για να κατανοήσει κάποιος τη μουσική του; Ο κ. Μιχαηλίδης ποτέ δεν πίστεψε ότι χρειάζονται ειδικές γνώσεις μουσικής και ιστορίας για να κατανοήσει κάποιος οποιοδήποτε είδος μουσικής.
«Η μουσική δεν προσφέρεται μεν από όλους αλλά ανήκει σε όλους. Επιπλέον, όταν ακούμε τη μουσική δεν χρειάζεται να διαβάζουμε τους κανόνες της αλλά να την αφήνουμε να επιδρά επάνω μας. Το πώς γίνεται αυτό έχει να κάνει με την ιδιοσυγκρασία του κάθε ακροατή. Εξάλλου, είναι άλλο το θέμα της αισθητικής (μας αρέσει ή δεν μας αρέσει κάτι) και άλλο το θέμα της ύπαρξης ενός έργου τέχνης, για το οποίο βέβαια τον λόγο τον έχουν οι ειδικοί.
Η μουσική του Ξενάκη αφήνει άλλο αποτύπωμα αν την ακούσει κανείς για πρώτη φορά σε κάποια ηχογράφηση και εντελώς διαφορετικό αποτύπωμα αν τη βιώσει ζωντανά και μάλιστα σε έναν μυσταγωγικό χώρο, όπως αυτός στην Ελευσίνα» σημειώνει και δεν κρύβει τη χαρά του όταν βλέπει, όπως στην περίπτωση Ξενάκη, Έλληνες συνθέτες να διαπρέπουν στο εξωτερικό και να εδραιώνονται στον διεθνή στίβο.
«Προσπαθώ πάντα να εντάσσω στο πρόγραμμα των συναυλιών που διευθύνω, όπου αυτό είναι εφικτό, με βάση τον καλλιτεχνικό οργανισμό και τον προγραμματισμό του, έργα Ελλήνων συνθετών. Τον τελευταίο χρόνο είχα μάλιστα την χαρά να ανεβάσω σε παγκόσμια πρώτη, στην Όπερα της Ερφούρτης στη Γερμανία, μία όπερα του σπουδαίου Έλληνα συνθέτη Νέστορος Ταίηλορ».
Ορέστεια του Ιάννη Ξενάκη
Έργο για βαρύτονο, μικτή χορωδία, παιδική χορωδία και ορχηστρικό σύνολο
Κασσάνδρα για βαρύτονο, ψαλτήριο και σόλο κρουστά
La Déesse Athena για βαρύτονο και 12 έγχορδα
Σολίστ: Holger Falk (βαρύτονος), Αλέξανδρος Γιοβάνος (κρουστά)
Μουσική διεύθυνση: Μύρων Μιχαηλίδης
Με την ΚΟΑ, τη Χορωδία της ΕΡΤ (Διδασκαλία/διεύθυνση: Μιχάλης Παπαπέτρου), τη Χορωδία Δήμου Αθηναίων (Διδασκαλία/διεύθυνση: Σταύρος Μπερής) και την Παιδική Χορωδία του Ωδείου Kodály (Διδασκαλία/διεύθυνση: Μιχάλης Πατσέας)
Κυριακή 23 Ιουλίου, Αμφιθέατρο Παλαιού Ελαιουργείου
