Πώς κρίνετε την αντίδραση του Χατζιδάκι για τα δημοφιλή κινηματογραφικά του τραγούδια;
Του ζητούσαν συγκεκριμένους ρυθμούς, για τραγούδια που να ταιριάζουν με κάθε ταινία, μία ρούμπα, ένα τσα-τσα. Παρ' ότι έπαιρνε ως πρότυπα σουξέ της εποχής, κατάφερνε, ακουλουθώντας τη δική του αισθητική, να γράψει αυθεντικά και πρωτογενή τραγούδια. Γιατί είχε μια τέτοια συνθετική προσωπικότητα και ικανότητα αφομοίωσης, ώστε ό,τι έγραφε να είναι χαρακτηριστικά δικό του. Οι αντιδράσεις του (το γεγονός ότι τα είχε «αποκηρύξει») είχαν να κάνουν με το ότι τον στενοχωρούσε να βλέπει τη φήμη του συνδεδεμένη μ' αυτά τα κατά παραγγελία τραγούδια, όταν μεγάλο μέρος του μουσικού του έργου παρέμενε άγνωστο στους πολλούς. Δεν αμφισβητούσε την αξία των τραγουδιών που έγραψε για τον κινηματογράφο, αντιδρούσε στο να συνδέεται το όνομά του κατά κύριο λόγο με τα «Παιδιά του Πειραιά».
Υπάρχει πάντως διάχυτη η άποψη ότι η μεγάλη επιτυχία σημαίνει εκχώρηση στο κοινό γούστο.
Αυτό που λέτε μού προσφέρει γέφυρα για να μιλήσω για τη συναυλία της Ορχήστρας των Χρωμάτων στις 9 Ιουλίου. Επιλέξαμε λοιπόν ένα πρόγραμμα αμιγώς ελληνικό, ακολουθώντας την προγραμματική δέσμευση της Ορχήστρας να προβάλλει τη σύγχρονη ελληνική «διανοητική» μουσική, αυτή που θα λέγαμε συνέχεια της κλασικής. Τα έργα που θα ακουστούν είναι συνθετών που έχουν αποδείξει τη σημασία τους στην παραγωγή των τελευταίων 60 χρόνων - και δη των χρονικών άκρων της περιόδου. Το έργο του Γιάννη Χρήστου είναι του 1949, του Ιάννη Ξενάκη του 1953-4, του Θόδωρου Αντωνίου του 1996, το δικό μου του 2000 και του Γιώργου Κουμεντάκη του 2007. Εννοείται ότι με πέντε έργα δεν φιλοδοξούμε να δώσουμε το στίγμα της μεταπολεμικής ελληνικής μουσικής αλλά μία καλή γεύση της. Αυτό που θέλω να φανεί από την επιλογή των συγκεκριμένων έργων είναι ότι οι Έλληνες συνθέτες δεν είναι μια θρησκευτική σέχτα. Ζούμε μέσα στη σύγχρονη κοινωνία, αντιμετωπίζουμε τα ίδια προβλήματα και με τη μουσική που γράφουμε θέλουμε να εκφράσουμε τον πόνο, τη χαρά, τη λύπη, τις αγωνίες, τους προβληματισμούς μας. Απλώς κινούμαστε σ' ένα είδος τέχνης που είναι πιο διανοητικό, κι εκει αρχίζουν οι επικοινωνιακές δυσκολίες. Υπό αυτή την έννοια είχε δίκιο ο Χατζιδάκις που έλεγε ότι η μουσική είναι μία, και ηθελημένα παρερμηνεύτηκε. Δεν ήταν αδαής, όπως δεν είμαστε αδαείς όλοι όσοι υιοθετούμε αυτή την άποψη. Προφανώς, ένα τραγούδι δεν μπορεί να μπει στην ίδια ζυγαριά με μία συμφωνία. Η διανοητική μουσική απαιτεί άλλες γνώσεις, έχει βαθιά πνευματικότητα, κι οι συνθέτες χειρίζονται διαφορετικά τους ήχους. Αλλά τόσο το καλό τραγούδι όσο και κι ένα καλό συμφωνικό έργο αποτελούν εξίσου υψηλό δείγμα γνώσης, πνευματικότητας και ευαισθησίας του ανθρώπινου είδους.
Το έλλειμμα επικοινωνίας έχει να κάνει με την παλιά αλαζονεία των μοντερνιστών που προόριζαν το έργο τους για την ελίτ;
Το κακό άρχισε από την περίοδο του Σένμπεργκ, του δωδεκάφθογγου, του σειριασμού. Η αλαζονεία που αναφέρετε είχε βέβαια την ιστορική της εξήγηση. Ήταν στάση άμυνας σε μία επίθεση που δέχθηκαν οι συνθέτες της πρωτοπορίας, που ήταν εξαιρετικά βάρβαρη και λαϊκίστική λόγω της ανόδου του φασισμού, εκείνα τα χρόνια. Όσον αφορά τη μεταπολεμική περίοδο (που αφορά την εποχή που γράφτηκαν τα έργα της συναυλίας), κυριαρχεί ακόμη ο απόηχος του μοντερνισμού, αν και εξακολουθούν να υπάρχουν όσοι ακολουθούν τη γραμμή της Εθνικής Σχολής του Καλομοίρη, γράφοντας ένα ιδίωμα που κοιτάζει στον παρελθόν. Οι νεωτεριστές, πάντως, μπαίνουν στη διαδικασία σύνθεσης πρωτοποριακής μουσικής την περίοδο που αρχίζει το 1950, και φτάνει «τραβηγμένα» έως το 1980. Ήταν μια περίοδος αμφισβήτησης σ' όλο τον κόσμο, που προβλήθηκε και στο χώρο της μουσικής, με πολλά δυναμικά στοιχεία και σημαντικά έργα και στη χώρα μας, λόγω της ευφορίας που υπήρχε μετά τη λήξη πολέμου - Εμφυλίου και της επιθυμίας επανασύνδεσης με την Ευρώπη. Ως ηγετικό στοιχείο της περιόδου, στη συναυλία της 9ης Ιουλίου θα ακούσουμε τη «Μουσική του Φοίνικα» του Γιάννη Χρήστου. Ήταν ένας ακραίος όσο και επιτυχής επίλογος του μετασειριασμού για την ελληνική μουσική, ένα έργο τόσο δυναμικό που δεν χρειάζεται να έχεις οποιεσδήποτε αναφορές για να το απολαύσεις, γιατί ο συνθέτης έχει το χάρισμα να βασίζεται σε πρωτογενείς και πρωτόγονες δυνάμεις του ήχου και της δόνησης που σε παίρνουν μαζί τους.
Οι «Μεταστάσεις» του Ξενάκη ακολουθούν;
Χρονολογικά, ναι. Πρόκειται για ένα έργο που λειτούργησε ως αφετηρία μιας νέας περιόδου, της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας. Ο Ξενάκης εδώ χρησιμοποιεί εντελώς διαφορετικές σκέψεις στη μουσική, που δεν είχαν διατυπωθεί με τόσο καθαρό τρόπο ξανά, και συνθέτει ένα έργο από συνδυασμό πολλών ήχων, κάτι σαν ηχητικά νέφη που μετακινούνται και μεταβάλλονται όσο το έργο προχωράει βάσει μαθηματικών υπολογισμών. Είναι μια πρωτοποριακή μουσική που προκάλεσε θύελλα διαμαρτυριών και αντιδράσεων όταν ακούστηκε για πρώτη φορά, αλλά έκτοτε αποτελεί βασική αναφορά στη μελέτη της σύγχρονης μουσικής.
Ο μουσικός μεταμοντερνισμός έχει θέση σ' αυτήν τη συναυλία;
Δεν θα μπορούσε να μην έχει. Στο πλαίσιο του μεταμοντερνισμού, ο συνθέτης μπορεί να χρησιμοποιεί με άνεση πολλά και διαφορετικά ιδιώματα και να τα συνθέτει σε ένα ή ακόμη να παραθέτει ιδιώματα που δεν είναι ακριβώς ομοιογενή. Αυτό κάνει ο Αντωνίου στον «Κομμό Β'». Η μουσική του μοιάζει σαν να προέρχεται από κάποιο θεατρικό έργο, ανακαλεί μια θεατρική αφήγηση. Ειδικά στον «Κομμό Β'», οι δραματικές κορυφώσεις και αντιθέσεις του έργου συνδέουν σε επίπεδο εντύπωσης τον αρχαίο ελληνικό τρόπο μ' αυτόν της Ορθοδοξίας, συγκινώντας ουσιαστικά το κοινό. Το δικό μου «Κοντσερτίνο» είναι ένα παιχνίδι, στο οποίο ηθελημένα χρησιμοποιώ συνταγές της κλασικής μουσικής και θέματα μουσικά που γίνονται αμέσως αντιληπτά, ακούσματα που ανακαλούν από Σοστακόβιτς έως Χατζιδάκι via Σοπέν. Το τελευταίο έργο είναι του 2007 και είναι από τα πιο εύφορα που έχει γράψει ο Γιώργος Κουμεντάκης. Παίρνει μικρά οργανικά μοτίβα, απ' αυτά που παίζουν τα όργανα που συνοδεύουν τις κρητικές μαντινάδες και λέγονται κοντυλιές, και τα πλέκει σε μια ετεροφωνία πολύ πλατιά - τα μοτίβα μοιάζουν με σπιθούλες που αναπηδούν από παντού. Το άκουσμά του είναι εξαιρετικά ευχάριστο, ίσως γιατί ο συνθέτης το εμπνεύστηκε από τη φράση του Καζαντζάκη «Να μην αφήσω τίποτα στο Χάρο να μου πάρει - μονάχα λίγα κόκαλα».
Πιστεύετε ότι το κοινό θα γοητευθεί;
Είμαι σίγουρος και βάζω και στοίχημα με όσους πιστεύουν ότι δεν είναι μουσική για το ευρύ κοινό. Πρόκειται για έργα εξαιρετικά δραστικά, έως και γοητευτικά, ακόμη και για ανθρώπους που δεν έχουν αναφορές στην κλασική ή στη διανοητική μουσική. Και ξαναλέω ότι αυτός που μπορεί να συγκινηθεί ακούγοντας ένα τραγούδι, μπορεί να συγκινηθεί το ίδιο στο άκουσμα μιας μουσικής σύνθεσης από το δικό μας κόσμο - αν του δοθεί η ευκαιρία να την ακούσει. Δεν πρόκειται για κόσμους σε σύγκρουση, ούτε καν σε αντιπαράθεση, απλώς λειτουργούν διαφορετικά, σε διαφορετικές στιγμές. Αλλά όσοι θεωρούν ότι η μουσική που προτείνουμε δεν είναι «διονυσιακή», ας έρθει ν' ακούσει μόνο τη μουσική του Χρήστου για να καταλάβουν τι θα πει διονυσιασμός - ωραιότερο ρυθμικό κρεσέντο στην ιστορία της μουσικής δεν έχει ξαναγραφεί.
σχόλια