Το περασμένο καλοκαίρι, ο σκηνοθέτης Τζαφάρ Παναχί, μια από τις πιο εμβληματικές μορφές του ιρανικού κινηματογράφου, συνελήφθη από την εισαγγελία της Τεχεράνης. Είχε πάει για να παρακολουθήσει την υπόθεση δυο άλλων κινηματογραφιστών, των Μοχάμαντ Ρασούλοφ και Μουστάφα Αλεαχμάντ, που κρατούνται από τις 8 Ιουλίου.
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο σκηνοθέτης «ενοχλεί» τις αρχές: το 2010 καταδικάστηκε σε έξι χρόνια κάθειρξη για αντικυβερνητική προπαγάνδα, για να οδηγηθεί από τη φυλακή σε κατ’ οίκον περιορισμό.
Πενήντα Αμερικανοί σκηνοθέτες, ανάμεσα τους οι Σπίλμπεργκ, Τζάρμους, Σκορσέζε, Ρέντφορντ, Στόουν, Ντε Νίρο, Πολ Τόμας Άντερσον, οι αδελφοί Κοέν, ακόμα και ο «αόρατος» Τέρενς Μάλικ, υπέγραψαν μια επιστολή κάνοντας δημόσια έκκληση για την απελευθέρωσή του. Ο ίδιος δεν σταμάτησε ποτέ να γυρίζει ταινίες, συνεχίζοντας να κερδίζει μεγάλα βραβεία στα σημαντικότερα φεστιβάλ του κόσμου.
Γνωρίζοντας όλα αυτά, ξεκινάς να δεις το «Φύγαμε!», το κινηματογραφικό ντεμπούτο του γιου του, Πανάχ Παναχί, με μια κάποια συγκινησιακή φόρτιση – μέχρι που βυθίζεσαι στο δικό του ξεχωριστό σύμπαν: η ταινία, που εδώ και μήνες σημειώνει μεγάλη επιτυχία, με τους Αμερικανούς κριτικούς να παραμιλούν, δεν θυμίζει σε πολλά αυτό που έχουμε στον νου μας αναφορικά με το ιρανικό σινεμά.
Πρωταγωνιστές μια τετραμελής οικογένεια που ταξιδεύει στην ιρανική ύπαιθρο. Ο προορισμός θα αποκαλυφθεί στη συνέχεια, αλλά μέχρι τότε θα προκύψει μια σειρά απρόσμενων συναντήσεων – όταν δηλαδή ο μικρός υπερκινητικός γιος δεν «ανατινάζεται», δίνοντας παραστάσεις καραόκε μέσα στο αυτοκίνητο.
Το τοπίο φυσικά υπάρχει, όπως και η γνώριμη, υπόγεια μελαγχολία, αλλά το χιούμορ της, οι ξεκαρδιστικοί διάλογοι, οι pop αναφορές και ο «μουσικός» της ρυθμός συνθέτουν μια ταινία-έκπληξη, η επιτυχία της οποίας οδήγησε τον Πανάχ Παναχί πέρα από τα σύνορά της πατρίδας του, καθώς έχει ήδη εγκατασταθεί στο Παρίσι, όπου και δουλεύει το σενάριο της επόμενής του ταινίας.
Σήμερα, στη χώρα μας, ο καθένας έχει τον λόγο του να φύγει. Να φύγει μακριά και να δει τι θα κάνει με τη ζωή του. Εγώ, για παράδειγμα, έφυγα εξαιτίας του σινεμά. Δεν μπορώ να πάρω άδεια προβολής για τις ταινίες μου, απελπίζομαι, κι έτσι υποχρεώνομαι να φύγω σε μια ξένη χώρα, επειδή ξέρω ότι αλλιώς δεν θα μπορέσω να συνεχίσω να εργάζομαι. Άλλοι έχουν οικονομικά προβλήματα, δεν μπορούν να βρουν μια δουλειά…
Με αφορμή την έξοδό της στις δικές μας αίθουσες, συνδεόμαστε μέσω διαδικτύου, συνοδεία της συζύγου του, που μεταφράζει. Εγώ εδώ, εκείνος στο Παρίσι, εκείνη στο Ιράν.
Αυτό που ακολουθεί είναι μια από τις πιο διαφωτιστικές κουβέντες που είχα ποτέ με Ιρανό κινηματογραφιστή για την κατάσταση στη χώρα – αλλά και για τη χαρακτηριστική ιδιομορφία του Ιρανικού σινεμά. Ενδιαμέσως, μας λέει και μια κουβέντα για τον Λάνθιμο, ενώ πετάει και ένα διόλου ευκαταφρόνητο καρφάκι.
— Καταρχάς, συγχαρητήρια για την ταινία. Αναρωτιέμαι αν έχει προβληθεί στο Ιράν.
Όχι! Και, ξέρετε, για καιρό επισκεπτόμουν τη σχετική επιτροπή, είχα ατελείωτες συζητήσεις, αιτούμενος μια άδεια προβολής. Δυστυχώς, ποτέ δεν πήρα μια αιτιολογημένη απάντηση και η άδεια προβολής ποτέ δεν δόθηκε. Ήταν πραγματικά οδυνηρό.
— Είναι και το όνομα που κουβαλάτε. Όσο να ’ναι, «ερεθίζει», φαντάζομαι, τις αρχές.
Να σας πω την αλήθεια, παρότι ήμουν μάρτυρας όλων των προσπαθειών του Τζαφάρ τόσα χρόνια να πάρει άδεια προβολής για τις ταινίες του, δεν μπορούσα να καταλάβω την πίεση και το άγχος, τη στενοχώρια και τον πόνο του – μέχρι που βρέθηκα κι εγώ σ’ αυτή την ιδιαίτερα διαστροφική κατάσταση.
Και το θέμα είναι ότι δεν σου λένε ένα απλό «όχι». Σε αφήνουν μετέωρο, δεν ξέρεις αν πρέπει να πας την επόμενη μέρα για την άδεια ή αν πρέπει να πας μετά από μια εβδομάδα, σε ρίχνουν σε μια κατάσταση μεγάλου στρες, τα πράγματα δεν είναι ξεκάθαρα, ποτέ δεν ακούς το «όχι». Και ειλικρινά θα το προτιμούσα. Το αντιμετωπίζεις πιο εύκολα από το να βρίσκεσαι συνεχώς σε μια αβεβαιότητα μεταξύ ελπίδας και απελπισίας, να βιώνεις συνεχώς έναν φαύλο κύκλο.
— Είναι κάπως σουρεαλιστικό αυτό, όταν το δικό σου φιλμ κυκλοφορεί και συγκεντρώνει τόσο εγκωμιαστικές κριτικές παντού, στην Ευρώπη, στις ΗΠΑ.
Όταν πήγα στον οργανισμό που δίνει τις άδειες προβολής, ο οποίος είναι ο ίδιος οργανισμός που αποφασίζει για το ποια θα είναι η ταινία που θα προταθεί για μια υποψηφιότητα στα Όσκαρ, και τους είπα ότι κατά τη γνώμη μου η ταινία θα μπορούσε να έχει κάποια τύχη, αυτοί ανέφεραν ένα όνομα ενός πολύ γνωστού σκηνοθέτη, που με κάποιον τρόπο είναι πιο «κοντινός» τους, και με ρώτησαν ειρωνικά: «Λες να μπορείς εσύ να ανταγωνιστείς αυτόν;» (σ.σ. Εδώ εννοεί ξεκάθαρα τον διπλά βραβευμένο με Όσκαρ Ασγκάρ Φαραντί).
Βέβαια, ήξερα ότι θα συναντήσω ανθρώπους που δεν θα είχαν ιδέα για την ταινία μου, γιατί σε αυτό τον οργανισμό συμμετέχουν κυβερνητικοί παράγοντες άσχετοι με το σινεμά. Ε, δεν είχαν δει καν την ταινία, δεν είχαν ενδιαφερθεί να διαβάσουν τίποτα.
Μάλιστα, κουβάλησα ένα ολόκληρο ντοσιέ με άρθρα και κριτικές για την ταινία μου στα σημαντικότερα κινηματογραφικά μέσα του κόσμου. Δεν μπήκαν καν στον κόπο να το ανοίξουν. Αλλά τελειώσαμε με αυτό, ό,τι έγινε, έγινε.
— Ας μιλήσουμε λοιπόν για το φιλμ. Αυτοί οι τέσσερις ηθοποιοί που υποδύονται τα μέλη μιας οικογένειας, ο πατέρας, η μητέρα, τα δυο παιδιά, δίνουν την αίσθηση ότι αποτελούν πραγματικά μια οικογένεια, έχουν μεταξύ τους μια εξαιρετικά αληθοφανή οικειότητα.
Όταν ξεκινάω ένα σενάριο, θέλω οι καταστάσεις στις οποίες θα εμπλακούν οι πρωταγωνιστές να είναι πειστικές. Παρατηρώ πολύ συχνά στο σινεμά πως οι αντιδράσεις των πρωταγωνιστών γίνονται για τα μάτια του θεατή, πως δεν προκύπτουν από την αλληλεπίδραση μεταξύ τους.
Δουλεύω λοιπόν προς την αντίθετη κατεύθυνση: θέλω οι ηθοποιοί μου να είναι πειστικοί και δουλεύω έτσι ώστε να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Με απασχολεί πολύ αυτή η σχέση δράσης και αντίδρασης.
— Κατά τη διάρκεια της ταινίας ακούγονται διάφορα περσικά τραγούδια. Για εμάς τους δυτικούς είναι άγνωστα. Άραγε υπάρχει κάποια ιστορία πίσω από αυτά, κάτι που εμείς δεν συλλαμβάνουμε;
Ξέρεις, αυτά είναι παλιά, δημοφιλή λαϊκά τραγούδια, τα οποία ακούει κάθε οικογένεια όταν ταξιδεύει με το αυτοκίνητο. Πρόκειται για παλιά τραγούδια, της εποχής πριν την επανάσταση. Μετά την επανάσταση οι κρατούντες κινήθηκαν εναντίον αυτών των τραγουδιών, των παλιών λαϊκών, λυπημένων ή χαρούμενων τραγουδιών, και αυτή η κίνηση οδήγησε στην καταστροφή της τραγουδιστικής κουλτούρας που υπήρχε.
Όπως σου είπα πριν, οι πάντες ακούνε αυτά τα τραγούδια, και όταν μια οικογένεια ταξιδεύει με αυτοκίνητο πάντα ακούει τέτοια τραγούδια. Είναι πολύ νοσταλγικά για τους Ιρανούς. Θεώρησα ότι ταιριάζουν στην ταινία μου, η οποία βέβαια είναι και κάπως νοσταλγική. Κυρίως γιατί εξελίσσεται σε μια ατμόσφαιρα αποχαιρετισμού, οπότε αυτά τα τραγούδια ήταν ταιριαστά.
— Η μουσική τους είναι πολύ εύθυμη – σε αντίθεση με τα λόγια τους.
Είναι ένα παράδοξο της μουσικής μας αυτό. Είναι μουσική χαρούμενη και λυπητερή ταυτόχρονα, η χαρά και η λύπη αναμειγνύονται. Αυτό το παράδοξο ήθελα να αποδίδει και η ταινία, αυτή η ανάμειξη είναι ένα πολύ ξεχωριστό χαρακτηριστικό της κουλτούρας μας, το τραγούδι το εκφράζει πλήρως.
— Έχεις την αίσθηση ότι μέσω των τραγουδιών μέσα στο όχημα οι χαρακτήρες βίωναν μια προσομοίωση ελευθερίας που δεν υπάρχει στη ζωή εκτός του αμαξιού.
Το αυτοκίνητο είναι ένας πολύ ξεχωριστός χώρος στη ζωή των Ιρανών. Μπορεί να είσαι λίγο περιορισμένος, αλλά μέσα στο αμάξι απολαμβάνεις μια κάποια ιδιωτικότητα.
Το περπάτημα στον δρόμο στο Ιράν μπορεί να προκαλέσει απώλειες, όπως μπορείς να δεις. Μπορεί να αντιμετωπίσεις προβλήματα εξαιτίας της κατάστασης, των περιορισμών, του θέματος με τη μαντίλα, ζητημάτων που μπορεί να σου προκύψουν ακούγοντας οποιαδήποτε μουσική. Περπατάς στις πόλεις και νιώθεις την οργή, την ένταση. Αυτοκίνητο, λοιπόν, σημαίνει «απελευθέρωση».
— Γι' αυτό αφθονούν οι ταινίες δρόμου στο ιρανικό σινεμά;
Έτσι φαίνεται σε εσάς, αλλά στην πραγματικότητα, κανένας Ιρανός δεν κάνει πραγματικά road movies: το αυτοκίνητο είναι διαρκώς παρόν στη ζωή μας. Μπαίνεις μέσα και φεύγεις προς τη φύση, απολαμβάνεις λίγη ιδιωτικότητα μακριά από την τρέλα της πόλης.
Αλλά θα σας πω και έναν άλλο λόγο: φανταστείτε μια γυναίκα με τον σύζυγό της μέσα στο σπίτι· από τη στιγμή που βρίσκεται απέναντι σε ένα κινηματογραφικό συνεργείο, είναι υποχρεωμένη να φοράει τη μαντίλα. Ε, αυτό δεν την κάνει πειστική!
— Ομολογώ πως δεν το είχα σκεφτεί ποτέ.
Καταλαβαίνετε τώρα γιατί μας αρέσουν τα αυτοκίνητα. Είναι πολύ πιο εύκολο να χωρέσεις τα πάντα μέσα τους. Δεν μπορούμε να δημιουργήσουμε εξεζητημένα ντεκόρ, να βάψουμε και να διαμορφώσουμε χώρους, το κόστος είναι μεγάλο.
Ο ανεξάρτητος κινηματογραφιστής δεν διαθέτει τέτοιους πόρους, τόσο πολύ χρήμα, αυτή είναι η κατάσταση. Τι μας μένει λοιπόν; Ένα αυτοκίνητο και η φύση. Είναι η καλύτερη επιλογή που μπορούμε να κάνουμε, η πιο πειστική και αυτή που μπορούμε να αντέξουμε οικονομικά.
— Στην ταινία δεν μαθαίνουμε ποτέ τους λόγους για τους οποίους ο μεγαλύτερος γιος αναγκάζεται να φύγει από τη χώρα.
Γιατί δεν χρειάζεται. Σήμερα, στη χώρα μας, ο καθένας έχει τον λόγο του να φύγει. Να φύγει μακριά και να δει τι θα κάνει με τη ζωή του.
Εγώ, για παράδειγμα, έφυγα εξαιτίας του σινεμά. Δεν μπορώ να πάρω άδεια προβολής για τις ταινίες μου, απελπίζομαι, κι έτσι υποχρεώνομαι να φύγω σε μια ξένη χώρα, επειδή ξέρω ότι αλλιώς δεν θα μπορέσω να συνεχίσω να εργάζομαι. Άλλοι έχουν οικονομικά προβλήματα, δεν μπορούν να βρουν μια δουλειά…
— Τι σημαίνει να είσαι νέος στο Ιράν σήμερα;
Πολύ απλά, οι νέοι έχουν χάσει την ελπίδα τους – δεν βλέπουν μπροστά τους κανένα μέλλον. Κι έτσι, κάθε Ιρανός κατανοεί απόλυτα τον οποιονδήποτε νέο που θέλει να φύγει από τη χώρα και να ξεκινήσει μια νέα ζωή αλλού. Το να παρουσίαζα έναν λόγο που οδηγεί τον ήρωα στη φυγή θα ήταν ένας περιορισμός.
Υπάρχουν τόσοι πολλοί λόγοι για να διαλέξει κανείς! Αλλά αυτό δεν ισχύει μόνο για το Ιράν. Σε κάθε χώρα, σε οποιαδήποτε κοινωνία, οι νέοι έχουν διαφορετικούς λόγους για να αποχωριστούν την οικογένειά τους και να τη φέρουν σε μια κατάσταση αποχωρισμού, μαζί με τη θλίψη που τη συνοδεύει. Την ήθελα αυτή την οικουμενικότητα. Ήταν κάτι πολύ σημαντικό για μένα.
— Ζεις τώρα στο Παρίσι. Σκέφτεσαι να γυρίσεις κάποια στιγμή στο Ιράν για να γυρίσεις μια ταινία ή έχεις αποφασίσει να μείνεις μόνιμα στο εξωτερικό;
Αυτήν τη στιγμή πήρα την απόφαση να αφήσω τη χώρα για να δουλέψω το νέο μου σενάριο. Σκοπεύω να επιστρέψω στο Ιράν και να γυρίσω την ταινία μου εκεί. Σε περίπτωση που αυτό δεν μου επιτραπεί όμως, θα την κάνω αλλού.
Είναι πολύ νωρίς για να ξέρω. Ζούμε μια θλιβερή, μια τρομακτική περίοδο για την πατρίδα μου, και θέλω να πιστεύω πως αυτό θα είναι προσωρινό.
— Ο Τζαφάρ δεν σκέφτεται να φύγει από τη χώρα;
Τι να σας πω, εδώ τα πράγματα είναι λίγο πιο περίπλοκα, γιατί είναι στ’ αλήθεια ερωτευμένος με το Ιράν. Το να φύγει, το να κάνει σινεμά σε μια άλλη χώρα, του φαίνεται πραγματικά αδιανόητο – αλλά και οι ταινίες που θέλει να κάνει δεν θα μπορούσαν να γίνουν πουθενά αλλού.
Και όλα αυτά ενώ όλα αυτά τα χρόνια είχε, και εξακολουθεί να έχει, πολλές προτάσεις από παραγωγούς του εξωτερικού. Προτιμά δηλαδή να φυλακιστεί, παρά να κάνει σινεμά έξω από το Ιράν. Αυτή είναι η επιλογή του – και δεν νομίζω να αλλάξει γνώμη. Άλλωστε αυτό το σινεμά μόνο στη χώρα σου το κάνεις.
— Καθώς τα νέα που φτάνουν από το Ιράν σε μας φιλτράρονται από τις αρχές, οι ταινίες των Ιρανών σκηνοθετών είναι μια γέφυρα που μας συνδέει με το τι πραγματικά συμβαίνει στη χώρα σας. Άραγε νιώθετε εσείς οι σκηνοθέτες ότι αναλαμβάνετε και μια τέτοια ευθύνη;
Βεβαίως. Αυτή η ευθύνη απασχολεί έντονα τους ανεξάρτητους κινηματογραφιστές, άλλωστε, λέγοντας την αλήθεια, δεν έχουν τίποτα να χάσουν. Δεν τρέφουν ελπίδες ότι οι ταινίες τους θα προβληθούν σύντομα στο Ιράν. Επίσης, δεν έχουν κάποια σχέση με την κυβέρνηση.
Οι υπόλοιποι, όμως, φοβούνται μήπως χάσουν αυτό το προνόμιο. Είναι πολύ επιφυλακτικοί και προσέχουν πολύ τι θέσεις παίρνουν. Όπως έχει διαμορφωθεί σήμερα η κατάσταση, αυτοί οι σκηνοθέτες καλούνται, μέσω και των social media, να πάρουν μια θέση.
Κι όμως, τη στιγμή που συμβαίνουν όλα αυτά, εκείνοι παραμένουν προσεκτικοί στις διατυπώσεις τους, διατηρώντας μια ουδετερότητα. Γι' αυτό και οι ανεξάρτητοι κινηματογραφιστές, όπως είμαι εγώ και πολλοί άλλοι, επιμένουμε να παρουσιάζουμε την πραγματικότητα και την αλήθεια.
— Αλήθεια, πώς ήταν να μεγαλώνεις στο πλευρό του πατέρα σου, μιας τόσο κεντρικής φυσιογνωμίας του νέου ιρανικού σινεμά;
Ζούσα με έναν διάσημο πατέρα. Καταλαβαίνετε λοιπόν πως τα παιδικά μου χρόνια ήταν δύσκολα! Το μόνο που δεν ήθελα ήταν να μείνω «ο γιος του πατέρα μου» – το όνομά του ήταν τόσο βαρύ, κι εγώ ανέκαθεν ήθελα να είμαι ανεξάρτητος, να απελευθερωθώ από το όνομά του, πριν καν έλθω σε επαφή με τις ταινίες και τον κόσμο του κινηματογράφου. Δεν μιλούσαμε και πολύ για σινεμά. Γενικά δεν μιλούσαμε πολύ δηλαδή. (γέλια)
— Πότε άλλαξε αυτό;
Όταν αγάπησα το σινεμά. Ειδικά τα τελευταία χρόνια, όταν άρχισα να δουλεύω γι’ αυτόν και είχα την ευκαιρία να αποδείξω την αξία μου. Όταν τον είδα να με εγκρίνει και να εκτιμά τη δουλειά μου, ενθαρρύνθηκα να ακολουθήσω τον ίδιο δρόμο. Ανεξάρτητος, αλλά χωρίς να απαρνιέμαι αυτόν τον θησαυρό που βρήκα.
Βέβαια, μεγάλωσα σε ένα κινηματογραφικό περιβάλλον. Οι φίλοι του έρχονταν στο σπίτι ή τους επισκεπτόμαστε εμείς, όλοι τους διάσημοι και ξεχωριστοί κινηματογραφιστές. Όταν αποφάσισα πια να κάνω ταινίες, η ενθάρρυνση και η εμπιστοσύνη του με βοήθησαν πολύ.
— Και κάνατε μια ταινία που, τελικά, διαφέρει από τις περισσότερες ταινίες της χώρας σας, και στον ρυθμό της, που είναι γοργός, αλλά και στο ύφος της, όπου κυριαρχεί το χιούμορ.
Ξέρετε, μόνο όταν τελείωσα την ταινία και την είδα ολοκληρωμένη, συνειδητοποίησα πόσο είχα επηρεαστεί από το σινεμά του πατέρα μου και του Κιαροστάμι, αλλά και από τον Γουές Άντερσον.
Και προφανώς τα ονόματα είναι πολύ περισσότερα – δεν το σκέφτεσαι αυτό όταν γράφεις το σενάριο όμως. Μου αρέσουν τόσα πολλά πράγματα – και το σινεμά του Γιώργου Λάνθιμου επίσης, μια και είστε από την Ελλάδα!
— Κάποια στιγμή ένας από τους ήρωες περιγράφει το «2001» του Στάνλεϊ Κιούμπρικ ως μια ταινία ζεν που «σε ηρεμεί και σε ταξιδεύει στους γαλαξίες».
Είναι μια σκηνή που γυρίστηκε αφού είχε ολοκληρωθεί το βασικό σώμα της ταινίας – αλλά ήθελα πολύ μια στιγμή τρυφερότητας του μεγάλου γιου με τη μητέρα, το τοπίο της ερήμου έχει αυτή την ιδιότητα, και η αναφορά προέκυψε εντελώς φυσικά. Ακόμα όμως κι αν δεν στοχεύεις συνειδητά σε μια αναφορά, οι επιρροές σου, αυτά που σε απασχολούν, αυτά με τα οποία μεγάλωσες, θα «γράψουν» στο τελικό αποτέλεσμα.
Αυτό που βλέπουμε στο σινεμά δεν είναι παρά το ασυνείδητο, αν θέλετε, αποτέλεσμα των επιρροών και των βιωμάτων ενός καλλιτέχνη – και το λέω γενικά, δεν θα ήθελα να με χαρακτηρίσω καλλιτέχνη.
— Γιατί όχι;
Γιατί δεν ξέρω τι σημαίνει να είναι κανείς καλλιτέχνης, δεν έχω καταλήξει ακόμα. Ξέρω πως δημιούργησα κάτι που αγαπώ πολύ, πως είναι δικό μου, αλλά δεν μπορώ να με χαρακτηρίσω καλλιτέχνη επειδή έκανα όλη κι όλη μια ταινία. Ίσως αργότερα.
Η ταινία «Φύγαμε!» (Hit the Road) προβάλλεται στους κινηματογράφους.
