Αυτή την εβδομάδα κυκλοφορεί στις αίθουσες ο «Napoleon» του Ρίντλεϊ Σκοτ, μια ταινία που προσμένουν με χαρά οι σινεφίλ, ανυμνώντας με πίστη τον πρωταγωνιστή της. Με μια καριέρα που ξεκίνησε δειλά τη δεκαετία των ‘80s και συνεχίζεται μέχρι σήμερα, ο Χοακίν Φοίνιξ για πρώτη φορά γίνεται το κεντρικό πρόσωπο μιας στουντιακής υπερπαραγωγής, είναι το μεγάλο όνομα στη μαρκίζα, πάνω από τον τίτλο της ταινίας. Δεν πηγαίνουμε να δούμε τον «Ναπολέοντα» με τον Χοακίν Φίνιξ, πηγαίνουμε να δούμε τον Χοακίν Φίνιξ ως Ναπολέοντα, κι αυτή είναι μια κατάκτηση που ήρθε μέσα από προσεκτικές επιλογές, χωρίς καλλιτεχνικές εκπτώσεις.
O Χοακίν γεννήθηκε στις 28 Οκτωβρίου του 1974. Οι γονείς του ήταν μέλη των «Παιδιών του Θεού», μιας αίρεσης που απαιτούσε από τα θηλυκά μέλη της να κάνουν σεξ με άπιστους για να τους προσηλυτίσουν και κήρυττε ότι οι ενήλικες πρέπει να έχουν σεξουαλικές σχέσεις με τα παιδιά για να τους δείξουν την αγάπη τους. Οι γονείς του είδαν το φως το αληθινό και έφυγαν τρέχοντας από εκεί όταν αυτός ήταν μόλις τεσσάρων ετών κι έτσι θυμάται ελάχιστα από εκείνη την περίοδο. Για να μην τους εντοπίσουν τα μέλη της αίρεσης, θα αλλάξουν το επώνυμό τους από Μπότομ σε Φίνιξ – προφανής η σημειολογία.
Με τη φωτεινή εξαίρεση του «Joker», παρατηρείς ότι ο Φίνιξ κατάφερε να γίνει σταρ χωρίς να έχει μεγάλα πρωταγωνιστικά σουξέ στο όνομά του και δίχως να κάνει συχνές δημόσιες εμφανίσεις – άσε που όταν το κάνει, η συστολή του βγάζει μάτι.
Ο δρόμος φέρνει την οικογένεια Φίνιξ στο Λος Άντζελες. Με τον πάτερ φαμίλια τραυματισμένο στη σπονδυλική στήλη, τα παιδιά βγαίνουν στην αγορά εργασίας και συμμετέχουν σε διαφημιστικά. Ένας όρος που θέτει η μαμά Φίνιξ σε κάθε συνεργασία είναι τα παιδιά να μη συμμετέχουν σε διαφημιστικά που προωθούν με οποιονδήποτε τρόπο την κατανάλωση κρέατος. Ο Λιφ (Leaf) Φίνιξ, όπως ήθελε ο Χοακίν να τον αποκαλούν τότε, εμφανίζεται σε διαφημίσεις και τηλεοπτικές σειρές, κάνει το ντεμπούτο του στο σινεμά, παίζει και στο «Parenthood» (1989) του Ρον Χάουαρντ, ως ανιψιός του Στιβ Μάρτιν και οργισμένος νεολαίος, αποσπώντας θετικές κριτικές.
Οι προτεινόμενοι ρόλοι καθόλου δεν του αρέσουν κι έτσι αποφασίζει να αποσυρθεί πρόωρα. Ο αδελφός του, Ρίβερ, είναι εκείνος που θα τον πείσει να ξαναγίνει Χοακίν και να δώσει ακόμα μια ευκαιρία στο επάγγελμα της υποκριτικής. Τον έβλεπε πατρικά τον Ρίβερ Φίνιξ ο Χοακίν, μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε για το πόσο του στοίχισε όταν έφυγε στα χέρια του από υπερβολική δόση ναρκωτικών το 1993, με τον θάνατό του να συγκλονίζει την κινηματογραφική κοινότητα.
Ουσιαστικά, η πραγματική καριέρα του ηθοποιού ξεκινά λίγο μετά, όταν ο Γκας Βαν Σαντ, από τους πρωτοπόρους της ανεξάρτητης αμερικανικής σκηνής στα ‘90s, τον επιλέγει για να παίξει στο πλευρό της Νικόλ Κίντμαν στη βιτριολική σάτιρα «To Die For» (1995). Το αυθάδικο ύφος και το λαγώχειλο φέρνουν ρόλους εναλλακτικών χαρακτήρων, ας πούμε σαν εκείνους που υποδυόταν ο Τζόνι Ντεπ στο πρώτο στάδιο της καριέρας του. Ήταν, επίσης, ρόλοι σε ταινίες δημιουργών πρώτης γραμμής, γεγονός που, δεδομένα, πρέπει να ικανοποιούσε έναν νεαρό ηθοποιό που λίγα χρόνια πριν ήθελε να τα παρατήσει όλα. Τον Γκας Βαν Σαντ διαδέχεται ο Όλιβερ Στόουν του ξεχασμένου σήμερα «U-Turn» (1997) και ο Τζόελ Σουμάχερ του «8MM» (1999), που μπαινοβγαίνει στη λίστα με τις δημοφιλέστερες ταινίες του Netflix το τελευταίο διάστημα.
Το εισιτήριο για τη διασημότητα θα έρθει από τα χέρια ενός ακόμα μεγαλύτερου ονόματος, του Ρίντλεϊ Σκοτ. Ο Σκοτ θα τον επιλέξει για τον ρόλο του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κόμμοδου στο «Gladiator» (2000). Ο Χοακίν αντεπεξέρχεται με ωριμότητα βετεράνου στους ελάσσονες σαιξπηρισμούς του σεναρίου του Τζον Λόγκαν και αφήνει την αίσθηση μιας άσβεστης οργής που σιγοκαίει στο εσωτερικό του, η οποία θα εξαπολυθεί σαν καταστροφική φωτιά εάν δεν πάρει αυτό που θέλει την ώρα που το θέλει. Πλάθοντας έναν από τους αξέχαστους κακούς της μεγάλης οθόνης, θα βρεθεί υποψήφιος για Όσκαρ B΄ Ανδρικού Ρόλου απέναντι στους Άλμπερτ Φίνεϊ, Τζεφ Μπρίτζες, Γουίλεμ Νταφόε και Μπενίσιο Ντελ Τόρο και θα χάσει από τον τελευταίο.
Η επιτυχία του «Gladiator» φέρνει περισσότερα ωραία πράγματα. Ο Τζέιμς Γκρέι θα βρει στο πρόσωπό του τον ηθοποιό-φυλαχτό του, ο Φίλιπ Κάουφμαν χρειάζεται ιερέα με έναν υπαινιγμό διαστροφής στο «Quils» (2001) και πετυχαίνει διάνα – από μια σκοπιά, ο Χοακίν Φοίνιξ ήταν sexy priest πολύ πριν τον Άντριου Σκοτ του Fleabag- ενώ ο Μ. Νάιτ Σιάμαλαν θα δει σε αυτόν την προσωποποίηση της ρώμης (!), αναθέτοντάς του δύο ανάλογους χαρακτήρες στα «Signs» (2002) και «The Village» (2004), στα οποία θα μάθει (και) την αρετή της υποκριτικής εγκράτειας. Από αυτή την περίοδο αξίζει να επισημάνουμε ακόμα το κατάμαυρο και πολιτικοποιημένο «Buffalo Soldiers» (2001) και την (ελκυστική) αμπελοφιλοσοφία του Τόμας Βίντερμπεργκ «It’s Αll About Love» (2003).
Ακολουθούν ο Τζόνι Κας και το «Walk the Line» (2005), μια εμφάνιση που αποδεικνύει ότι η ερμηνεία πραγματικών προσώπων απαιτεί τη σύλληψη του πνεύματος του βιογραφούμενου και όχι ανακύκλωση των τικ του. Ο Χοακίν θα βρεθεί και πάλι στα Όσκαρ, στην κατηγορία του Α΄ Ανδρικού Ρόλου αυτήν τη φορά, αλλά είναι η χρονιά του Φίλιπ Σέιμουρ Χόφμαν. Θα χρειαστεί ένα μικρό διάλειμμα, τον εξάντλησε η πρόκληση της ενσάρκωσης του Τζόνι Κας, βλέπεις, και θα επιστρέψει συνεργαζόμενος ξανά με τον Τζέιμς Γκρέι στο «We Own the Night» (2007). Θολώνουν οι καθρέφτες στην αρχική ερωτική σκηνή με την Εύα Μέντες, υπάρχει και μια σεκάνς αυτοκινητιστικής καταδίωξης κινηματογραφημένη πλήρως από τη θέση του συνοδηγού, με τις εκφράσεις και τις αντιδράσεις του ηθοποιού να αποτελούν δομικό στοιχείο του set-piece. Κρίμα που ο Γκρέι πήρε κυριολεκτικά τον όρο «αστυνομική ταινία» και το φιλμ κατέληξε ύμνος στον άγνωστο αστυνομικό.
Πρόλαβε κι ένα «Reservation Road» (2007), το οποίο όταν μεγαλώσει θα ήθελε να γίνει Ίστγουντ, και, βέβαια, υπάρχει και το «Two Lovers» (2008), όπου υποδύεται μανιοκαταθλιπτικό νεαρό σε ερωτικό δίλημμα. Ο Φίνιξ βυθίζεται στη θλίψη του ήρωα, που θα αναζητήσει σωσίβιο στον έρωτα και θα διδαχθεί μερικά οδυνηρά πράγματα για αυτόν – να πιστώσουμε στην Γκουίνεθ Πάλτροου ότι στέκεται σαν ίση προς ίσο απέναντί του. Να μια πολύ καλή ταινία των ‘00s που ίσως να μην έχετε δει και αξίζει να αναζητήσετε.
Και μετά έρχεται το σοκ. O Xoακίν ανακοινώνει ξαφνικά ότι εγκαταλείπει την υποκριτική του καριέρα για να γίνει ράπερ, αφήνει μούσι, πραγματοποιεί και μια εμφάνιση στη νυχτερινή εκπομπή του Λέτερμαν που συζητήθηκε πολύ και έκανε τον (κίτρινο) Τύπο να ανησυχεί για την ψυχική του υγεία. Στο τέλος όλα αποδείχθηκαν ένα stunt για λογαριασμό ενός ψευδοντοκιμαντέρ που γύριζε μαζί με τον φίλο του Κέισι Άφλεκ, του «I’m Still Here» (2010). Αν και κυκλοφόρησε σε μια εποχή που η φόρμα ήταν δημοφιλής, λόγω του «Borat», αυτή η σάτιρα με αντικείμενο τη διασημότητα και τη σχέση μας μαζί της πέρασε και δεν ακούμπησε. Αρκετοί εξοργίστηκαν, νιώθοντας εξαπατημένοι για τον χρόνο που κατανάλωσαν ασχολούμενοι με την «πτώση» του ανερχόμενου σταρ – ας πρόσεχαν. Στην πραγματικότητα η ταινία απλά δεν ήταν αρκετά αστεία ή σύνθετη για να αφήσει το στίγμα της. Αναγνωρίζεις, πάντως, τη γενναιότητα του εγχειρήματος από την πλευρά του ηθοποιού, ο οποίος επένδυσε δυο χρόνια από τη ζωή του και ρίσκαρε την καριέρα του γι’ αυτό.
Μετά από αυτό το «διάλειμμα», ο Φίνιξ επιστρέφει αλλιώτικος, πιο ώριμος, πιο σίγουρος για τον (ερμηνευτικό) εαυτό του. Στον «Master» (2012) του Πολ Τόμας Άντερσον υποδύεται έναν βετεράνο πολέμου με μετατραυματικό στρες, έναν άνθρωπο που λειτουργεί με γνώμονα το (γενετήσιο) ένστικτο και αναζητά μια πατρική φιγούρα. Σύντομα θα την εντοπίσει στο πρόσωπο ενός λαοπλάνου αρχηγού αίρεσης – ένας θηριώδης Φίλιπ Σέιμουρ Χόφμαν. Αν η ταινία είχε γυριστεί στα ‘50s, τον ρόλο θα υποδυόταν ο Μοντγκόμερι Κλιφτ, ο Κλιφτ, όμως, ποτέ δεν θα γινόταν τόσο «βρόμικος». Το μάτι του ηθοποιού γυαλίζει, το σώμα μοιάζει παραδομένο στη δίνη μιας χαμένης ψυχής κι εσύ παρακολουθείς Φίνιξ, Χόφμαν και Έιμι Άνταμς σε μία από τις συναρπαστικότερες ερμηνευτικές μονομαχίες του 21ου αιώνα.
Άκαρπη η οσκαρική υποψηφιότητα για ακόμα μια φορά, μα η εμφάνισή του εκεί αρκούσε για να θυμίσει στον κόσμο ότι χρειαζόμαστε όσο τίποτα αυτόν τον «πειραγμένο» ηθοποιό, που θα φτάσει τον εαυτό του στα άκρα για χάρη της τέχνης του, που θα δοκιμάσει πράγματα και θα καταστήσει επιτακτικό ό,τι συμβαίνει στην οθόνη, ακόμα κι όταν δεν είναι. Από αυτό το σημείο κι έπειτα η ζωή και η καριέρα του τραβούν την ανηφόρα.
Καταγράφει ακόμα μια συνεργασία με τον Τζέιμς Γκρέι στο (υπερβολικά εγκρατές για μελόδραμα) «The Immigrant» (2012) κι έπειτα προσθέτει ένα κόσμημα στη φιλμογραφία του, το «Her» (2013). Κόντρα ρόλος ο Θίοντορ, είναι ένας ευγενικός, μειλίχιος άντρας, δεν έχει ίχνος κωλοπαιδισμού – ο Φίνιξ ισχυρίζεται ότι είναι ο χαρακτήρας με τον οποίο μοιάζει περισσότερο. Ο σκηνοθέτης Σπάικ Τζόνζι χρειαζόταν κάποιον με φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά και κινηματογραφικά μπαγκάζια ικανά να πείσουν τον κόσμο ότι θα μπορούσε όντως να ερωτευτεί παράφορα ένα λογισμικό υπολογιστή – δεν μπορείς να φανταστείς στη θέση του κάποιον σαν τον Κόλιν Φερθ ή τον Χιου Γκραντ, αναπόφευκτα θα είχαν ειρωνεία στο παίξιμό τους. Πολύ λυπόμαστε όσους «διαβάζουν» την ταινία (μόνο) ως προειδοποιητική φαντασία, πρόκειται, κατά βάθος, για μια αθεράπευτα ρομαντική ταινία. Λίγες φορές το σινεμά έχει αποτυπώσει με τέτοια γενναιότητα και τρυφερότητα τη μεθυστική κατάσταση του έρωτα, εκείνη την αξιαγάπητη τυφλότητα, τη μοναδική ικανότητα του ερωτευμένου να αναγνωρίζει φως εκεί που όλοι βλέπουν πηχτό σκοτάδι.
Έπειτα βοηθά τον Πολ Τόμας Άντερσον να μεταφέρει Πίντσον στο «Inherent Vice» (2014) –ξεκαρδιστική η αντίδρασή του στη σκηνή που του δείχνουν τη φωτογραφία ενός μωρού–, αποκτά κοιλίτσα για να δουλέψει το αστείο στο γουντιαλενικό «Irrational Man» (2015), όπου όλοι περιμένουν έναν σπουδαίο, σοβαρό, γοητευτικό ακαδημαϊκό και εμφανίζεται ένας alternative τύπος με μπιροκοιλιά, σβήνει από την bucket list του και τη Λιν Ράμσεϊ με το «You Were Never Really There» (2017) – έχει τους οπαδούς του, αλλά για εμάς είναι ακριβώς η ταινία που περιγράφει λανθασμένα η Πολίν Κέιλ στη διαβόητη κριτική της για το «Taxi Driver» (1976). Mεταξύ μιας δεύτερης συνεργασίας με τον Γκας Βαν Σαντ και μιας αμελητέας με τον Ζακ Οντιάρ, ο Φίνιξ θα πρωταγωνιστήσει ως Ιησούς στο «Mary Magdalene» (2018). Ακόμα κι ο σκηνοθέτης Γκαρθ Ντέιβις πρέπει να έχει ξεχάσει την ταινία, εκείνοι που δεν θα την ξεχάσουν ποτέ είναι ο Χοακίν Φίνιξ και η Ρούνεϊ Μάρα. Αν και γνωρίζονταν ήδη από το «Her», οι δυο τους ξεκίνησαν να βγαίνουν το 2016 στα γυρίσματα της συγκεκριμένης ταινίας. Σήμερα έχουν έναν γιο και παραμένουν από τα πιο αξιαγάπητα ζευγάρια του Χόλιγουντ.
Πίσω στα κινηματογραφικά, ο Χοακίν Φίνιξ δέχεται να πρωταγωνιστήσει σε μια ταινία βασισμένη σε υπερηρωικό κόμικ, τον «Joker» (2019) του Τοντ Φίλιπς. Μερικά χρόνια νωρίτερα τον είχε πολιορκήσει η Marvel για να υποδυθεί τον Doctor Strange, μα εκείνος αρνήθηκε. Τώρα είχε μπροστά του ένα κομιξάδικο πρότζεκτ που στα χαρτιά πληρούσε τις καλλιτεχνικές προδιαγραφές των επιλογών του. Ο Τοντ Φίλιπς ξεπατικώνει το «King of Comedy» (1982) του Μάρτιν Σκορσέζε, βάζει και ολίγη από «Taxi Driver», τα ανακατεύει με το brand name του villain της DC και σερβίρει ένα φιλμικό κοκτέιλ που φλερτάρει επικίνδυνα με την αντιδραστική ιδεολογία. Αμφιλεγόμενη η ταινία, αλλά δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο και για την πρωταγωνιστική εμφάνιση του ηθοποιού. Ο κλαυσίγελος γίνεται υποκριτική γραμμή, ο Φίνιξ μοιάζει χαμένος στον παραληρηματικό κόσμο του χαρακτήρα, σε μια οριακή ερμηνεία, από εκείνες που θαυμάζεις τον ηθοποιό και την ίδια στιγμή φοβάσαι ότι το παρατράβηξε και ανησυχείς μήπως του αφήσει κάποιο κουσούρι. Το κοινό ενθουσιάστηκε και προσήλθε μαζικά στις αίθουσες, ενώ τα Όσκαρ, όπως θα λέγαμε σε άπταιστα σοσιαλμιντιακά, «υποκλίθηκαν». Αυτήν τη φορά ο Χοακίν θα έφευγε από την απονομή με ένα χρυσό αγαλματίδιο στα χέρια.
Εκεί που αρκετοί στο παρελθόν εξαργύρωσαν το Όσκαρ τους με παχυλές αμοιβές σε μεγάλες στουντιακές παραγωγές αμφιβόλου ποιότητας, αυτός συνέχισε στον ίδιο δρόμο, συνεργαζόμενος με δημιουργούς εγνωσμένης αξίας. Μπορεί να ατύχησε να βρει τους Μάικ Μιλς και Άρι Άστερ στις πιο εσωστρεφείς στιγμές τους –δεν φταίει ο Φίνιξ για τη μονοσήμαντη ερμηνεία του στο «Beau is Afraid» (2023), έτσι είναι γραμμένος ο ρόλος–, αλλά δεν μπορείς να του καταλογίσεις καμία έκπτωση στο καλλιτεχνικό του όραμα.
Σήμερα βρίσκεται στο απόγειο της δόξας του και ξαναπερνά μπροστά από τον φακό για λογαριασμό του Ρίντλεϊ Σκοτ, φορώντας τα παπούτσια ενός μεγάλου στρατηλάτη, τον οποίο είχε υποδυθεί στο παρελθόν και μια άλλη μηχανή παραγωγής σαρωτικών, εξωστρεφών ερμηνειών, ο Ροντ Στάιγκερ. Με τη φωτεινή εξαίρεση του «Joker», παρατηρείς ότι ο Φίνιξ κατάφερε να γίνει σταρ χωρίς να έχει μεγάλα πρωταγωνιστικά σουξέ στο όνομά του και δίχως να κάνει συχνές δημόσιες εμφανίσεις – άσε που όταν το κάνει, η συστολή του βγάζει μάτι. Είναι, αναμφίβολα, ο πιο ιδιοσυγκρασιακός σύγχρονος σταρ, ένας άνθρωπος ειδικών ερμηνευτικών αποστολών. Και, στους ασφαλείς κινηματογραφικούς καιρούς που ζούμε, είναι ωραίο να έχεις ηθοποιούς πρόθυμους να φέρουν λίγο «κίνδυνο» στην οθόνη.
Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, περιμένουμε να δούμε μια δεύτερη συνεργασία του με τη Λιν Ράμσεϊ, καθώς και το αναπόφευκτο σίκουελ του «Joker», με παρτενέρ τη Lady Gaga. Δεν ξέρουμε τι μπορεί να φέρει το μέλλον, αλλά δυσκολευόμαστε να φανταστούμε τον Χοακίν Φίνιξ σε ταινία του διευρυμένου σύμπαντος της Marvel. Κι αν ποτέ αποδεχτεί μια τέτοια πρόταση, θα γνωρίζουμε ότι, ανεξάρτητα από το πώς θα μας φανεί το αποτέλεσμα κατόπιν εορτής, θα πρόκειται για ταινία στην οποία αξίζει να δώσουμε μια ευκαιρία. Έστω και αποκλειστικά για χάρη του.
