Το «Reality Check: Inside America’s Next Top Model» είναι ένα ντοκιμαντέρ τριών επεισοδίων που εξετάζει το διάσημο ριάλιτι μόδας το οποίο μεσουρανούσε στα ’00s, φωτίζοντας τις σκοτεινές πλευρές του παρασκηνίου του αλλά και τη βιομηχανία που το γέννησε. Ο χαρακτηρισμός «τοξικό» μπορεί να έχει φθαρεί από την κατάχρηση τα τελευταία χρόνια, όμως δύσκολα βρίσκει κανείς πιο εύστοχη λέξη για να περιγράψει το «America’s Next Top Model» – ένα από τα πιο εμβληματικά και ταυτόχρονα αμφιλεγόμενα προγράμματα που πέρασαν ποτέ από τη μικρή οθόνη.
Το «ANTM», που έκανε πρεμιέρα το 2003 και ολοκληρώθηκε το 2018, έπειτα από 24 κύκλους, υπήρξε τηλεοπτικό φαινόμενο. Στο απόγειό του συγκέντρωνε πάνω από 100 εκατομμύρια θεατές παγκοσμίως, ενώ ατάκες όπως το «We were all rooting for you!» της Μπανκς ή ο όρος «smize» (smile with your eyes, χαμογέλα με τα μάτια σου) πέρασαν στην ιστορία της ποπ κουλτούρας. Η εκπομπή παρουσιαζόταν ως μια τομή σε μια βιομηχανία κλειστή και ελιτίστικη, μια προσπάθεια να αναδειχθούν «όλες οι διαφορετικές ομορφιές», όχι μόνο τα λευκά και αδύνατα supermodels που όργωναν τις διεθνείς πασαρέλες. Η ίδια η Μπανκς περιγράφει το όραμά της για την εκπομπή ως μια ανατροπή των προκαταλήψεων που είχε βιώσει η ίδια ως νεαρό, μαύρο μοντέλο.
Με τα σημερινά δεδομένα τής μετά ΜeΤoo εποχής και της woke κουλτούρας, τo σόου θα μπορούσε άνετα να χαρακτηριστεί από ρατσιστικό μέχρι και ακραία μισογυνικό. Πίσω από τον μανδύα της «δημιουργικότητας» και της «πρόκλησης», αρκετές φωτογραφίσεις και δοκιμασίες φαντάζουν σχεδόν απάνθρωπες.
Στο ντοκιμαντέρ του Netflix μιλούν σχεδόν όλοι οι βασικοί πρωταγωνιστές. Η Μπανκς, δημιουργός, παρουσιάστρια και παραγωγός, κάθεται απέναντι από την κάμερα για να υπερασπιστεί το δημιούργημά της – ή το τερατούργημά της, σύμφωνα με την Gen Ζ. Δίπλα της, εμφανίζονται ο Τζέι Μάνουελ, υπεύθυνος για τη δημιουργική κατεύθυνση, ο J. Alexander –η θρυλική Miss J– που εκπαίδευε τις διαγωνιζόμενες στην πασαρέλα, ο φωτογράφος και κριτής Νάιτζελ Μπάρκερ, καθώς και ο Κεν Μοκ, συμπαραγωγός της σειράς. Παρούσες είναι και αρκετές πρώην διαγωνιζόμενες, οι οποίες μιλούν ανοιχτά για τις εμπειρίες τους και τον αντίκτυπο του σόου στη ζωή τους.
Η μόνη ηχηρή απουσία είναι αυτή της Τζάνις Ντίκινσον. Οι δηλητηριώδεις, συχνά ταπεινωτικές κριτικές της μπορούσαν να διαλύσουν την αυτοπεποίθηση οποιουδήποτε, πόσο μάλλον 19χρονων κοριτσιών που κυνηγούσαν το απατηλό όνειρο της μόδας. Η απουσία της ίσως στερεί από τη σειρά μια πιο ωμή, αυθεντική προσέγγιση – όχι ότι ο τρόπος του Τζέι Μάνουελ ή της Miss J πάνε πίσω.
Το «America’s Next Top Model» υπήρξε καινοτόμο για την εποχή του τόσο ως προς τη δομή όσο και ως προς τη δημιουργία στιγμών που έμεναν στη μνήμη και γίνονταν viral πολύ πριν ο όρος καθιερωθεί. Από την πρώτη κιόλας σεζόν έφερε μια μικρή επανάσταση στην τηλεόραση, συνδυάζοντας τη λογική ενός διαγωνισμού με την αισθητική της μόδας και το δράμα του ριάλιτι. Ήταν τόσο queer και κουλό που λειτούργησε ως προπομπός εκπομπών όπως το «RuPaul’s Drag Race» – τόσο camp που χρειάστηκε να φέρουν έναν στρέιτ φωτογράφο για να αποφύγουν την κριτική, γιατί δεν υπήρχε ανάλογη απεικόνιση τότε στην τηλεόραση. Η επιρροή του ριάλιτι ξεπέρασε τα σύνορα της Αμερικής. Παραμένει αισθητή μέχρι σήμερα, αν αναλογιστεί κανείς ότι ακόμη και στη χώρα μας προβάλλεται ακόμα η ελληνική εκδοχή του.
Κι όμως, πίσω από τη λάμψη, τις φωτογραφίσεις υψηλής σύλληψης και τις ατάκες που έγιναν memes, το ντοκιμαντέρ αναδεικνύει μια όχι και τόσο αθώα και καλοπροαίρετη πραγματικότητα. Η υπόσχεση της «συμπερίληψης» συχνά συγκρουόταν με πρακτικές που αναπαρήγαν τα ίδια αυστηρά πρότυπα ομορφιάς. Οι διαγωνιζόμενες ζυγίζονταν μπροστά στην κάμερα, η κριτική στα σώματά τους ήταν ανελέητη, ενώ οι φωτογραφίσεις άγγιζαν συχνά τα όρια της προσβολής ή της γελοιοποίησης. Το όνειρο της καριέρας στον χώρο της μόδας παρουσιαζόταν ως διέξοδος από τη φτώχεια ή τη δύσκολη καθημερινότητα, όμως για πολλά κορίτσια που συμμετείχαν το αποτέλεσμα ήταν περισσότερο τραυματικό παρά απελευθερωτικό. Το «wanna be on top?» σπάνια οδηγούσε στην κορυφή για τις περισσότερες.
Με τα σημερινά δεδομένα τής μετά ΜeΤoo εποχής και της woke κουλτούρας, τo σόου θα μπορούσε άνετα να χαρακτηριστεί από ρατσιστικό μέχρι και ακραία μισογυνικό. Πίσω από τον μανδύα της «δημιουργικότητας» και της «πρόκλησης», αρκετές φωτογραφίσεις και δοκιμασίες φαντάζουν σχεδόν απάνθρωπες. Σε μία περίπτωση, οι διαγωνιζόμενες κλήθηκαν να κάνουν blackface, υιοθετώντας διαφορετικές φυλετικές ταυτότητες στο όνομα μιας υποτιθέμενης γιορτής της διαφορετικότητας. Σε μια άλλη φωτογράφιση, τα μοντέλα έπρεπε να υποδυθούν θύματα εγκλήματος, ποζάροντας ως κακοποιημένες ή δολοφονημένες γυναίκες – μια αισθητικοποίηση της βίας που μετέτρεπε τον τρόμο σε «καλλιτεχνικό κόνσεπτ».
Τέτοιες υπερβολές δεν μπορούν απλώς να αποδοθούν στο ότι ήταν ένα προϊόν της «εποχής» του, όπως επαναλαμβάνεται συχνά στη σειρά, ούτε να καλυφθούν πίσω από το επιχείρημα της Τάιρα Μπανκς ότι «αυτό ζητούσε ο κόσμος τότε». Το γεγονός ότι το σόου είχε τεράστια τηλεθέαση δεν δικαιολογεί τη μετατροπή του ακραίου περιεχομένου σε αυτοσκοπό.
Αναμφίβολα, το «America’s Next Top Model» ήταν προϊόν μιας τηλεοπτικής κουλτούρας που θεωρούσε θεμιτή την εργαλειοποίηση του φύλου, του σώματος και της ταυτότητας για χάρη της τηλεθέασης. Όμως ακόμη και μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ορισμένες πρακτικές ξεπερνούσαν κάθε όριο. Δεν μιλάμε μόνο για αμφιλεγόμενες φωτογραφίσεις ή προσβλητικά κόνσεπτ· μιλάμε για μη αναστρέψιμες παρεμβάσεις στο ίδιο το σώμα των διαγωνιζομένων. Το να ζητείται από νεαρές γυναίκες να υποβληθούν σε οδοντιατρικές ή άλλες επεμβάσεις για να «βελτιώσουν» την εικόνα τους δεν μπορεί να θεωρηθεί απλώς τηλεοπτική υπερβολή. Η πίεση για να κλείσει ένα χαρακτηριστικό κενό ανάμεσα στα δόντια –κάτι που αποτελεί στοιχείο ταυτότητας και ιδιαιτερότητας– ή το να αφαιρεθούν δόντια δεν ισοδυναμεί π.χ. με ένα κούρεμα ή ένα δραματικό makeover που, όσο σοκαριστικό κι αν παρουσιάζεται, τουλάχιστον στην ελληνική εκδοχή του φορμάτ, παραμένει κάτι προσωρινό. Τα μαλλιά ξαναμακραίνουν, τα δόντια, όμως, δεν ξαναφυτρώνουν.
Η παραδοχή ότι η βιομηχανία της μόδας είναι ένας αδυσώπητος χώρος δεν αρκεί για να δικαιολογήσει την αναπαραγωγή στερεοτύπων ούτε τη δραματοποίηση της κακοποίησης ως ψυχαγωγία. Αντί να αμφισβητήσει τους κανόνες της, όπως αρχικά ήθελε η Μπανκς, το σόου συχνά τους επιβεβαίωνε – και το έκανε με θεαματικό τρόπο.
Σε ένα από τα πιο σοκαριστικά στιγμιότυπα που προβλήθηκε κατά τη διάρκεια της δεύτερης σεζόν, μια διαγωνιζόμενη, σε κατάσταση έντονης μέθης, φαίνεται να κακοποιείται σεξουαλικά μπροστά στις κάμερες. Το υλικό προβλήθηκε κανονικά, ενώ ακολούθησε μια τηλεφωνική «εξομολόγηση» προς τον σύντροφό της, η οποία καταγράφηκε επίσης. Όλοι γνωρίζουμε τι βλέπουμε, παρά τις εξηγήσεις που δίνονται και τη χειραγώγηση που γίνεται στη συνέχεια. Η σκηνή μετατράπηκε σε δραματικό αποκορύφωμα διάρκειας ενός επεισοδίου με τίτλο «The girl who cheated», περνώντας το γεγονός όχι ως πιθανή κακοποίηση αλλά ως απιστία. Χρόνια αργότερα, η ίδια κοπέλα περιγράφει ότι βρισκόταν σε blackout, ότι δεν είχε επίγνωση του τι συνέβαινε. Το ντοκιμαντέρ αναφέρεται στο περιστατικό, όμως το αγγίζει μάλλον επιφανειακά. Αφήνει υπόνοιες, χωρίς όμως να παίρνει ξεκάθαρη θέση. Αντί γι’ αυτό, το βάρος μετατοπίζεται περισσότερο στο παρασκήνιο και στη σύνθετη επαγγελματική και φιλική σχέση της Τάιρα Μπάνκς με τους συνεργάτες της.
Η εικόνα που προκύπτει για την Μπανκς δεν είναι κολακευτική – δεν θα ήθελες να είναι κολλητή σου. Δεν επικοινώνησε με τη Miss J μετά το σοβαρό καρδιακό επεισόδιο που υπέστη και το οποίο άφησε σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία της. Θίγεται επίσης η ψυχρότητα με την οποία φέρεται να αντιμετώπισε τον Τζέι Μάνουελ όταν εκείνος θέλησε να αποχωρήσει από τη σειρά, καθώς και το γεγονός ότι τους απέλυσε όλους ξαφνικά και χωρίς δεύτερη σκέψη όταν το κανάλι απαίτησε αλλαγές για λόγους τηλεθέασης.
Κάπου εκεί, όμως, χάνεται και η ουσία. Το ερώτημα δεν είναι αν η Τάιρα ήταν καλή φίλη ή αν κακομεταχειριζόταν τις διαγωνιζόμενες πίσω από τις κάμερες ή έκανε τα στραβά μάτια στη δυσφορία τους και στα καπρίτσια της παραγωγής. Η εστίαση στον χαρακτήρα της λειτουργεί κάπως αποπροσανατολιστικά γιατί η αλήθεια είναι πιο άβολη, παρά την ετεροχρονισμένη μεταμέλεια ορισμένων προσώπων. Δεν επρόκειτο για τις ιδιοτροπίες ενός μόνο προσώπου. Όλοι ήταν συνένοχοι σε αυτό το «λαμπερό» πανηγύρι που πουλούσε όνειρα, δράμα και εξευτελισμό ως ψυχαγωγία. Το δε γεγονός ότι η Μπανκς αφήνει να εννοηθεί ότι η σειρά πρόκειται να επιστρέψει ακούγεται περισσότερο σαν απειλή που σου αφήνει μια αίσθηση αηδίας στο τέλος.
«Reality Check: Inside America's Next Top Model» | Official Trailer | Netflix
