Η μόδα στις κρατικές στολές ξεκινάει από την εποχή του Όθωνα και τα πρώτα χρόνια της σύστασης του ελληνικού κράτους για να φτάσει μέχρι τις μέρες μας. Τα τελευταία χρόνια γίνονται ελάχιστες εικαστικές παρεμβάσεις στις στολές του στρατού, της αστυνομίας και των άλλων σωμάτων ασφαλείας, αλλά και στις κατά τόπους δημοτικές φιλαρμονικές που διατηρούν τις στολές τους εδώ και δεκαετίες ίδιες ως στοιχείο της παράδοσής τους.
Αυτό δεν ίσχυε παλιότερα, αφού συχνά η ένδυση άλλαζε και εξελισσόταν είτε για πρακτικούς λόγους (βλ. στολές ιππικού) είτε γιατί άλλαζε η μόδα στο ντύσιμο της κοινωνίας συνολικά (βλ. αλλαγές στα καπέλα).
Η στρατιωτική μόδα έχει περάσει από διάφορες φάση στην Ιστορία. Στην Ευρώπη είχε φτάσει σε ακραίο σημείο στα μέσα του 17ου αιώνα, όταν Πολωνοί ιππείς φορούσαν στην πλάτη τους πελώρια φτερά για να εμφανίζονται ως άγγελοι! Αρκετά χρόνια αργότερα, στις αρχές του 19ου αιώνα, κατά την περίοδο των πολέμων του Ναπολέοντα, οι στρατιωτικές στολές απέκτησαν αίγλη και φινέτσα, αφού μπήκαν στο παιχνίδι σημαντικοί Γάλλοι σχεδιαστές.
Το πλαίσιο για το τι θα φοράνε όσοι υπηρετούν στα διάφορα Σώματα γίνεται πιο αυστηρό το 1838 και δεν επιτρέπονται οι προσωπικές πινελιές, ενώ για κάποιο διάστημα οι στρατιωτικοί πληρώνουν οι ίδιοι τα έξοδα για να ράψουν τις στολές τους, ώστε να είναι ακριβώς στα μέτρα τους, γεγονός που έδινε ψωμί στα ραφεία της εποχής.
Oι στολές δεν εξυπηρετούσαν μόνο πρακτικούς λόγους αλλά χρησίμευαν και για να ξεχωρίζουν εκείνοι που τις φορούσαν από τους πολίτες, που μπορούσαν να ντυθούν όπως ήθελαν. Ο στρατιωτικός, ο χωροφύλακας, ο πυροσβέστης, ο μουσικός, καθένας από αυτούς δήλωνε από μακριά την επαγγελματική του ιδιότητα, τη θέση του στο Σώμα που υπηρετούσε και κατά περίπτωση την κοινωνική του τάξη. Οι στολές υπήρξαν σύμβολο δύναμης και κοινωνικής ανωτερότητας και ανά περιόδους ήταν υποχρεωτικές στον δημόσιο χώρο ακόμα και ώρες εκτός υπηρεσίας.
Στολές επίσημες και πιο πρόχειρες. Βολικές και άβολες. Στολές που είχαν πρόβλεψη για το ξίφος ή άλλες που συνοδεύονταν από μεγάλα καπέλα. Όπως ήταν λογικό, στην αρχή του ελληνικού κράτους η επιρροή ήταν κυρίως από τη γερμανική μόδα που προσαρμόστηκε στα «ελληνικά χρώματα».
Η κ. Άννα Κουλικούρδη, αρχειονόμος στην Κεντρική Υπηρεσία των Γενικών Αρχείων του Κράτους, μας εξηγεί πώς ξεκίνησαν τα πράγματα με τον πρώτο κανονισμό ιματισμού:
«Με νόμο της 25ης Φεβρουαρίου/9ης Μαρτίου 1833 εκδίδεται ο κανονισμός του ιματισμού, της αποσκευής και του οπλισμού των Βασιλικών Ελληνικών Στρατευμάτων. Με ανάλογους νόμους καθορίζεται η στολή διαφόρων σωμάτων του στρατού. Υπάρχει η Κεντρική Αποθήκη επί του Ιματισμού, στην οποία καταλήγουν οι προμήθειες των εργοστασίων για όλα τα αναγκαία για τον στρατό ενδύματα και τον εξοπλισμό κατάλυσης και εκστρατείας.
Τα πράγματα για το τι θα φοράνε όσοι υπηρετούν στα διάφορα Σώματα γίνονται πιο αυστηρά το 1838 και δεν επιτρέπονται οι προσωπικές πινελιές, ενώ για κάποιο διάστημα οι στρατιωτικοί πληρώνουν οι ίδιοι τα έξοδα για να ράψουν τις στολές τους, ώστε να είναι ακριβώς στα μέτρα τους, γεγονός που έδινε ψωμί στα ραφεία της εποχής, πέρα από τη δουλειά που είχαν με τα πολιτικά κοστούμια».
Η κυρία Κουλικούρδη συμπληρώνει:
«Το 1838 ορίζεται με διάταγμα ότι πρέπει οι αξιωματικοί και στρατιώτες να φορούν τη στολή του Σώματός τους χωρίς αυθαίρετες τροποποιήσεις. Σε περίπτωση μετάταξης από ένα Σώμα σε άλλο η στολή προσαρμόζεται, με εξαίρεση τις μετακινήσεις στα Σώματα Πεζικού της Γραμμής και Ελαφριού Πεζικού. Η προμήθεια των στολών γίνεται με ίδια έξοδα των στρατιωτικών. Τέλος, το 1851 και το 1852 με μια σειρά διαταγμάτων καθορίζονται οι στολές των αξιωματικών των διαφόρων σωμάτων».
Μέσα στα χρόνια οι στολές, κυρίως του στρατού, συνδέθηκαν με μάχες και γεγονότα της Ιστορίας μας, όπως συνέβη και σε άλλες χώρες που έχουν κρατήσει τιμητικά κάποιες μονάδες με τις παλιές στολές (βλ. Προεδρική Φρουρά, Αγγλική Βασιλική Φρουρά, Ελβετική Φρουρά κ.λπ.).
Σχετικά με το θέμα μας, η αρχειονόμος μάς εξηγεί τι μπορεί να βρει κανείς στην κεντρική υπηρεσία των ΓΑΚ, μέρος των οποίων παρουσιάζεται σε αυτό το θέμα και καταδεικνύει το βάθος των αρχείων:
«Εδώ διασώζονται εξαιρετικά αρχειακά σύνολα της περιόδου του Όθωνα χάριν της συστηματικής τήρησης του υπηρεσιακού αρχείου των γραμματειών (υπουργείων/μινιστερίων) σε απόλυτη θεματική τάξη. Τα τεκμήρια που παρουσιάζονται προέρχονται από τα αρχεία των υπουργείων α) Στρατιωτικών (Μ), β) Εσωτερικών Α’, γ) Ναυτικών καθώς και δ) των Ανακτορικών της οθωνικής περιόδου.
Αναλυτικότερα, στο αρχείο του υπουργείου Στρατιωτικών Μ/Α (προσωπικό - οργάνωση) φυλάσσεται υλικό για τη λειτουργία της Επιτροπής Ιματισμού, τις προμήθειες, την αποθήκη υλικού της, τα ιματίδια του πεζικού, τα "υποκάμισα καί τά εσώβρακα", τις περικνημίδες, τα "λωρία όπλων", τις επωμίδες πυροσβεστών και της χωροφυλακής, την προμήθεια τσόχας (κυανής, μελανόγλαυκης, πράσινης, ερυθρής, σταχτόχρωμης, σιδηρόχρωμης), τις πόρπες ιπποσκευής και ζευγοσκευής, τις περικεφαλαίες των πυροσβεστών, την εγχώρια βιομηχανία (εμπόριο υφασμάτων) κ.ά.
Αντίστοιχα, στο Τμήμα Δ’ (οικονομικά - λογιστικά) του υπουργείου Στρατιωτικών της περιόδου του Όθωνα βρίσκονται γενικές οδηγίες ή διαταγές περί ιματισμού, σχέδια στολών αξιωματικών ιππικού, για κράνη, της στολής των μουσικών κ.ά.
Πλήθος εγγράφων αναφέρεται στα κριτήρια προκειμένου να επιλεγεί "τό ευχρηστότερον καί οικονομικώτερον πρός κατασκευήν τών ημιυποδημάτων τού στρατού" και το "ἁρμοδιώτερο δέρμα", στην προτίμηση εγχώριων προϊόντων έναντι των γαλλικών και αμερικανικών, στην ανομοιομορφία μεταξύ της στολής των αξιωματικών των δύο πεζικών ταγμάτων κ.ά. Αντίστοιχα, στο αρχείο του Στρατιωτικού Λογιστηρίου εντοπίζονται βιβλιάρια ιματισμού, διατίμησης των ειδών ιματισμού ανά σώμα κ.ά.
Τέλος, από τα αρχεία του υπουργείου Ναυτικών, Εσωτερικών και Ανακτορικών της ίδιας περιόδου έχουν επιλεγεί σχέδια στολών του πληρώματος του Εθνικού Στόλου και του Στρατού, με δείγματα υφάσματος να συνοδεύουν τη σχετική αλληλογραφία, και των γεωμετρών».
