Ένα πορτραίτο του αυτοκράτορα Αδριανού, που βρέθηκε στη λεωφόρο Συγγρού και ανήκει στη συλλογή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, παρουσιάζεται μέχρι τις 31 Μαρτίου στο ισόγειο του Μουσείου της Ακρόπολης, με αφορμή τη συμπλήρωση 1900 χρόνων από την άνοδό του στον θρόνο. Παράλληλα, στο μουσείο θα προβάλλεται ένα βίντεο, στο οποίο αναδεικνύεται το τεράστιο οικοδομικό πρόγραμμα του αυτοκράτορα για την Αθήνα του 2ου αιώνα μ.Χ. Ποιος είναι, όμως, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας που το έργο του σηματοδότησε την αναγέννηση των ελληνικών γραμμάτων και επιστημών στα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και που, σύμφωνα με τον Παυσανία, οι Αθηναίοι τοποθέτησαν άγαλμά του στον Παρθενώνα για να τον τιμήσουν;
Ο Αδριανός ήταν ο τρίτος από τους «πέντε καλούς αυτοκράτορες» της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ενώ επεδίωξε και κατάφερε να συνδέσει τον ελληνικό πολιτισμό με τον ρωμαϊκό. Γεννήθηκε στις 24 Ιανουαρίου 76 στη Ρώμη -σύμφωνα με τον ίδιο- και ήταν εξάδελφος του Τραϊανού. Έχασε τον πατέρα του σε ηλικία 10 ετών και τον πήρε υπό την κηδεμονία του ο Τραϊανός, ο οποίος αργότερα έγινε αυτοκράτορας. Χάρη σε αυτόν, ο Αδριανός έλαβε ανώτερη μόρφωση και ήρθε σε επαφή με την ελληνική λογοτεχνία και φιλοσοφία –του δόθηκε μάλιστα το προσωνύμιο Graeculus (Μικρός Έλληνας). Επί αυτοκρατορίας Δομιτιανού πολέμησε με τον ρωμαϊκό στρατό, ενώ παντρεύτηκε την Βιβία Σαβίνα, χωρίς όμως ποτέ να αποκτήσουν παιδιά. Ο Αδριανός επί Τραϊανού απέκτησε σημαντικά αξιώματα και διετέλεσε κυβερνήτης της Συρίας. Μετά το θάνατό του έγινε αυτοκράτορας, σε ηλικία 41 ετών, έχοντας την υποστήριξη της Συγκλήτου, του στρατού, και ιδίως της Πλωτίνας, συζύγου του Τραϊανού, η οποία λέγεται ότι πλαστογράφησε το έγγραφο της υιοθεσίας που παρουσιάστηκε στη Σύγκλητο, ώστε να την πείσει ότι ο διάδοχος του θρόνου είχε την υποστήριξη του νεκρού αυτοκράτορα. Παρά τις θεωρίες συνομωσίας, ο νέος αυτοκράτορας έγινε αμέσως αγαπητός στο λαό του, καθώς το πρώτο μέτρο που πήρε ήταν η διαγραφή των καθυστερούμενων φόρων. Πιστεύοντας ότι «Ο ηγεμών είναι για τον λαό και όχι ο λαός για τον ηγεμόνα» έκανε σημαντικές διοικητικές μεταρρυθμίσεις, περιόρισε τη δουλεία και απαγόρευσε τα βασανιστήρια. Η βασιλεία του συνδέθηκε με μία μακροχρόνια περίοδο ειρήνης, κατέστειλε, ωστόσο, την εξέγερση των Εβραίων, απαγορεύοντάς τους στη συνέχεια να επισκέπτονται την Ιερουσαλήμ, την οποία και μετονόμασε σε Αιλία Καπιτωλίνα.
Ο ουμανιστής αυτοκράτορας που αγαπούσε τη φιλοσοφία αγιοποιήθηκε το 139 από τον Αντονίνο. Η μορφή του, όπως αυτή σώζεται στο πορτραίτο που παρουσιάζεται στο Μουσείο της Ακρόπολης, δείχνει με σαφήνεια τη διαφορά του από τους προκατόχους του, καθώς είναι ο πρώτος αυτοκράτορας που απεικονίζεται με γενειάδα φιλοσόφου
Αντί για πολέμους, ο Αδριανός προτιμούσε να πραγματοποιεί έργα υποδομής, πιστεύοντας ότι έτσι θωρακίζεται η αυτοκρατορία, με αποτέλεσμα να συμβάλλει σημαντικά στην εξέλιξη της αρχιτεκτονικής. Δημιούργησε έργα αντάξια του ονόματός του, ανάμεσά τους το «τείχος του Αδριανού» στην Αγγλία, τα τείχη του Δούναβη και του Ρήνου, το Πάνθεον στη Ρώμη, το οποίο ολοκλήρωσε, αλλά και η βίλλα του στο σημερινό Τίβολι. Για 13 χρόνια έλειπε από τη Ρώμη και ταξίδευε επιβλέποντας τα μεγάλα δημόσια έργα που είχε δώσει εντολή να πραγματοποιηθούν σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της αχανούς αυτοκρατορίας. Σε ένα από αυτά τα ταξίδια γνώρισε στη Νικομήδεια της Μικράς Ασίας τον νεαρότατο Αντίνοο και τον ερωτεύτηκε βαθιά. Εκείνος τον ακολουθούσε έκτοτε στα ταξίδια του, το 130 όμως πνίγηκε κολυμπώντας στο Νείλο, κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες. Αν και ο Αδριανός ισχυρίστηκε ότι ήταν ατύχημα, ακούστηκε ότι οι μάγοι που τον συμβούλευαν του είχαν πει πως μόνο με τη θυσία ενός αφοσιωμένου συντρόφου θα γλύτωνε το θάνατο – τίποτα όμως δεν επιβεβαιώθηκε. Η απώλεια για τον αυτοκράτορα ήταν τεράστια. Έδωσε εντολή να θεοποιηθεί ο Αντίνοος και να αναγερθούν ναοί προς τιμήν του, έκοψε μετάλλια που είχαν τη μορφή του και στα ερείπια της Μπέσα, όπου πέθανε ο νέος, ίδρυσε την Αντινοόπολη ή Αντινόη, τη μοναδική ρωμαϊκή πόλη στην Αίγυπτο.
Ο Αδριανός, ως λάτρης του ελληνικού πολιτισμού, φτάνει για πρώτη φορά στην Αθήνα το 124 με σκοπό να πάρει μέρος στα Ελευσίνια Μυστήρια και επανέρχεται το 128. Για να διευκολύνει την πορεία της Ιερής Πομπής προς το ιερό κατασκευάζει μνημειακή γέφυρα στον Ελευσινιακό Κηφισό, η οποία είναι από τις ελάχιστες αρχαίες γέφυρες που σώζονται μέχρι σήμερα. Γίνεται Αθηναίος Πολίτης και δημιουργείται μια νέα φυλή που παίρνει το όνομά του. «Προικίζει» την Αθήνα με μια σειρά από σημαντικά μνημεία και έργα: αποπερατώνει τον διπλάσιο σε μέγεθος από τον Παρθενώνα Ναό του Ολυμπίου Διός τον οποίο είχε θεμελιώσει ο Πεισίστρατος εξακόσια χρόνια πριν, φτιάχνει την επονομαζόμενη Πύλη του Αδριανού που έδειχνε το όριο ανάμεσα στην παλιά Αθήνα (την πόλη του Θησέα) και στη νέα πόλη (την πόλη του Αδριανού), αλλά και το Πάνθεον, που ταυτίστηκε με τα εντυπωσιακά ερείπια ενός τρίκλιτου ναού στην οδό Αδριανού στην Πλάκα. Στην καρδιά της Αθήνας ανάμεσα στη Αγορά και την Ακρόπολη, ο Αδριανός χτίζει την εξαιρετική του Βιβλιοθήκη, ένα συγκρότημα που περιελάμβανε, εκτός από το τριώροφο βιβλιοστάσιο, αναγνωστήρια, χώρους διδασκαλίας, στοές για φιλοσοφικούς περιπάτους, κήπους και μια τεχνητή λιμνούλα. Στόχος του ήταν να αποκτήσει η αρχαία Αθήνα ένα χώρο πανεπιστημιακών σπουδών εφάμιλλο της φήμης που είχε στα Γράμματα και τις Επιστήμες. Το σημαντικότερο έργο του ρωμαίου αυτοκράτορα στην Αθήνα δε μπορεί να είναι άλλο από το Αδριάνειο Υδραγωγείο, το οποίο μετέφερε στη δεξαμενή που σώζεται στο Λυκαβηττό άφθονο νερό από τις πηγές της Πάρνηθας και χρησιμοποιήθηκε μέχρι τη δεκαετία του 1930. Η αναμνηστική επιγραφή που χαράχτηκε στο επιστύλιο της πρόσοψης της δεξαμενής βρίσκεται σήμερα στον Εθνικό Κήπο και μπορεί κανείς να διακρίνει στα λατινικά τη φράση: «Αυτοκράτωρ Καίσαρ Αίλιος Αδριανός Αντωνίνος Αύγουστος, ευσεβής ύπατος, υδραγωγείον εν Αθήναις αρξάμενον υπό του θείου πατρός, επέρανεν και αφιέρωσεν». Ο Αδριανός προσπάθησε να ενώσει όλες τις ελληνικές πόλεις και τις κάλεσε να μετάσχουν σ’ ένα μόνιμο «Συνέδριον των Πανελλήνων» με έδρα το Ναό του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα. Μπορεί να μην τα κατάφερε, ο ίδιος, ωστόσο, λατρεύτηκε ως Πανελλήνιος.
Επιστρέφει στη Ρώμη το 134 και αποσύρεται στην πολυτελή του έπαυλη, γιατί αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα υγείας που έχουν αντίκτυπο και στη συμπεριφορά του. Καθώς δεν έχει αποκτήσει παιδιά, υιοθετεί και χρίζει διάδοχό του τον Αντονίνο τον Ευσεβή. Πεθαίνει σε ηλικία 62 ετών στις 10 Ιουλίου 138, ενώ έχει επιχειρήσει να αυτοκτονήσει επανειλημμένως, υποφέροντας από την παρατεταμένη του ασθένεια. Ο ουμανιστής αυτοκράτορας που αγαπούσε τη φιλοσοφία αγιοποιήθηκε το 139 από τον Αντονίνο. Η μορφή του, όπως αυτή σώζεται στο πορτραίτο που παρουσιάζεται στο Μουσείο της Ακρόπολης, δείχνει με σαφήνεια τη διαφορά του από τους προκατόχους του, καθώς είναι ο πρώτος αυτοκράτορας που απεικονίζεται με γενειάδα φιλοσόφου. Οι διάδοχοί του, για πάνω από ενάμιση αιώνα, θα ακολουθήσουν το παράδειγμά του. Ο Αδριανός έγραψε ποιήματα στα ελληνικά και τα λατινικά, καθώς και μία σύντομη αυτοβιογραφία που δε σώζεται. Του αποδίδονται τέσσερα επιγράμματα της Παλατινής Ανθολογίας, ενώ σύμφωνα με τη βιογραφία του, Historia Augusta, λίγο πριν το θάνατό του ο αυτοκράτορας έγραψε το ακόλουθο ποίημα:
Animula, vagula, blandula
Hospes comesque corporis
Quae nunc abibis in loca
Pallidula, rigida, nudula,
Nec, ut soles, dabis iocos...
P. Aelius Hadrianus Imp.
Μικρή ψυχή, περιπλανώμενη και γητεύτρα
Φιλοξενούμενη και σύντροφε του σώματος
Που σύντομα θα αναχωρήσεις για τόπους
Σκοτεινούς, παγωμένους και ομιχλώδεις
Ένα τέλος σε όλα σου τα αστεία...
