Η στιγμή της γέννησης. Μιά σπάνια εικόνα.

Η στιγμή της γέννησης. Μιά σπάνια εικόνα. Facebook Twitter
9

Ο τοκετός στην αρχαιότητα ήταν μιά διαδικασία εξαιρετικά επικίνδυνη τόσο για τη μητέρα όσο και για το νεογέννητο βρέφος. Η βρεφική θνησιμότητα ήταν υψηλή και σε πολλές περιπτώσεις η μητέρα έχανε τη ζωή της κατά την γέννα. 

Ασφαλώς η βαθμιαία πρόοδος της ιατρικής βοήθησε σε κάποιο βαθμό τη διαδικασία αυτή. Ήδη ο Ιπποκράτης τον 5ο π.Χ. αιώνα συγγράφει ειδικά για τα γυναικολογικά ζητήματα και τον 2ο αι. μ.Χ. διαπρέπει στη Ρώμη ο διασημότερος γυναικολόγος της αρχαιότητας, ο Έλληνας Σωρανός ο Εφέσιος, που συνέγραψε πλήθος έργων σχετικών με τη γυναικολογία. Τα προβλήματα όμως παρέμεναν και δεν αφορούσαν μόνο το πλήθος των φτωχών ανθρώπων που βασιζόταν μόνον στις γνώσεις πρακτικής ιατρικής που είχαν οι μαίες, αλλά και ισχυρές προσωπικότητες που είχαν πρόσβαση στις υπηρεσίες των γιατρών. Αναφέρω ενδεικτικά ότι η κόρη του Ιουλίου Καίσαρα, η Ιουλία, πέθανε στη γέννα μαζί με το νεογέννητο βρέφος της και ότι ο Ηρώδης ο Αττικός έχασε έτσι τον πρωτότοκο γιό του Κλαύδιο. 

 

Την ρωμαϊκή εποχή πάντως έχει ήδη τυποποιηθεί μιά παλαιότατη πρακτική κατά την οποία οι γυναίκες γεννούσαν καθιστές υποβοηθούμενες από άλλες γυναίκες σε ένα ειδικό κάθισμα που συνήθως έφερνε η μαία. Ήδη από το 6000 π.Χ. χρονολογείται ένα ειδώλιο από το Çatalhöyük που εικονίζει μιά θεότητα να γεννάει καθισμένη σε έναν θρόνο διακοσμημένο με λεοντοκεφαλές στα ερεισίχειρα.

Νομίζω ότι έχει ενδιαφέρον να αναφέρω τις προετοιμασίες που συμβουλεύει ο Σωρανός να έχουν γίνει πριν την ώρα του τοκετού: 

 

Για μια κανονική γέννα πρέπει κανείς να έχει ετοιμάσει από πριν: ελαιόλαδο, χλιαρό νερό, χλιαρά επιθέματα ('θερμάσματα'), μαλακούς σπόγγους, κομμάτια μαλλί, επίδεσμους, ένα μαξιλάρι, πράγματα για να μυρίσει η επίτοκος, το σκαμνί ή την καρέκλα της μαίας, δύο κρεβάτια, ένα κατάλληλο δωμάτιο. Το λάδι χρειάζεται για να εγχυθεί και να επαλειφθεί. Το χλιαρό νερό για να ξεπλυθούν τα διάφορα μέρη. Τα θερμάσματα για να ανακουφιστούν οι πόνοι. Οι σπόγγοι για να σφουγγιστούν και το μαλλί για να σκεπαστούν τα διάφορα μέρη της γυναίκας. Οι επίδεσμοι για να σπαργανωθεί το νεογέννητο. Το μαξιλάρι για να τοποθετηθεί εκεί το μωρό κάτω από την κύουσα μέχρι να καθαριστούν τα μετά τον τοκετό. Πράγματα για να μυρίσει η γυναίκα και να συνέλθει, όπως μέντα, ένα κομμάτι χώμα, κριθάρι, μήλο, κυδώνι κι αν ο καιρός το επιτρέπει κίτρο, πεπόνι και αγγούρι, ή οτιδήποτε άλλο παρεμφερές με αυτά.

 

 (Σωρανού, Γυναικείων Β, ΙΙ[ΧΧΙ])

 

Παρά το γεγονός ότι στην αρχαιότητα, όπως και τώρα, η γέννηση ενός βρέφους ήταν κατά κανόνα μιά ευχάριστη περίσταση, είναι αξιοσημείωτο ότι οι απεικονίσεις του τοκετού είναι συγκριτικά σπάνιες στον αρχαίο μεσογειακό κόσμο και οι περισσότερες προέρχονται είτε από αφιερωματικά αντικείμενα, είτε από ταφικά ανάγλυφα που δηλώνουν συνήθως ότι η μητέρα έχασε τη ζωή της στη γέννα. Η σπανιότητα αυτή ερμηνεύεται ίσως από το γεγονός ότι πρόκειται για μιά εν πολλοίς ιδιωτική σκηνή. 

 

Ας δούμε μαζί μιά επιλογή αυτών των απεικονίσεων από διάφορες περιοχές και διάφορες χρονικές περιόδους.

Πήλινο ειδώλιο θεότητας από το Çatalhöyük, Αρχαιολογικό Μουσείο Άγκυρας, περ. 6000 π.Χ.

 

 

 

 

Πρόσφατο εύρημα: όστρακο ετρουσκικού αγγείου με ενσφράγιστη απεικόνιση γυναίκας που γεννά. Ανάμεσα στα πόδια της διακρίνεται μέρος του μωρού. Poggio Colla, 600 π.Χ.

 

 

Επιτύμβια στήλη της Πλανγώνας, κόρης του Τολμίδη από τις Πλαταιές, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, 320 π.Χ. Η Πλανγώνα προφανώς έχασε τη ζωή της αμέσως μετά τη γέννα.

 

 

Ασβεστολιθικό γλύπτό σύμπλεγμα που εικονίζει γυναίκα που γεννά μισοξαπλωμένη. Την υποβαστάζει άλλη όρθια αποσπασματικά σωζόμενη μορφή και μιά ακόμη στα πόδια της κρατάει το μωρό. Πιθανόν ναϊκό αφιέρωμα από τους Γόλγους της Κύπρου, περίπου 330 π.Χ.

 

Ανάγλυφο από το ναό της Hathor στα Dendera, Αίγυπτος, 330 π.Χ. Η θεά βοηθά μιά γυναίκα να γεννήσει.

 

 

Ανάγλυφο από το ναό του Kom Ombo, Αίγυπτος, 2ος αι. π.Χ.

 

 

Ελεφάντινο πλακίδιο, Πομπηία 1ος αι. μ.Χ. Εικονίζεται η γέννηση του Μελέαγρου ή του Αχιλλέα.

 

 

 

Πήλινη πλάκα εντοιχισμένη στον τάφο της Σκριβωνίας της Αττικής, νεκροταφείο της Όστια, 2ος αι. μ.Χ. Η επίτοκος κάθεται σε καρέκλα, την υποβαστάζει μιά γυναίκα όρθια και η μαία προσπαθεί να βγάλει το μωρό. 

 

 

 

Μαρμάρινη ανάγλυφη πλάκα, Όστια, 2ος αι. μ.Χ. Το βρέφος είναι ήδη ακουμπισμένο στο μαξιλάρι, η μαία κρατά τον πλακούντα ή ένα δεύτερο βρέφος. 

 

 

 

 

Αρχαιολογία & Ιστορία
9

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Η ιστορία καινοτομίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Ιστορία μιας πόλης / Η ιστορία καινοτομίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τη Χάιδω Μπάρκουλα για το πανεπιστήμιο με το επιβλητικό κεντρικό κτίριο - σήμα κατατεθέν επί της Πατησίων, σχεδιασμένο από τον σπουδαίο αρχιτέκτονα Αναστάσιο Μεταξά, τον πρώτο πρόεδρο του ιστορικού Συλλόγου Αρχιτεκτόνων.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Ποιες ήταν οι αντιλήψεις των Βυζαντινών για το φύλο και τη σεξουαλικότητα;

Βιβλίο / Mια συζήτηση για το σεξ και το φύλο στο Βυζάντιο με τον ιστορικό Χάρη Μεσσή

Ίσως όχι πάντα τόσο σκοταδιστικές όσο θα πίστευε κανείς, και σίγουρα ενδιαφέρουσες, καθώς μάλιστα κάποιες από τις αντιλήψεις αυτές επιβιώνουν μέσω της θρησκείας μέχρι σήμερα.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
Μια βόλτα στους κήπους του Τατοΐου

Ιστορία μιας πόλης / Τατόι: Τι μένει ίδιο και τι αλλάζει στους περίφημους κήπους του;

Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με την αρχιτέκτονα τοπίου Έλλη Παγκάλου για τους κήπους του Τατοΐου, του θερινού ανακτόρου της πρώην βασιλικής οικογένειας. Tι θα μείνει το ίδιο και τι πρόκειται να αλλάξει στο πλαίσιο της ανάπλασής τους;
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Όταν οι εξόριστοι της Σπιναλόγκας μεταφέρθηκαν στο Αιγάλεω

Ιστορία μιας πόλης / Όταν οι εξόριστοι της Σπιναλόγκας μεταφέρθηκαν στο Αιγάλεω

Πότε δημιουργείται η αποικία των ανθρώπων που έπασχαν από τη νόσο του Χάνσεν, από ποιους και με τι σκοπό; Και πώς βρέθηκαν στην Αθήνα; Η Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με τον Στέλιο Λεκάκη.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Στα άδυτα του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου

Αρχαιολογία & Ιστορία / Ο θησαυρός του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου

Μια ξενάγηση στις σπάνιες συλλογές χειρογράφων, παλαιτύπων και μικροφίλμ που σκιαγραφούν την ελληνική τυπογραφία, την ιστορία του βιβλίου αλλά και τους κώδικες της Παλαιογραφίας.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Αγάλματα του Δία και της Αφροδίτης ηλικίας 2.000 ετών ανακαλύφθηκαν στην Άσπενδο της Μικράς Ασίας

Αρχαιολογία & Ιστορία / Αγάλματα του Δία και της Αφροδίτης ηλικίας 2.000 ετών ανακαλύφθηκαν στην Άσπενδο της Μικράς Ασίας

Ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, Μεχμέτ Νούρι Ερσόι ανακοίνωσε ότι δύο αγάλματα που απεικονίζουν τον Δία και την Αφροδίτη ανακαλύφθηκαν στην Άσπενδο
NEWSROOM
Η ζωή και ο θάνατος στην ΟΘωμανική Κρήτη

Ιστορία μιας πόλης / Η ζωή και ο θάνατος στην Οθωμανική Κρήτη

Πώς ήταν να πεθαίνεις ως μουσουλμάνα ή μουσουλμάνος στην Οθωμανική Κρήτη; Η Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με τον Αντώνη Αναστασόπουλο για τις μουσουλμανικές επιτύμβιες στήλες στην Κρήτη και τη σημασία τους.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Η μόδα στις κρατικές στολές του 19ου αιώνα

Αρχαιολογία & Ιστορία / Περικεφαλαίες με φτερά και κολάν: Η μόδα στις κρατικές στολές του 19ου αιώνα

Η LiFO παρουσιάζει σε συνεργασία με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους εικόνες και σχέδια που μαρτυρούν τη μόδα στις κρατικές στολές ανάλογα με τη χρονιά, τη νοοτροπία της διακυβέρνησης και το σώμα που υπηρετούσε κάποιος.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΕΛΑΣΑΚΗΣ
Η συναρπαστική ιστορία του ναυαγίου των Αντικυθήρων και του μοναδικού (και μυστήριου) Μηχανισμού του, ενός επιστημονικού θαύματος του αρχαίου κόσμου

Ανακαλύφθηκε Σαν Σήμερα / Η συναρπαστική ιστορία του Μηχανισμού των Αντικυθήρων

Γοητευτικές πληροφορίες και μαρτυρίες για το πιο σημαντικό ελληνικό ναυάγιο της αρχαιότητας και το χρονικό της αποκρυπτογράφησης ενός επιστημονικού θαύματος που ανακαλύφθηκε σαν σήμερα το 1902.
M. HULOT
Αρχαία Λύκτος: Γιατί η ανασκαφή της άργησε έναν αιώνα;

Ιστορία μιας πόλης / Αρχαία Λύκτος: Γιατί η ανασκαφή της άργησε έναν αιώνα;

Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τον Αντώνη Κοτσώνα για την αρχαία πόλη στην ενδοχώρα της κεντρικής Κρήτης, η οποία υμνήθηκε από τον Όμηρο, θεωρήθηκε τόπος γέννησης του Δία από τον Ησίοδο, πολέμησε επανειλημμένως εναντίον της Κνωσού, καταστράφηκε ολοσχερώς αλλά κατάφερε και ανέκαμψε.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Η ξανακερδισμένη Αλεξάνδρεια του Καβάφη

Ανταπόκριση από την Αλεξάνδρεια / Η ξανακερδισμένη Αλεξάνδρεια του Καβάφη

Το αξιέπαινο έργο της ανακαίνισης από το Ίδρυμα Ωνάση της Οικίας του Κ.Π. Καβάφη στην Αλεξάνδρεια δεν αποσκοπεί σε μια απλή αναπαράσταση μιας μνήμης αλλά στην απόδοση της καθημερινότητας του ποιητή.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
Aνθρωποθυσία, ανάκτορα, και σεισμοί στα Μινωϊκά Χανιά

Ιστορία μιας πόλης / Aνθρωποθυσίες, ανάκτορα και σεισμοί στα μινωικά Χανιά

Πόσα γνωρίζουμε για τη μινωική Κρήτη; Τι έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη στην Κυδωνία και πώς εντάσσεται η περιοχή στη μεγάλη εικόνα της κρητικής αρχαιολογίας; H Aγιάτη Μπενάρδου συζητά με τη Μαρία Ανδρεαδάκη Βλαζάκη για τη μινωική Κυδωνία.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
5 Μαΐου 1821 – 200 χρόνια από τον θάνατο του Μεγάλου Ναπολέοντα

Αρχαιολογία & Ιστορία / Μέγας Ναπολέων: O μύθος του συναρπάζει ακόμα

Σκέψεις και ιστορίες για την προσωπικότητα του Μεγάλου Ναπολέοντα -που πέθανε σαν σήμερα- αποφεύγοντας τα πεδία των στρατιωτικών συρράξεων και ακολουθώντας μονοπάτια που συνέδεαν τα πεδία των προσωπικών μαχών του.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ
ΣΕΝ: Οι καινοτομίες ενός θεσμού που ιδρύθηκε από γυναίκες για γυναίκες

Ιστορία μιας πόλης / ΣΕΝ: Οι καινοτομίες ενός θεσμού που ιδρύθηκε από γυναίκες για γυναίκες

150 περίπου χρόνια πριν, ιδρύεται στην Αθήνα ο Σύλλογος Εκπαιδεύσεως Νεανίδων, που επιβιώνει και προσαρμόζεται στις κοινωνικές αλλαγές, και ζει μέχρι και σήμερα.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Το ΕΚΠΑ και η Αθήνα: Οι πρώτοι καθηγητές, οι πρώτοι φοιτητές, η πρώτη κατάληψη

Ιστορία μιας πόλης / Το ΕΚΠΑ και η Αθήνα: Οι πρώτοι καθηγητές, οι πρώτοι φοιτητές, η πρώτη κατάληψη

Κτίρια του βρίσκονται διάσπαρτα στην Αθήνα, στη Σόλωνος, στου Ζωγράφου και αλλού. Πολύβουοι τόποι, γεμάτοι ζωή, πεδίο μαχών, κέντρο παραγωγής και διάδοσης γνώσης. Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τη Χάιδω Μπάρκουλα για την ιστορία του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ

σχόλια

5 σχόλια
> «Την ρωμαϊκή εποχή πάντως έχει ήδη τυποποιηθεί μιά παλαιότατη πρακτική κατά την οποία οι γυναίκες γεννούσαν καθιστές υποβοηθούμενες από άλλες γυναίκες σε ένα ειδικό κάθισμα που συνήθως έφερνε η μαία. Ήδη από το 6000 π.Χ. χρονολογείται ένα ειδώλιο από το Çatalhöyük που εικονίζει μιά θεότητα να γεννάει καθισμένη σε έναν θρόνο διακοσμημένο με λεοντοκεφαλές στα ερεισίχειρα».Στη γλώσσα των Χετταίων υπάρχει και ειδική λέξη γι' αυτό το κάθισμα:> Hitt. harnu‑ ‘birthing chair’Πηγή: Beekes, Comparative Indo-European Linguistics.
Η Πλαγγόνα ναι είναι θαμμένη στον οικογενειακό τάφο του πατέρα της μαζί του. Δεν έχει το πατρικό του ο Τολμίδης, δεν γνωρίζω γιατί όχι, ίσως για λόγους χώρου στη στήλη. Δεν αποκλείω επίσης να κατασκευάστηκε και άλλη στήλη όταν πέθανε ο Τολμίδης.
«Επιτύμβια στήλη της Πλανγώνας, κόρης του Τολμίδη από τις Πλαταιές»Η επιγραφή: ΠΛΑΝΓΩΝΤΟΛΜΙΔΟΥΠΛΑΤΑΪΚΗΤΟΛΜΙΔΗΣΠΛΑΤΑΕΥΣΗ γραφή «Πλανγών» προφανώς αποδίδει το άγμα (http://en.wikipedia.org/wiki/Velar_nasal) με ν (αντί με γ, όπως έχει πια επικρατήσει). Εμείς θα γράφαμε «Πλαγγών», όπως γράφουμε «συγγραφέας» κι όχι «συνγραφέας». Στη γενική το ω πρέπει να γίνει ο («της Πλαγγόνος» – http://www.tlg.uci.edu/lsj/#eid=85910).Ο Τολμίδης ήταν σίγουρα πατέρας της; Για να πεθάνει στη γέννα θα ήταν παντρεμένη. Μπορεί «Πλαγγών Τολμίδου» να σημαίνει «η γυναίκα του Τολμίδη;». Ή συνέχιζαν οι γυναίκες να προσδιορίζονται με το όνομα του πατέρα τους και μετά το γάμο;
Η γραμματική σας παρατήρηση είναι σωστή, το λάθος είναι δικό μου. Παρασύρθηκα κοιτάζοντας το αρχικό κείμενο της επιγραφής. Κατά τα άλλα, ευχαριστώ για τις ερωτήσεις για την οικογενειακή κατάσταση της Πλαγγόνας γιατί μου δίνουν την ευκαιρία να γράψω εδώ δυό λόγια περισσότερα γι'αυτό το άτυχο κορίτσι, που χάθηκε έτσι πρόωρα την ώρα του τοκετού. Η επιγραφή της ταφικής της στήλης μαζί με το ανάγλυφο λένε μιά μικρή ιστορία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Πλαγγόνα είναι κόρη του Τολμίδη και όχι σύζυγός του. Αυτή την εποχή το όνομα ενός ανθρώπου (άνδρα ή γυναίκας) ακολουθείται πάντοτε από το όνομα του πατέρα του στη γενική και την καταγωγή του κι αυτή η τυποποιημένη φόρμουλα είχε την αυστηρότητα που έχει σήμερα το ονοματεπώνυμο. Η περίπτωση της Πλαγγόνας όμως αποτελεί εξαίρεση γιατί γράφεται στην ταφική στήλη ξανά το όνομα του πατέρα της πλήρως και ο ίδιος (ο μεγάλος άντρας που πιάνει στενοχωρημένος το κεφάλι του) είναι παρών και στη σκηνή του θανάτου της, ενώ ο σύζυγός της απουσιάζει. Πρέπει να υποθέσουμε ότι κάποια ιδιαίτερη συγκυρία συνέβαινε στην οικογενειακή κατάσταση της Πλαγγόνας. Πιθανότατα είχε πρόσφατα χηρεύσει και ζούσε στο σπίτι του πατέρα της, ο οποίος άλλωστε της είχε ιδιαίτερη αδυναμία. Φαίνεται αυτό από το τρυφερό όνομα που της έδωσε: Πλαγγόνα ως γνωστόν είναι η κούκλα και δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς την σκηνή που ο Τολμίδης κρατάει χαρούμενος το ολιγοήμερο βρέφος στα χέρια του σαν κούκλα και το ονοματίζει στην οικιακή τελετή των Αμφιδρομίων (αντίστοιχη με τα σημερινά βαφτίσια).Είναι εξαιρετικά λυπηρό αν το σκεφτεί κανείς ότι ο Τολμίδης, που περιέθαλψε την αγαπημένη κόρη του μετά από κάποια άτυχη συγκυρία στο συζυγικό της βίο, έζησε να δει και το θάνατο της "Κούκλας" του. Αν σας ενδιαφέρει περισσότερο το ζήτημα των οικογενειακών σχέσεων, συνιστώ μεταξύ άλλων ένα βιβλίο που συμβουλεύτηκα πρόσφατα, το συλλογικό έργο Not the Classical Ideal; Athens and the Construction of the Other in Greek Art. (http://www.amazon.com/Not-Classical-Ideal-Athens-Construction/dp/9004116184)
Ευχαριστώ για τη διαφωτιστική απάντηση και τη σύσταση του βιβλίου!Θαμμένη είναι μόνο η Πλαγγόνα; Γιατί αναγράφεται και τ' όνομα του Τολμίδη σε πτώση ονομαστική αν δεν είναι κι αυτός θαμμένος μαζί; Παρατηρώ ότι απουσιάζει το όνομα του πατέρα του Τολμίδη.