Ferragosto: Οι ρωμαϊκές ρίζες της ραστώνης του Δεκαπενταύγουστου

Ferragosto: Οι ρωμαϊκές ρίζες της ραστώνης του Δεκαπενταύγουστου Facebook Twitter
Τα «τριαντάφυλλα του Ηλιογάβαλου», ζωγραφικός πίνακας του 1888 από τον Αγγλο-Ολλανδό καλλιτέχνη Λώρενς Άλμα-Τάντεμα.
0

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ εώς τη Σενεγάλη, από την Χιλή μέχρι το Τογκό, εδώ και πολλές δεκαετίες ο Δεκαπενταύγουστος έχει καθιερωθεί στην πιο πολυαναμενόμενη ημέρα στο θερινό ημερολόγιο πολλών χωρών σε κάθε μήκος και πλάτος του πλανήτη. Μια ημέρα άρρηκτα συνδεδεμένη με το θέαμα των εκκωφαντικά ήσυχων και άδειων πόλεων και των κατάμεστων τουριστικών προορισμών, επίσημη αργεία και συνάμα ευκαιρία να απολαύσει κανείς την στασιμότητα και την ραστώνη του Αυγούστου έπειτα από μήνες σκληρής δουλειάς.

Παρότι η Ελλάδα διεκδικεί την πρωτιά όσον αφορά το επίπεδο της «ιερότητας» της σημερινής ημέρας, στην πραγματικότητα πουθενά δεν τηρείται ο Δεκαπενταύγουστος με μεγαλύτερη ευλάβεια απ’ότι στην Ιταλία, όπου άλλωστε βρίσκονται και οι ιστορικές ρίζες της αργίας.

Τον μήνα Αύγουστο οι εργάτες γιόρταζαν το τέλος της σοδειάς, των θερινών αγροτικών εργασιών και της συγκομιδής των δημητριακών, απολαμβάνοντας την αφθονία των φρούτων και μια μικρή περίοδο ραστώνης.

«Είναι κυριολεκτικά απίθανο να συναντήσει κανείς ανοιχτό κατάστημα σήμερα στην Ιταλία, θα ήταν άλλωστε σχεδόν αιρετικό για την ιταλική κουλτούρα», λέει γελώντας η Ντανιέλα Κόλικα, μεταδιδακτορική ερευνήτρια ιστορίας στο πανεπιστήμιο της Μπολόνια. «Η 15η ημέρα του Αυγούστου είναι για τους Ιταλούς μια ημέρα-συνώνυμο της ξεκούρασης και της κορύφωσης της καλοκαιρινής απόδρασης».

Ferragosto: Οι ρωμαϊκές ρίζες της ραστώνης του Δεκαπενταύγουστου Facebook Twitter
Ακόμα και σήμερα, ο Αύγουστος είναι γεμάτος ταξιδιωτικές εκπτώσεις για την περίοδο του Ferragosto (Φωτ.: Unsplash)

Για τους Ιταλούς, η περίοδος των διακοπών γύρω από τον Δεκαπενταύγουστο αποκαλείται Ferragosto, μια λέξη που προφέρουν πάντοτε με γεμάτο στόμα και η οποία φανερώνει τις ρωμαϊκές ρίζες του σχεδόν παγκοσμίου φαινομένου της αυγουστιάτικης ραστώνης. Ο όρος Ferragosto προέρχεται από τον λατινικό όρο Feriae Augusti, δηλαδή «Διακοπές του Αυγούστου», και δανείζεται το όνομα του από τον αυτοκράτορα Αύγουστο, τον πρώτο Ρωμαίο Αυτοκράτορα ο οποίος ήταν συνάμα και ο πρώτος παγκοσμίως που καθιέρωσε την πλέον δημοφιλή καλοκαιρινή αργία το 18 π.Χ, στα μέσα ακριβώς της θητείας του.

Επηρεασμένος εν μέρει από την νίκη του επί του Μάρκου Αντώνιου και εν μέρει από την πρόσφατη συνωμοσία στην οποία είχε εμπλακεί ο συνύπατος του, ο Τερέντιος Βάρρος Μουρήνας (Terentius Varro Murena), και η οποία δημιούργησε έντονη πολιτική κρίση στη Ρώμη, ο Αύγουστος εγκαθίδρυσε το Ferragosto ως μια ευκαιρία προστασίας της δημοφιλίας του, παρέχοντας στους ταλαιπωρημένους εργάτες τις αυτοκρατορίας μια ανάσα ξεκούρασης έπειτα από μήνες μόχθου στα χωράφια.

Τον μήνα Αύγουστο, λοιπόν, οι εργάτες γιόρταζαν το τέλος της σοδειάς, των θερινών αγροτικών εργασιών και της συγκομιδής των δημητριακών, απολαμβάνοντας την αφθονία των φρούτων και μια μικρή περίοδο ραστώνης πριν το ξεκίνημα του οργώματος, του τρύγου, και των νέων καλλιεργιών που δεν θα αργούσε να φέρει το φθινόπωρο.

Ferragosto: Οι ρωμαϊκές ρίζες της ραστώνης του Δεκαπενταύγουστου Facebook Twitter
Αγώνες ιπποδρομίας που απεικονίζονται σε ένα ρωμαϊκό μωσαϊκό που ανακαλύφθηκε στην Ισπανία.

Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές, κατά τη διάρκεια των εορτασμών, διοργανώνονταν ιπποδρομίες σε όλο το μήκος της Αυτοκρατορίας καθώς τα άλογα εγκατέλειπαν προσωρινά τις αγροτικές εγκαταστάσεις, ενώ τα βόδια, τα μουλάρια και οι γάιδαροι απαλλάσονταν από τα καθήκοντά τους και στολίζονταν με στεφάνια λουλουδιών. Ψήγματα αυτής της αρχαίας παράδοσης συναντά κανείς ακόμα και σήμερα, σχεδόν αμετάβλητα, κατά την διάρκεια του Palio dell'Assunta που πραγματοποιείται στις 16 Αυγούστου στη Σιένα. Μάλιστα, το όνομα «Palio» προέρχεται από το «pallium», ένα κομμάτι πολύτιμου υφάσματος που αποτελούσε το σύνηθες έπαθλο των νικητών των σχετικών ιπποδρομιών στην αρχαία Ρώμη.

Κατά τη διάρκεια του εορτασμού του Ferragosto, οι εργάτες συνήθιζαν επίσης να επισκέπτονται τις πολυτελείς βίλες των αφεντικών τους, τα οποία σε αντάλλαγμα τους έδιναν ένα μικρό φιλοδώρημα για να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα της καθημερινότητάς τους. Τόσο ριζωμένο έγινε αυτό το έθιμο στην ιταλική συνείδηση, που πολλά χρόνια αργότερα, κατά την περίοδο της Αναγέννησης, θα γινόταν υποχρεωτικό στις Παπικές Πολιτείες.

Όπως συνέβη σε πολλά παγανιστικά και προχριστιανικά φαινόμενα και ιεροτελεστίες, έτσι και το αγαπημένο Ferragosto ενσωματώθηκε τελικά στην παράδοση του Χριστιανισμού. Παρότι γιορταζόταν την 1η Αυγούστου, τον 6ο αιώνα μ.Χ. η Καθολική εκκλησία μετέφερε την αργία στις 15 Αυγούστου, έτσι ώστε το λαϊκό έθιμο των αυγουστιάτικων διακοπών να συμπίπτει πλέον με την θρησκευτική γιορτή της Ανάληψης στον Ουρανό της Παρθένου Μαρίας (Assunzione di Maria in Cielo) σύμφωνα με την Καθολική παράδοση.

Η εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου εισήχθη τον 5ο αιώνα από τον Επίσκοπο Αλεξανδρείας Κύριλλο, ωστόσο μόλις τον 6ο αιώνα η παράδοση υιοθετήθηκε από την Ανατολική Εκκλησία και τελικά αναγνωρίστηκε από τη Δυτική Εκκλησία ως μια από τις Ιερές Ημέρες Υποχρέωσης, ενώ στην Ρώμη εισήχθη από τον συριακής καταγωγής παπά Σέργιο. Χάρη στην οικουμενικότητα του Χριστιανισμού, ο Δεκαπενταύγουστος αρχίζει και καθιερώνεται σταδιακά ως επίσημη αργία σε δεκάδες χώρες και περιοχές με ισχυρές Καθολικές ή Ορθόδοξες παραδόσεις, και κάπως έτσι φτάνει τελικά και στην σύγχρονη Ελλάδα. 

Υπάρχει μια ακόμα διάσταση του ιταλικού Ferragosto, που θυμίζει εν πολλοίς την ελληνική «ιεροτελεστία» του Δεκαπενταύγουστου, και αφορά την σύνηθη παράδοση να χρησιμοποιεί κανείς την άδεια του για πραγματοποιήσει ταξίδια εντός της χώρας και να απολαύσει το φυσικό τοπίο. Η διάσταση αυτή έχει τις ρίζες της σε ένα αρκετά πιο σκοτεινό κεφάλαιο της Ιταλικής ιστορίας: το φασιστικό καθεστώς του Μπενίτο Μουσολίνι.

Ferragosto: Οι ρωμαϊκές ρίζες της ραστώνης του Δεκαπενταύγουστου Facebook Twitter
Ιταλοί εγκαταλείπουν μαζικά το Μιλάνο για τις διακοπές του Ferragosto.

Κατά τη διάρκεια της φασιστικής κυριαρχίας στην Ιταλία, ο Μουσολίνι παγίωσε το δημοφιλές Ferragosto ως ένα είδος λαϊκιστικής εορτής, παρέχοντας ειδικές προσφορές ταξιδιων στις εργατικές τάξεις της Ιταλίας που θα τους επέτρεπαν να επισκεφθούν διάφορα μέρη της χώρας. Ο ιταλός δικτάτορας υλοποίησε την ιδέα του Αυγουστιάτικου ταξιδιού μέσω των σωματείων associazioni dopolavoristiche, δηλαδή των «μετεργατικών συλλόγων», οι οποίοι ήταν υπέυθυνοι για τις δραστηριότητες του εργατικού δυναμικού της Ιταλίας εκτός του εργασιακού περιβάλλοντος.

Από το 1925 και μετά, λοιπόν, το φασιστικό καθεστώς ξεκινά να οργανώνει εκατοντάδες ταξίδια στις μεγάλες πόλεις της Ιταλίας, τα βουνά και τις ακτές της, προσφέροντας τεράστιες εκπτώσεις στους ναύλους των πλοίων και τα εισητήρια των τρένων το τριήμερο μεταξύ 13 και 15 Αυγούστου.

Η πρωτοβουλία του Μουσολίνι στέφθηκε με τεράστια επιτυχία, καθώς δημιούργησε το πρώτο κύμα εσωτερικού τουρισμού στην Ιταλία, ενώ κατά κάποιο τρόπο η παράδοση διατηρείται ζωντανή ακόμα και σήμερα, καθώς ο Αύγουστος είναι γεμάτος ταξιδιωτικές εκπτώσεις για την περίοδο του Ferragosto. «Είναι μια άβολη αλήθεια», σχολιάζει χαρακτηριστικά η Ντανιέλα, «αλλά ο Μουσολίνι διαδραμάτισε κομβικό ρόλο στον εορτασμό του Ferragosto όπως τον γνωρίζουμε σήμερα».

Ferragosto: Οι ρωμαϊκές ρίζες της ραστώνης του Δεκαπενταύγουστου Facebook Twitter
Πυροτεχνήματα στολίζουν τον ουρανό πάνω από το Grosseto της Ιταλίας την βραδιά του Δεκαπενταύγουστου.

Η αυγουστιάτικη άδεια με τις ρωμαϊκές ρίζες, την μουσολινική εκλαΐκευση και την χριστιανική οικουμενικότητα γιορτάζεται με ποικίλλους τρόπους στην Ιταλία, από το Gran Ballo di Ferragosto της Ρώμης που γεμίζει τις πλατείες της Ρώμης με ζωντανές παραστάσεις χορού μέχρι τη Festa dei Candelieri στη Σαρδηνία, που χρονολογείται από τον 16ο αιώνα και φέρνει τους κατοίκους των πόλεων στους δρόμους για μια παρέλαση υπό το φως τον κεριών. Στους δρόμους της ιταλικής πρωτεύουσας, όπως συνηθίζουν να αστειεύονται οι κάτοικοι, βρίσκονται μονάχα cani i americani, δηλαδή αδέσποτα και αμερικανοί επισκέπτες – δεν διαφέρει και πολύ από την εικόνα στην σημερινή Αθήνα.

Ferragosto: Οι ρωμαϊκές ρίζες της ραστώνης του Δεκαπενταύγουστου Facebook Twitter
H ηθοποιός Anita Ekberg στα γυρίσματα της ταινίας Pickup Alley. Ρώμη, 23 Αυγούστου 1956. Φωτογραφία: Getty Images

Τόσο οι Ιταλοί όσο και οι Έλληνες διατηρούμε για τον Δεκαπενταύγουστο μια πολύτιμη θέση στην πολιτιστική καρδιά μας, παρότι η δική μας σχέση συνδέεται πολύ περισσότερο με την Παναγία και την σημασία του συμβόλου της για τους αγώνες του έθνους. Υπάρχουν πολλά κοινά και σημεία τομής στην διαδικασία με την οποία αποκτήσαμε αυτή την αργία που σήμερα τηρούμε ευλαβικά. Στην καρδιά όλων, όμως, βρίσκεται μια ανάγκη πολύ πιο οικουμενική: μια κοινή ανάσα από την σκληρή δουλειά, μια ανταπόκριση στο κάλεσμα της ακτής, μια παράδοση του σώματος και των αισθήσεων στη ραστώνη που σχεδόν επιβάλλει ο Αύγουστος της Μεσογείου.

Αρχαιολογία & Ιστορία
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

H συναρπαστική ιστορία της Αφροδίτης της Μήλου

Ιστορία μιας πόλης / H συναρπαστική ιστορία της Αφροδίτης της Μήλου

Το 1820, και ενώ η Επανάσταση μαίνεται, ένας αγρότης ανακαλύπτει σε ένα χωράφι της Μήλου ένα μαρμάρινο άγαλμα, η τύχη του οποίου έμελλε να μοιάσει με ταινία. Η Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με την Όλγα Παλαγγιά για μία από τις συναρπαστικότερες ιστορίες στην Ιστορία της Τέχνης.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Αποκάλυψη τώρα: Νέα στοιχεία έρχονται στο φως για την ανθρωποθυσία μέσα στις χιλιετίες

Αρχαιολογία & Ιστορία / Αποκάλυψη τώρα: Νέα στοιχεία έρχονται στο φως για την ανθρωποθυσία μέσα στις χιλιετίες

Η μελέτη του αρχαίου DNA και άλλες σύγχρονες επιστημονικές εξελίξεις αμφισβητούν τις υποθέσεις σχετικά με αυτές τις τελετουργίες που συνέβαιναν σε όλα σχεδόν τα μέρη του κόσμου.
THE LIFO TEAM
Άγνωστα σχέδια και τεκμήρια για τους φάρους της Αίγινας, της Σύρου και της Ψυττάλειας.

Αρχαιολογία & Ιστορία / Άγνωστα σχέδια και τεκμήρια για τους ιστορικούς πέτρινους φάρους της Αίγινας, της Σύρου και της Ψυττάλειας

Η LiFO, σε συνεργασία με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, παρουσιάζει άγνωστα σχέδια και τεκμήρια για τρεις πανέμορφους φάρους της Ελλάδας, του Πειραιά (Ψυττάλεια), της Αίγινας και της Σύρου, που μετρούν σχεδόν δύο αιώνες ζωής.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΕΛΑΣΑΚΗΣ
Τσιγγάνοι, Γύφτοι, Κατσίβελοι, Αθίγγανοι. Ποιες είναι οι «φυλές» των Ρομά στην Αθήνα;

Ιστορία μιας πόλης / Ποιες είναι οι «φυλές» των Ρομά στην Αθήνα;

Προ τριετίας, η Γενική Απογραφή του Πληθυσμού κατέγραψε σχεδόν 117.500 μόνιμους κατοίκους οι οποίοι ανήκουν στη φυλή των Ρομά, ενώ η μεγαλύτερη συγκέντρωση εντοπίζεται στην περιφέρεια Αττικής. Για κάποιους από εμάς είναι γείτονές μας ενώ για άλλους ένα ξένο σώμα. Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με την Μαρία Φακιολά για τους Ρομά στην Αττική.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Λέλα Καραγιάννη: Η συγκλονιστική ιστορία της ηρωίδας - κατασκόπου της Εθνικής Αντίστασης

Σαν Σήμερα Γεννήθηκε / Λέλα Καραγιάννη: Η ηρωίδα-κατάσκοπος της Εθνικής Αντίστασης

Δρόμοι πήραν το όνομά της, προτομή της στέκεται στα Εξάρχεια, μετά θάνατον βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών, ντοκιμαντέρ περιστρέφονται γύρω από τη ζωή της. Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τον σκηνοθέτη Βασίλη Λουλέ για τη Λέλα Καραγιάννη.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Η ιστορία καινοτομίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Ιστορία μιας πόλης / Η ιστορία καινοτομίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τη Χάιδω Μπάρκουλα για το πανεπιστήμιο με το επιβλητικό κεντρικό κτίριο - σήμα κατατεθέν επί της Πατησίων, σχεδιασμένο από τον σπουδαίο αρχιτέκτονα Αναστάσιο Μεταξά, τον πρώτο πρόεδρο του ιστορικού Συλλόγου Αρχιτεκτόνων.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Ποιες ήταν οι αντιλήψεις των Βυζαντινών για το φύλο και τη σεξουαλικότητα;

Βιβλίο / Mια συζήτηση για το σεξ και το φύλο στο Βυζάντιο με τον ιστορικό Χάρη Μεσσή

Ίσως όχι πάντα τόσο σκοταδιστικές όσο θα πίστευε κανείς, και σίγουρα ενδιαφέρουσες, καθώς μάλιστα κάποιες από τις αντιλήψεις αυτές επιβιώνουν μέσω της θρησκείας μέχρι σήμερα.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
Μια βόλτα στους κήπους του Τατοΐου

Ιστορία μιας πόλης / Τατόι: Τι μένει ίδιο και τι αλλάζει στους περίφημους κήπους του;

Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με την αρχιτέκτονα τοπίου Έλλη Παγκάλου για τους κήπους του Τατοΐου, του θερινού ανακτόρου της πρώην βασιλικής οικογένειας. Tι θα μείνει το ίδιο και τι πρόκειται να αλλάξει στο πλαίσιο της ανάπλασής τους;
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Όταν οι εξόριστοι της Σπιναλόγκας μεταφέρθηκαν στο Αιγάλεω

Ιστορία μιας πόλης / Όταν οι εξόριστοι της Σπιναλόγκας μεταφέρθηκαν στο Αιγάλεω

Πότε δημιουργείται η αποικία των ανθρώπων που έπασχαν από τη νόσο του Χάνσεν, από ποιους και με τι σκοπό; Και πώς βρέθηκαν στην Αθήνα; Η Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με τον Στέλιο Λεκάκη.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Στα άδυτα του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου

Αρχαιολογία & Ιστορία / Ο θησαυρός του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου

Μια ξενάγηση στις σπάνιες συλλογές χειρογράφων, παλαιτύπων και μικροφίλμ που σκιαγραφούν την ελληνική τυπογραφία, την ιστορία του βιβλίου αλλά και τους κώδικες της Παλαιογραφίας.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Αγάλματα του Δία και της Αφροδίτης ηλικίας 2.000 ετών ανακαλύφθηκαν στην Άσπενδο της Μικράς Ασίας

Αρχαιολογία & Ιστορία / Αγάλματα του Δία και της Αφροδίτης ηλικίας 2.000 ετών ανακαλύφθηκαν στην Άσπενδο της Μικράς Ασίας

Ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, Μεχμέτ Νούρι Ερσόι ανακοίνωσε ότι δύο αγάλματα που απεικονίζουν τον Δία και την Αφροδίτη ανακαλύφθηκαν στην Άσπενδο
LIFO NEWSROOM
Η ζωή και ο θάνατος στην ΟΘωμανική Κρήτη

Ιστορία μιας πόλης / Η ζωή και ο θάνατος στην Οθωμανική Κρήτη

Πώς ήταν να πεθαίνεις ως μουσουλμάνα ή μουσουλμάνος στην Οθωμανική Κρήτη; Η Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με τον Αντώνη Αναστασόπουλο για τις μουσουλμανικές επιτύμβιες στήλες στην Κρήτη και τη σημασία τους.
ΑΓΙΑΤΗ ΜΠΕΝΑΡΔΟΥ
Η μόδα στις κρατικές στολές του 19ου αιώνα

Αρχαιολογία & Ιστορία / Περικεφαλαίες με φτερά και κολάν: Η μόδα στις κρατικές στολές του 19ου αιώνα

Η LiFO παρουσιάζει σε συνεργασία με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους εικόνες και σχέδια που μαρτυρούν τη μόδα στις κρατικές στολές ανάλογα με τη χρονιά, τη νοοτροπία της διακυβέρνησης και το σώμα που υπηρετούσε κάποιος.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΕΛΑΣΑΚΗΣ