«ΤΟ ΗΦΑΙΣΤΕΙΟΝ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΜΑΣ, κατόπιν εξηκονταετούς ως έγγιστα αδρανείας, ήρξατο χθες, 11ην Αυγούστου, όλως αιφνιδίως, άνευ ουδεμιάς προειδοποιήσεως, να εκπέμπει παμμεγέθεις μαύρας τολύπας καπνού μετ’ ισχυρών και αδιακόπων κρότων και τρομακτικών μυκηθμών», γράφει σε τηλεγράφημά του ο νομάρχης των Κυκλάδων.
Αντίστοιχα τηλεγραφήματα των διαφόρων Αρχών του νησιού φτάνουν στις 12 Αυγούστου 1925 στα αρμόδια υπουργεία και στα γραφεία των αθηναϊκών εφημερίδων, οι οποίες στα φύλλα της επόμενης ημέρας δημοσιεύουν την είδηση σχετικά με την ενεργοποίηση του ηφαιστείου της Σαντορίνης.
Παρότι η ύπαρξη ηφαιστείου στο νησί υπαγόρευε τη συγκρότηση ειδικού επιστημονικού σταθμού με στόχο την παρακολούθηση των σχετικών φαινομένων, φαίνεται πως στη Θήρα υπήρχε απλώς ένα παρατηρητήριο που ανέφερε στο Αστεροσκοπείο Αθηνών την καθημερινή θερμοκρασία των νερών και την εκπομπή των αερίων, ενώ τη θέση του παρατηρητή κατείχε ο δάσκαλος του νησιού, ο οποίος δεν είχε καμία σχετική προς τα καθήκοντά του γνώση.
Οι επιβάτες του πλοίου έριξαν φοβισμένο το βλέμμα τους προς το ηφαίστειο. Είχε γίνει μια μεγάλη έκρηξη. Από τον κρατήρα, που δεν ήταν ορατός, έβγαινε πυκνός κατάμαυρος καπνός, ανάμεσα στον οποίο διέκρινε κανείς φλογισμένους μύδρους να εκπέμπονται σε τεράστια ύψη και να πέφτουν με διαβολικό θόρυβο.
«Ως ήτο φυσικόν, ο “παρατηρητής” ούτος δεν ηδυνήθη να εξακριβώσει ανωμαλίαν προαγγέλλουσαν την έκρηξιν». Και έτσι, το μεσημέρι της Τρίτης 11 Αυγούστου, ενώ οι κάτοικοι της Σαντορίνης ανύποπτοι ασχολούνταν με τις εργασίες τους, καπνοί άρχισαν να υψώνονται από το ανατολικό μέρος της νησίδας της Παλαιάς Καμένης. Το απόγευμα οι καπνοί έγιναν πυκνότεροι και παράλληλα άρχισαν να ακούγονται κρότοι και να σχηματίζονται νέφη. Συγχρόνως, έντονη οσμή θείου έγινε αισθητή. Το βράδυ παρατηρήθηκαν συνεχείς εκρήξεις λάβας και «εκπομπή λίθων πεπυρακτωμένων».
Οι καμπάνες των εκκλησιών άρχισαν να χτυπούν και οι Σαντορινιοί κατελήφθησαν από εύλογο τρόμο και πανικό. Έσπευσαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους για να αποφύγουν τον κίνδυνο των σεισμών, καθώς από την έναρξη της δραστηριότητας του ηφαιστείου συνεχείς μικροσεισμοί αναστάτωναν τη γη κάτω απ’ τα πόδια τους. Πολλοί κατευθύνθηκαν προς το εσωτερικό του νησιού, ενώ άλλοι προσπάθησαν να μεταβούν στα κοντινά νησιά.
Έπειτα από τρεις μέρες, ο ρεπόρτερ της εφημερίδας «Ελεύθερος Τύπος», Μήτσος Δειλινός, βρέθηκε στο πλοίο «Κέρκυρα» με κατεύθυνση τη Σαντορίνη. Στο βάθος του ορίζοντα οι καπνοί του ηφαιστείου, ακαθόριστοι λόγω της απόστασης, δημιουργούσαν την εντύπωση ενός πελώριου σύννεφου. Τα τηλεσκόπια των επιβατών κατέτρωγαν το άπειρο και προσπαθούσαν να πλησιάσουν την εικόνα του ηφαιστείου. Η αδημονία τους εκδηλωνόταν ποικιλοτρόπως:
«Πόσα μίλια απέχουμε, κ. πλοίαρχε;»
«Σε πόση ώρα θα μπορέσουμε να διακρίνουμε τι γίνεται;»
Ο πλοίαρχος έδινε δεξιά και αριστερά τις ζητούμενες πληροφορίες.
Παρόλο που υπήρχε η πληροφόρηση ότι «το ηφαίστειο ήταν ήπιας μορφής», και επομένως οι κάτοικοι του νησιού δεν κινδύνευαν, η αγωνία των Σαντορινιών που επέβαιναν στο πλοίο κορυφωνόταν.
Τα βλέμματα όλων ήταν στραμμένα προς το νησί. Οι καπνοί του ηφαιστείου άρχισαν να φαίνονται καθαρά στο βάθος του ορίζοντα. Το θέαμα ήταν μεγαλειωδώς υπέροχο. Από απόσταση πέντε μιλίων ακούγονταν οι μυκηθμοί του εγκυμονούντος ηφαιστείου. Τότε, η, έστω και αμυδρή, εντύπωση περί του ακίνδυνου του ηφαιστείου υποχώρησε ολοκληρωτικά από την ψυχή των επιβατών του πλοίου και τη θέση της κατέλαβε η επιβλητική εντύπωση του θεάματος και των τρομερών κρότων των εκρήξεων, οι οποίες γίνονταν ζωηρότερες όσο το ατμόπλοιο πλησίαζε τον τόπο των μυστηρίων και της πάλης των εγκάτων της γης.
Ο ήλιος έγερνε στη γαλανή αγκαλιά του Αιγαίου και ξάπλωνε τα ξανθά του μαλλιά στα χάδια των κυμάτων του. Ο Δειλινός κατέλαβε την προς το ηφαίστειο πλευρά του πλοίου, από όπου παρατηρούσε τις συνεχείς –ανά τέσσερα λεπτά– εκρήξεις που ήταν μεγαλοπρεπώς θεαματικές.
Όσο σκοτείνιαζε τόσο το τραγικό θέαμα γινόταν άγρια ωραιότερο. Πριν από κάθε έκρηξη προηγούνταν ανατριχιαστικοί μυκηθμοί που έμοιαζαν με ομοβροντία εκατό τουλάχιστον κεραυνών. Ευθύς αμέσως, σύννεφα καπνού υπόλευκου, που λάμβαναν εξωτικά σχήματα καθώς έβγαιναν μέσα από τον κρατήρα, υψώθηκαν φτάνοντας σε ύψος διακοσίων σχεδόν μέτρων.
«Ακολουθεί άλλος μυκηθμός –οιμωγή της εγκυμονούσης γης– και το τρομερόν στόμιον του κρατήρος εκπέμπει κατά εκατοντάδας τους διαπύρους μύδρους που ανέρχονται και πίπτουν μετά γδούπου, σαν βροχή μικρών ηλίων».
Οι μύδροι, κατακόκκινοι, σκορπισμένοι στις πλαγιές του κρατήρα, φώτιζαν φαντασμαγορικά το μικρό νησί πάνω στο οποίο το ηφαίστειο ντυνόταν την εξωτική του πορφύρα. Η διάπυρη λάβα ξεχυνόταν από τον κρατήρα σαν επιδρομή πελώριων, κατακόκκινων, φωτεινών φιδιών που εξορμούσαν έξαλλα από την κρύπτη τους και έτρεχαν σαν δαιμονισμένα.
Έπειτα από λίγα λεπτά, «η μαυρίλα της ψυχομένης λάβας» απλώθηκε σε όλο το μικρό νησί, φωτιζόμενη από τις πύρινες γλώσσες του κρατήρα που μυκτήριζαν το άπειρο. Στη θέση «Κόκκινα Νερά», στο κέντρο ενός μικρού κολπίσκου μεταξύ των νησίδων Μικρής Καμένης και Νέας Καμένης, ένα νέο ηφαίστειο είχε παρουσιαστεί.
***
Τον Δεκαπενταύγουστο του 1925 και ο απεσταλμένος του «Ελευθέρου Βήματος», Α. Τσαμόπουλος, μετέβη στο πολύπαθο νησί, καθώς συγχρόνως με το ηφαίστειο εξερράγη και η διαταγή του διευθυντή του: «Απόψε φεύγετε για Σαντορίνη!». Μία ώρα αργότερα, ο ίδιος βρέθηκε στοιβαγμένος σαν πρόβατο ανάμεσα σε προσκυνητές της Παναγίας της Τήνου στο πλοίο «Πελοπόννησος», το δρομολόγιο του οποίου περιλάμβανε και τη Σαντορίνη.
Όταν το πλοίο αγκυροβόλησε στη Νάξο, φαινόταν ήδη από τη μεριά της Σαντορίνης ένα σταχτόμαυρο σύννεφο, παράταιρο στον αίθριο ουρανό που γελούσε ολόκληρος. Μόλις είδαν το πένθιμο εκείνο σημάδι στον γαλανό ορίζοντα, κάποιοι νέοι συνταξιδιώτες, που από την ιδιόρρυθμη προφορά τους φάνηκε αμέσως ότι ήταν Σαντορινιοί, πάγωσαν. «Κακομοίρα Σαντορίνη! Θα σε βρούμε τάχα στη θέση σου;», αναστέναξε ένας από αυτούς.
Νωρίς το απόγευμα το πλοίο άφησε την Ίο, που ζηλότυπα έκρυβε πίσω της τη Σαντορίνη, και αμέσως οι επιβάτες του βρέθηκαν μπροστά σε ένα θέμα μεγαλειώδες όσο και φοβερό. Η Σαντορίνη, που, λόγω της απόστασης, χωρούσε ολόκληρη στο βλέμμα τους, νόμιζε κανείς ότι φλεγόταν.
«Μια τεραστία στήλη σταχτόμαυρου πυκνού καπνού υψούτο μεγαλοπρεπής στον ορίζοντα καμπτομένη από τον πνεόντα άνεμον εις ύψος εκατό και πλέον μέτρων. Τοιουτοτρόπως, εσχηματίζετο μια τεραστία ορθή γωνία, της οποίας το ένα σκέλος ελόγχιζε τον ουρανό, το άλλο δε απλωνότανε επάνω εις ολόκληρο το δυτικό μέρος του νησιού, ως ένας πένθιμος βαθύπυκνος πέπλος», γράφει ο ρεπόρτερ.
Το μεγαλοπρεπές θέαμα συγκίνησε όλους τους επιβάτες του «Πελοπόννησος» και ιδίως τους νέους από τη Σαντορίνη.
«Πώς ν’ ανθέξει το κακόμοιρο το νησί μας!», ακούστηκε να λέει ένας από αυτούς.
«Είναι γραφτό του να χαθεί κάποτε!» Η πένθιμη πρόβλεψη δεν έκανε καθόλου καλό στο κέφι των επιβατών, που πλέον η τύχη τους ήταν κοινή.
«Αμ’ δεν χάνονται έτσι τα νησιά, παιδί μου!», απάντησε ο καπετάνιος.
«Εμείς οι Σαντορινοί το ξέρουμε. Κάποτε κάποιο καράβι θα φύγει για τη Σαντορίνη και δεν θα τη βρει!»
«Κουνήσου, παιδί μου, από τη θέση σου!»
«Εγώ κουνιέμαι. Η Σαντορίνη μόνον να μην κουνηθεί!»
Το πρώτο χωριό της Σαντορίνης που αντίκρισαν, η Οία, έδινε την εντύπωση ότι κρεμόταν πάνω σε έναν απότομο βράχο, σε ύψος όχι μεγαλύτερο από εκατό μέτρα. Δεν χρειαζόταν να υπάρχει δυο μίλια μακριά ενεργό ηφαίστειο για να φοβάται κανείς να μείνει στο χωριό αυτό, το χτισμένο σε αμφιβόλου στερεότητας βράχο. «Μπορούσαν θαυμάσια να ‘χουν τις φωλιές τους εκεί πάνω γεράκια ή αγριοπερίστερα. Όχι όμως άνθρωποι τα σπίτια τους», σημείωσε ο Τσαμόπουλος.
Τη στιγμή εκείνη ακούστηκε ένας κρότος σαν να έριχναν δέκα κανόνια μαζί. Ακολούθησε ένας άλλος κρότος, δαιμονισμένος και διαρκής, σαν να χτυπούσαν όλα τα βράχια των γύρω βουνών. Οι επιβάτες του πλοίου έριξαν φοβισμένο το βλέμμα τους προς το ηφαίστειο. Είχε γίνει μια μεγάλη έκρηξη. Από τον κρατήρα, που δεν ήταν ορατός, έβγαινε πυκνός κατάμαυρος καπνός, ανάμεσα στον οποίο διέκρινε κανείς φλογισμένους μύδρους να εκπέμπονται σε τεράστια ύψη και να πέφτουν με διαβολικό θόρυβο.
«Βροντές και αστροπελέκια οκτωβριανών νεροποντών και οργιώδης τζαζ-μπαντ την οποίαν δεν παίζουν οι γνωστοί μαύροι της Αμερικής, αλλά επιστρατευμένοι όλοι οι δαίμονες της κολάσεως. Και ως να μη φθάνουν όλοι αυτοί οι βρυχηθμοί και οι μυκηθμοί του ηφαιστείου, οι οποίοι συνταράσσουν την ατμόσφαιραν ολόκληρον, έρχεται και τους παραλαμβάνει η προνομιούχος ηχώ της Σαντορίνης διά να τους πολλαπλασιάσει, να τους παρατείνει και να τους εξαπλώσει εις όλα τα γύρω κούφια βουνά. Παγώνει κανείς. Εις την κόλαση τα πράγματα δεν θα είναι διαφορετικά».
Ο ήλιος έγερνε στη δύση του όταν το πλοίο άφηνε την Οία για να καταπλεύσει στα Φηρά, την πρωτεύουσα του νησιού. Οι εκρήξεις ακολουθούσαν η μια την άλλη και οι επιβάτες του πλοίου έβλεπαν καθαρά τους μύδρους να εκσφενδονίζονται, την κόκκινη λάβα να χύνεται σε ορμητικούς χειμάρρους, το νερό της θάλασσας γύρω από το νησί-ηφαίστειο να βράζει και τους υδρατμούς να καλύπτουν το νησί μέχρι τη μέση.
Στις πλέον ισχυρές εκρήξεις εκτοξεύονταν πρώτα ασπρόμαυροι καπνοί. Τους ακολουθούσε μια πύρινη γλώσσα που εξορμούσε από τα χείλη του κρατήρα και έπειτα ακουγόταν ο τρομερός κρότος της έκρηξης.
«Αν βγάλει κανείς το απαίσιο ακομπανιαμέντο των εκρήξεων που ξεχαρβαλώνει το νευρικό σύστημα, το θέαμα του ηφαιστείου τη νύχτα είναι αφαντάστως μεγαλειώδες. Οι πύρινες γλώσσες που εκπηδούν από τον κρατήρα φθάνουν στιγμαί που φωτίζουν ολόκληρον τον κόλπον των Φηρών. Όταν δε η έκρηξις συνοδεύεται και με εκτόξευσιν μύδρων, το θέαμα είναι αληθινό όνειρο. Οι μύδροι πυριφλεγείς, όταν πίπτουν επί της νεοεμφανισθείσης νησίδος, την κάνουν να φαίνεται από μακριά ως μια αμφιθεατρικά κτισμένη πόλις, η οποία εορτάζει και έχει ανάψει όλα της τα φώτα. Έρχονται στιγμαί που οι μύδροι πίπτουν πυκνότεροι και, αναμμένοι όπως είναι, δίδουν διά τον Αθηναίο την εικόνα που παρουσιάζει ο Λυκαβηττός την νύκτα του επιταφείου. Αυτό είναι το ηφαίστειον της Σαντορίνης, το οποίον από προχθές συγκινεί όχι μόνον τους κατοίκους της, αλλά και ολόκληρον την Ελλάδα».
***
Ο επιφυλλιδογράφος Σπύρος Ποταμιάνος δεν χρειάστηκε να μεταβεί ο ίδιος στη Σαντορίνη για να μπορέσει να μεταφέρει στους αναγνώστες του «Ελευθέρου Βήματος» την εικόνα του από το νησί. Γεννημένος στη Σαντορίνη, έζησε τα παιδικά του χρόνια στο νησί, το οποίο δεν έπαψε να επισκέπτεται τα καλοκαίρια της ενήλικης ζωής του, και γνώριζε καλά πόσο φοβερή ήταν για τους κατοίκους η παράδοση του ηφαιστείου που περνούσε από γενιά σε γενιά.
«Φαντάζομαι τον πανικό αυτών των δεκαπέντε περίπου χιλιάδων ανθρώπων που είναι αποκλεισμένοι σ’ ένα νησί και βλέπουν απέναντί τους, στη μέση του μεγάλου θαλασσίου κόλπου, πλάι στα μαύρα νησιά που αποτελούν τα παλιά ηφαίστεια, να κοχλάζει η θάλασσα, να αναδύονται από τα κύματα πυκνοί καπνοί και γλώσσες πύρινες και να εκσφενδονίζονται εις απόστασιν μεγάλην μύδροι πυρίκαυστοι, απειλούντες όπου πέσουν την καταστροφήν», γράφει ο Ποταμιάνος. Και συνεχίζει:
«Το ηφαίστειον γι’ αυτούς είν’ ένα είδος εφιάλτου, ένα θηρίο της αποκαλύψεως που απειλεί διαρκώς να τους σκεπάσει με φλογισμένην λάβαν, να γκρεμίσει τα σπίτια τους με τους τεραστίους κάποτε μύδρους του, να πλημμυρίσει τα χωριά τους με βροχήν πυρωμένης άμμου ή, στο τέλος, και να παρασύρει ολόκληρο το νησί στα βάθη της θαλάσσης. Μερικοί γεωλόγοι διετύπωσαν και αυτόν τον κίνδυνον».
Σχεδόν μία δεκαετία αργότερα, τον Οκτώβριο του 1934, ο ίδιος θα δημοσιεύσει στο πρώτο τεύχος του περιοδικού «Αθήναι», το οποίο εξέδιδε η εφημερίδα «Ελληνικόν Μέλλον», το κείμενό του με τίτλο «Το νησί του διαβόλου. Σαντορίνη. Το εξωτικότερο νησί της Ελλάδας», το οποίο επαναφέρει πολλές από τις πληροφορίες που είχε συμπεριλάβει στο άρθρο του στο «Ελεύθερον Βήμα».
«Καθώς μπαίνει το βαπόρι στον μεγάλο κόλπο, που ήταν άλλοτε στεριά και βυθίστηκε από τρομερούς σεισμούς, έχει δεξιά του τα μαυροκίτρινα ηφαίστεια με τα φλογοβόλα στόματά τους και τα κόκκινα, σαν αιματωμένα, νερά τους και αριστερά τη Σαντορίνη. Δηλαδή; Βράχους πελώριους, κομμένους απότομα σαν να τους διαπέρασε ένα τεράστιο μαχαίρι. Βράχους μαύρους με κορδέλες κόκκινες και κίτρινες σε ύψος 250 μέτρων, τρύπιους, καημένους, μετέωρους, έτοιμους να κυλιστούν στην άβυσσο του κόλπου με τρύπες μαύρες σαν μάτια τεράστιων θεριών, με σπήλαια βαθιά, με δρόμους ανηφορικούς και σκαλοπάτια, με σπίτια χτισμένα στις κορφές τους σαν τραγικά παιχνίδια, σαν ψεύτικα κουκλόσπιτα έτοιμα να κυλιστούν κι αυτά μαζί με τις ολόμαυρες πέτρες στην απύθμενη θάλασσα».
Το κείμενο του Ποταμιάνου συνοδεύεται από φωτογραφίες της γνωστής φωτογράφου Nelly’s, την οποία έτυχε να συναντήσει ο ίδιος καθώς παραθέριζε στη Σαντορίνη, η οποία είχε πλέον αρχίσει να μετατρέπεται σταδιακά σε τουριστικό προορισμό. Σύμφωνα με τον Ποταμιάνο, πλάι στα πρωτόγονα θεάματα, στη Σαντορίνη του 1934 υπάρχει πια και ο σύγχρονος πολιτισμός.
«Μέγαρα ολόκληρα με πλήθος δωματίων είναι σκορπισμένα στα περισσότερα χωριά. Στην πρωτεύουσα ηλεκτρικό φως. Γραμμόφωνα, ραδιόφωνα και άλλες σύγχρονες ενοχλήσεις αντηχούν κοντά εις τους ανεμομύλους που αλέθουν το κριθάρι, όπως στην εποχή του Ησιόδου. Το μίγμα όμως αυτό πρωτογενείας και συγχρόνου πολιτισμού, καθώς και τα περίεργα γεωλογικά φαινόμενα, προκαλούν την περιέργειαν των ξένων και δημιουργούν ρεύμα επισκεπτών που το υποβοηθεί και ο τουρισμός. Χάρις στις ενέργειες του τουρισμού, έγινε τελευταία ένα αρκετά ευπρόσωπο ξενοδοχείο, το “Βουλκάν Οτέλ”, όπου βρίσκει ο ξένος, μαζί με το πρωτότυπο και άγριο θέαμα, τας συγχρόνους ανέσεις της ζωής. Προ ολίγων ετών άρχισαν νέοι δρόμοι. Τώρα πρόκειται να συνεχισθεί η κατασκευή των. Επίσης, και το λιμάνι που άρχισε προ πολλών χρόνων πρόκειται τώρα να τελειώσει. Αν κατορθωθούν αυτά και παρουσιασθεί επιτέλους και στη Σαντορίνη το αυτοκίνητο, τότε με την εξαιρετική δροσιά που έχει το αυροφίλητο αυτό νησί με τα εξωτικά του θεάματα και τον πολιτισμό των κατοίκων του θα είναι σπάνιο κέντρο, όχι μονάχα τουρισμού, απλής δηλαδή επισκέψεως, αλλά και παραθερισμού. Θα νομίζει ο ξένος πως ζει κάποια ζωή παραμυθιού. Μέσα σ’ ένα περιβάλλον που θυμίζει την κόλαση, θα έχει τις απολαύσεις του παραδείσου».
