OΣΟΙ ΕΧΟΥΝ ΑΝΑΡΩΤΗΘΕΙ τι πίστευαν οι Οθωμανοί για την Ελληνική Επανάσταση του 1821 μπορούν να το βρουν με ένα «κλικ», σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης.
Φυσικά μιλάμε για την ψηφιοποίηση του σπουδαίου έργου "Those Infidel Greeks: The Greek War of Independence through Ottoman Archival Documents", που κυκλοφορεί από τον ολλανδικό εκδοτικό οίκο Brill, ενός έργου διεθνών προδιαγραφών, σε έκδοση του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη, που εξασφάλισε τα πνευματικά δικαιώματα του έργου προκειμένου να είναι ελεύθερο, δωρεάν και ανοιχτό προς όλους.
Η έκδοση τιμά τόσο τον διεθνή αντίκτυπο της Ελληνικής Επανάστασης –είναι σήμερα ξεκάθαρο ότι μιλάμε για ένα πανευρωπαϊκό γεγονός– όσο και το παγκόσμιο ακαδημαϊκό ενδιαφέρον για τα έγγραφα αυτά. Εκτός των νέων πληροφοριών για τις μάχες και τα γεγονότα του Αγώνα, τα έγγραφα αυτά έρχονται να συνδράμουν την αντίληψη ιστορικών και μελετητών για την έννοια της επανάστασης κατά τη λεγόμενη Εποχή των Επαναστάσεων.
Υπό την εποπτεία του Δρ. Σουκρού Ιλιτζάκ, πολυπληθής ομάδα σύγχρονων ερευνητών έσκυψε πάνω από οθωμανικά αρχεία, τα οποία μέχρι σήμερα δεν είχαν μελετηθεί. Η δίτομη έκδοση, που ξεπερνά τις 1.600 σελίδες, περιλαμβάνει 700 έγγραφα μεταγραμμένα από τα οθωμανικά, μεταφρασμένα και πλήρως σχολιασμένα.
Η πρωταρχική σημασία αυτού του έργου είναι ότι αποτελεί σαφή μαρτυρία του ευρύτερου αυτοκρατορικού πλαισίου μέσα στο οποίο εξελίχθηκε και αποδείχθηκε επιτυχής η Ελληνική Επανάσταση.
Μιλώντας αποκλειστικά στο lifo.gr, που προδημοσιεύει σε ελληνική μετάφραση αποσπάσματα από την αλληλογραφία των Οθωμανών, ο δρ. Ιστορίας στο Χάρβαρντ και μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών στο Ρέθυμνο Χ. Σουκρού Ιλιτζάκ λέει:
«Τα έγγραφα που δημοσιεύονται σε αυτό το έργο περιλαμβάνουν τις αγγλικές μεταφράσεις των επιλεγμένων εγγράφων από τα Μητρώα Ayniyat [Ayniyat Defterleri] πάνω στην Ελληνική Επανάσταση, που φυλάσσονται στα Οθωμανικά Κρατικά Αρχεία στην Κωνσταντινούπολη. Κάθε διαταγή που αποστέλλεται από το γραφείο του μέγα βεζίρη προς διάφορους ιθύνοντες για την καταστολή της ελληνικής εξέγερσης αντιγράφηκε αμέσως σε αυτούς τους τόμους με χρονολογική σειρά για να παρακολουθούν την ταχέως συσσωρευόμενη αλληλογραφία. Ως αποτέλεσμα, περίπου 33 μητρώα συντάχθηκαν από τον Ιούνιο του 1821 έως τον Απρίλιο του 1835, αποτελούμενα από 4,352 σελίδες και, κατά μέσο όρο, 1,5 εντολές ανά σελίδα, παρέχοντάς μας μια θάλασσα πληροφοριών μεγάλης ιστορικής αξίας σχετικά με τον ελληνικό αγώνα για την ανεξαρτησία και την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.
Τα έγγραφα σε αυτό το έργο θα μπορούσαν εύλογα να χαρακτηριστούν ως "οθωμανική άποψη της Ελληνικής Επανάστασης". Ωστόσο, αυτό θα αντανακλούσε μόνο εν μέρει το εύρος των πληροφοριών που συλλέγονται σε αυτούς τους τόμους. Η πρωταρχική σημασία αυτού του έργου είναι ότι αποτελεί σαφή μαρτυρία του ευρύτερου αυτοκρατορικού πλαισίου μέσα στο οποίο εξελίχθηκε και αποδείχθηκε επιτυχής η Ελληνική Επανάσταση. Αυτή είναι μια πολύ ελλιπής πτυχή της κυρίαρχης εθνοκεντρικής/εθνικιστικής ιστοριογραφίας της Ελληνικής Επανάστασης. Γι' αυτόν το λόγο, το έργο αυτό είναι μοναδικό και θα διευρύνει την κατανόησή μας για αυτό το πολύ σημαντικό ιστορικό γεγονός».
«Τα έγγραφα αυτά φέρνουν στο προσκήνιο ζητήματα τόσο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όσο και της Ελληνικής Επανάστασης για τα οποία γνωρίζαμε ελάχιστα μέχρι σήμερα» λέει ο Κωνσταντίνος Θανασάκης (Δρ. Ιστορίας, UCLA), Επικεφαλής Ερευνών και Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Σπουδών στο Ίδρυμα Λασκαρίδη. Η Ελληνική Επανάσταση αναδεικνύεται ως ένα εξαιρετικά πολύπλοκο γεγονός, όπως ήταν δηλαδή στην πραγματικότητα, ενώ θέματα αναφορικά με την αυτοκρατορική (οθωμανική) πολιτική, ιδεολογία και διοίκηση αποκτούν νέες διαστάσεις. Δεν συναντάμε συχνά στη βιβλιογραφία, εγχώρια και διεθνή, την έκδοση ενός τέτοιου αρχειακού υλικού, σε τέτοια έκταση και μάλιστα από μία γλώσσα που δεν μιλιέται πια. Είναι μάλλον σπάνιο. Η έκδοση, η οποία φέρει την προσωπική σφραγίδα του προέδρου του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη, Πάνου Κ. Λασκαρίδη, αποτυπώνει την Ελληνική Επανάσταση από μία "άλλη" οπτική, η οποία έλειπε».
Ποια η αντίδραση της Υψηλής Πύλης στο ξέσπασμα των τοπικών εξεγέρσεων του 1821; Πώς αντιλήφθηκαν οι Οθωμανοί την πραγματικότητα και πώς δρομολόγησαν την αντίδρασή τους απέναντι στους «άπιστους Έλληνες»; Έχουμε άραγε εξαντλήσει τις πηγές γύρω από την Ελληνική Επανάσταση; Γνωρίζουμε την πραγματική της διάσταση;
Αυτά και πολλά άλλα σχετικά ερωτήματα, μίκρο και μακρο-Ιστορίας, φωτίζονται μέσα από τα αποσπάσματα της αλληλογραφίας που ακολουθούν και τα οποία μπορείτε να βρείτε εδώ.
Έγγραφο 574/325 (Αφορά στην αδιαφορία των Τούρκων για την Ελληνική Επανάσταση, στην αναγκαιότητα απασχόλησης μισθοφόρων, στο να δοθεί προτεραιότητα στην καταστολή της εξέγερσης του Αλή Πασά παρά στην Ελληνική Επανάσταση)
Προς τον αρχιστράτηγο του Μοριά [Σεϊγίντ Αλή Πασά]
10 Ιανουαρίου 1822
Λάβαμε την αλληλογραφία της Εξοχότητάς σας, μαζί με τη γραπτή δήλωση του θησαυροφύλακά σας και τα συνημμένα έγγραφα. Μας εκλιπαρείτε να αντικαταστήσουμε τον αξιωματικό εφοδιασμού σας -ο οποίος, όπως δηλώνετε, δεν είναι ικανός να εκτελέσει τα καθήκοντά του- με έναν ικανό. Επισημαίνετε επίσης ότι η έλλειψη προμηθειών θα είναι αναπόφευκτη, δεδομένου ότι οι προμήθειες που οργανώθηκαν προηγουμένως ήταν ανεπαρκείς και η άφιξή τους θα πάρει κάποιο χρόνο. Επιπλέον, δηλώνετε ότι δεν εμφανίστηκε ούτε ένας στρατιώτης μετά το κάλεσμα για γενική επιστράτευση, με αποτέλεσμα να αυξήσετε τη δύναμή σας προσλαμβάνοντας μισθοφόρους. Τέλος, καταλαβαίνουμε ότι στείλατε τον θησαυροφύλακά σας Ρεσίτ Εφέντη στην Κωνσταντινούπολη μαζί με το μητρώο των στρατευμάτων υπό τους αξιωματούχους στη Λαμία, καθώς και τις αιτήσεις τους. Μετά από ενδελεχή έλεγχο, παρουσιάσαμε την αλληλογραφία σας, την έκθεση του Ρεσίτ Εφέντη και τα συνημμένα έγγραφα στον Σουλτάνο. Προηγουμένως είχαμε στείλει μια επιστολή που εξηγούσε την αυτοκρατορική εντολή σχετικά με την αναθεώρηση της αποστολής σας. Σύμφωνα με αυτήν, η εντατικοποίηση της εξέγερσης των απίστων που κατοικούν στην περιοχή μεταξύ του Μοριά και των Ιωαννίνων μας ανάγκασε να αναβάλουμε την προβλεπόμενη επιχείρηση στον Μοριά και να δώσουμε την προτεραιότητα στην καταστολή του Αλή Πασά. Έτσι, λάβατε οδηγίες να παραμείνετε στη Λαμία με επαρκή αριθμό στρατευμάτων, προκειμένου να εμποδίσετε τους απίστους να περάσουν από το Δερβένι του Μοριά [τον Ισθμό της Κορίνθου] και να στείλετε τους βεζίρηδες και τα στρατεύματα υπό τις διαταγές σας εναντίον των ληστρικών ανταρτών. Ως εκ τούτου, πιστεύουμε ότι είχατε αποστείλει την παρούσα αλληλογραφία σας και στον εν λόγω θησαυροφύλακα πριν από την άφιξη της νέας αυτοκρατορικής διαταγής και της επιστολής μας. [...] Ενημερώνουμε την Εξοχότητά σας με την παρούσα επιστολή ότι εξηγήσαμε στον θησαυροφύλακά σας την αλλαγή στην αποστολή σας. Κατά συνέπεια, θα παραμείνετε με επαρκή αριθμό στρατευμάτων στη Λαμία και θα στείλετε όλους τους αξιωματικούς και τους στρατιώτες υπό τη διαταγή του Μαχμούτ Πασά [Δράμαλη] εναντίον των καταραμένων ανταρτών, καθώς και δείχνοντας τη μέγιστη δυνατή φροντίδα για τον εφοδιασμό των στρατευμάτων με προμήθειες. Εξηγήσαμε αυστηρά στον θησαυροφύλακά σας ότι η παραμικρή αμέλεια του καθήκοντος σε αυτό το θέμα θα αποτελέσει αιτία μεταμέλειας και λύπης εκ μέρους σας. Πιστεύουμε ότι θα λάβετε λεπτομερή γνώση για όλα αυτά τα θέματα από την προφορική έκθεση του θησαυροφύλακά σας και, ως αρχιστράτηγος, θα εκπληρώσετε το καθήκον σας πιστά και έξυπνα, χωρίς να χάσετε χρόνο.
Έγγραφο 577/30 (Αφορά στη χειραφέτηση των παράνομα υποδουλωμένων Χιώτων)
Προς τον καστελάνο της Χίου
30 Σεπτεμβρίου 1822
Ο πράκτορας του προκατόχου σας Άμπντι Πασά στην Κωνσταντινούπολη μας έστειλε ένα υπόμνημα για να μας ενημερώσει για την αλληλογραφία που έλαβε από τον Μεχμέτ Σιρρί Εφέντη, επιθεωρητή πλοίων στο τελωνείο των Δαρδανελίων. Σύμφωνα με αυτό, ο Άμπντι Πασάς έστειλε από τη Χίο -επί του πλοίου ενός Άγγλου καπετάνιου ονόματι Stephens- οκτώ άνδρες και γυναίκες αιχμαλώτους στον πράκτορά του και σε μερικούς από τους υπαλλήλους του στην Κωνσταντινούπολη με τα απαραίτητα παραστατικά. Παρ' όλα αυτά, κατά την άφιξή τους στα Δαρδανέλια, οι αιχμάλωτοι αυτοί κατέθεσαν ότι προέρχονται από τα Μαστιχοχώρια της Χίου, γεγονός που επέβαλε την κράτησή τους στα Δαρδανέλια. Είχαμε ήδη προειδοποιήσει τις αρμόδιες αρχές ότι, σύμφωνα με την επίσημη αμνηστία που τους έχει χορηγηθεί, η αγορά και η πώληση των ραγιάδων των Μαστιχοχωρίων της Χίου είναι παράνομη, και απαγορεύεται από τη θρησκεία να γίνουν οι γυναίκες τους παλλακίδες. Ως εκ τούτου, με βάση τις θρησκευτικές διατάξεις, είχαμε διατάξει τις αρχές να συλλάβουν τους άνδρες και τις γυναίκες αυτούς από τους κατόχους τους και να τους επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Σύμφωνα με την έκθεση του εν λόγω επιθεωρητή, οι εν λόγω αιχμάλωτοι προέρχονται χωρίς αμφιβολία από τα Μαστιχοχώρια, και διατάξαμε τον καστελάνο των Δαρδανελίων να σας τους παραδώσει με ασφάλεια και να λάβει από εσάς γραπτή βεβαίωση που να αποδεικνύει την παραλαβή της παράδοσης. Επτά παραστατικά που εκδόθηκαν από τον προκάτοχό σας, τον Άμπντι Πασά, για τους αιχμαλώτους αυτούς επισυνάπτονται στην παρούσα επιστολή μας προς ενημέρωσή σας. Καμία μάχη δεν διεξήχθη στη Χίο κατά τους μήνες Σεββάλ και Ζιλκαντέ [21 Ιουνίου - 17 Αυγούστου 1822], ημερομηνίες που αναγράφονται σε αυτά τα παραστατικά, γεγονός που αποδεικνύει σαφώς ότι οι αιχμάλωτοι αυτοί προέρχονται από τα Μαστιχοχώρια που έλαβαν επίσημη αμνηστία. Με την παρούσα επιστολή σάς δίνεται η εντολή να δώσετε τη μεγαλύτερη δυνατή προσοχή στην ανίχνευση της αλήθειας του θέματος. Όταν παραλάβετε αυτούς τους αιχμαλώτους, θα πρέπει να ερευνήσετε αν πράγματι προέρχονται από τα Μαστιχοχώρια. Εάν είναι έτσι, θα πρέπει να τους επιστρέψετε στα χωριά τους και να μάθετε τον λόγο για τον οποίο ο προκάτοχός σας εξέδωσε παραστατικά γι' αυτούς. Εάν αιχμαλωτίστηκαν σε μάχη, σύμφωνα με τη σχετική θρησκευτική απόφαση κατά τη διάρκεια της θητείας του Βαχίτ Πασά, τότε θα πρέπει να μάθετε γιατί οι ημερομηνίες στα παραστατικά είναι καθυστερημένες. Συνοψίζοντας, είναι αντίθετο με τον ιερό νόμο να υποδουλώνονται οι ραγιάδες που υποτάχθηκαν ειρηνικά και απαγορεύεται από τη θρησκεία να αντιμετωπίζονται τέτοιες γυναίκες ως παλλακίδες, γεγονός που σας επιβάλλει να είστε προσεκτικοί στην προστασία των ραγιάδων που έχουν χορηγηθεί αμνηστία.
