«ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΜΟΛΙΣ ΠΕΝΗΝΤΑ χιλιάδες χρόνια μόλις οι πρωταρχικοί πρόγονοι κάθε ανθρώπου που ζει σήμερα στον πλανήτη ζούσαν στην ανατολική Αφρική».
Μ’ αυτή την απλή, εντυπωσιακή δήλωση ξεκινά το νέο του βιβλίο που έχει τίτλο «Αρχαία Αφρική» ο ιστορικός Christopher Ehret. Έχουν υπάρξει, άλλωστε, μόνο 2.000 γενιές ανθρώπων περίπου από εκείνη την εποχή, γι' αυτό ιστορικοί και συγγραφείς κάνουν λόγο για την «κοινή ιστορία της ανθρωπότητας».
Η μικρή διάρκεια της σύγχρονης ανθρώπινης ιστορίας εγείρει τεράστια ερωτήματα σχετικά με το τι έχει πραγματικά καθοδηγήσει αυτή την ιστορία. Είναι η συνεργασία και η ανταλλαγή ιδεών και αγαθών; Ή μήπως οι διαμάχες που κλιμακώνονταν καθώς οι άνθρωποι εξαπλώθηκαν σε όλο τον πλανήτη αποτελεί ένδειξη ότι η βία υπήρξε ο κινητήριος παράγοντας; Στο βιβλίο του ο Ehret επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει την Αφρική στο πλαίσιο της κοινής μας ιστορίας.
Η διαμόρφωση της γλώσσας ήταν αυτή που προκάλεσε τους μετασχηματισμούς της ανθρώπινης ιστορίας, των οποίων είμαστε όλοι κληρονόμοι. Η ανάπτυξη του συντακτικού που πραγματοποιήθηκε πιθανότατα σε μια περίοδο δύο ή τριών χιλιετιών, πριν από περίπου 70.000 χρόνια, ήταν «ο πρωταρχικός παράγοντας που επέτρεψε την τεράστια εξάπλωση των κοινών μας προγόνων».
Ενώ οι λέξεις υπήρχαν ήδη μεταξύ των homo sapiens, η ικανότητα συνδυασμού τους σε σύνθετες μορφές υπήρξε επαναστατική: επέτρεψε στους ανθρώπους να συλλάβουν το αφηρημένο, να σχεδιάζουν και να σκέφτονται εκ των προτέρων τις συνέπειες, να σχεδιάζουν νέα είδη αντικειμένων και τεχνολογιών και να αναπτύσσουν ιδέες για το νόημα της ζωής.
Τα αρχαιολογικά και γλωσσολογικά στοιχεία μας λένε ότι συχνά τέτοιου είδους εξελίξεις εμφανίστηκαν στην Αφρική νωρίτερα από ό,τι αλλού. Οι άνθρωποι που ζούσαν στο σημερινό Μάλι άρχισαν να ψήνουν κεραμικά το αργότερο πριν από 11.500 χρόνια. Τα παλαιότερα στοιχεία επεξεργασίας βαμβακιού οπουδήποτε στον κόσμο προέρχονται από το σημερινό Σουδάν, με κλωστές ατράκτου στην περιοχή του Χαρτούμ που χρονολογούνται πριν από 8.000 χρόνια.
Χωρίς την ανακάλυψη αυτής της δεξιότητας στην ανατολική Αφρική, πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια, κανένας από εμάς δεν θα ήταν σήμερα αυτό που εννοούμε όταν λέμε «άνθρωπος». Αυτή η επαναστατική αλλαγή αποτελεί το υπόβαθρο της εξερεύνησης του Ehret για την ανθρωπότητα στην Αφρική από τότε.
Ένας από τους στόχους της «Αρχαίας Αφρικής» είναι να δείξει πόσο έντονοι είναι οι παραλληλισμοί μεταξύ των αλλαγών στην Αφρική και εκείνων σε άλλες ηπείρους. Οι κύριες εξελίξεις δεν διαχύθηκαν προς τα έξω από ένα μόνο σημείο προέλευσης, αλλά προέκυψαν αυθόρμητα σε διάφορα μέρη. Αυτό συνέβη με τη γεωργία, την αγγειοπλαστική, την υφαντουργία και τη μεταλλοτεχνία. Συνήθως η μία εφεύρεση οδηγούσε στην άλλη: η μεταλλουργία, για παράδειγμα, εμφανιζόταν πάντα σε κοινωνίες που είχαν προηγουμένως αναπτύξει την όπτηση κεραμικών.
Όπως διερευνά ο Ehret, το γεγονός ότι οι ίδιες τεχνολογικές αλλαγές εμφανίστηκαν σε διαφορετικά μέρη υποδηλώνει τους τρόπους με τους οποίους οι κοινωνίες είχαν κοινά χαρακτηριστικά και κοινές ανάγκες σε όλη την ανθρώπινη ιστορία.
Επιπλέον, τα αρχαιολογικά και γλωσσολογικά στοιχεία μας λένε ότι συχνά τέτοιου είδους εξελίξεις εμφανίστηκαν στην Αφρική νωρίτερα από ό,τι αλλού. Οι άνθρωποι που ζούσαν στο σημερινό Μάλι άρχισαν να ψήνουν κεραμικά το αργότερο πριν από 11.500 χρόνια. Τα παλαιότερα στοιχεία επεξεργασίας βαμβακιού οπουδήποτε στον κόσμο προέρχονται από το σημερινό Σουδάν, με κλωστές ατράκτου στην περιοχή του Χαρτούμ που χρονολογούνται πριν από 8.000 χρόνια. Στο σημερινό Καμερούν και στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία έχουν βρεθεί σιδηρουργεία που χρονολογούνται σχεδόν 4.000 χρόνια πριν από την εμφάνισή τους στην Ανατολία ή την Κίνα. Μια αξιοσημείωτη απεικόνιση ενός κλιβάνου τήξης στη Ρουάντα, που χρονολογείται σχεδόν 3.000 χρόνια πριν, είναι αποκαλυπτική για το πόσο διαδεδομένες ήταν τέτοιες τεχνολογίες στην Αφρική από πολύ νωρίς.
Όπως και σε άλλα μέρη του κόσμου, μετά την ανάπτυξη αυτών των τεχνολογιών δεν άργησε να ριζώσει η αστικοποίηση, οι πιο σύνθετες μορφές πολιτικής οργάνωσης και το εμπόριο. Και πάλι, αυτού του είδους οι αλλαγές συνέβησαν συγκριτικά νωρίς στην Αφρική.
Αστικά κέντρα με βιοτεχνική εξειδίκευση εμφανίστηκαν στη σημερινή Μαυριτανία πριν από σχεδόν 4.000 χρόνια. Ακολούθησαν εμπορικές διαδρομές μεγάλων αποστάσεων που συνέδεαν τα διάφορα αστικά κέντρα, χρησιμοποιώντας τον ποταμό Νίγηρα και επίσης τα γαϊδούρια ως μέσα μεταφοράς αγαθών. Η εξημέρωση του ίδιου του γαϊδάρου, του πρώτου ζώου στον κόσμο που μετέφερε εμπορεύματα και τραβούσε οχήματα, έλαβε χώρα στην ανατολική Αφρική, πιθανώς στη Σομαλιλάνδη, πριν εξαπλωθεί σε όλη την ήπειρο και χρησιμεύσει ως πρότυπο για τη μετέπειτα εξημέρωση της καμήλας και του αλόγου στην Ευρασία.
Ο Ehret καταγράφει τις πολλές οδούς διασύνδεσης μεταξύ της Αφρικής και του κόσμου: η άφιξη των αφρικανικών σιτηρών (σόργο, κεχρί) στην Ινδία πριν από 4.000 χρόνια αποκαλύπτει πόσο βαθιά συνδεδεμένη ήταν πάντα η ήπειρος με τον υπόλοιπο κόσμο.
Σε μια εποχή που οι άνθρωποι μοιάζουν πιο διχασμένοι από ποτέ, είναι αναζωογονητικό και συγκινητικό να διαβάζεις ένα βιβλίο που με ανθρωπιά μας υπενθυμίζει την κοινή μας αφετηρία.
Με στοιχεία από The Telegraph
