Ο Χρήστος Λεττονός (1949-1994), όπως έχουμε γράψει κι άλλες φορές, υπήρξε ένας πολυδιάστατος καλλιτέχνης, καθώς στην σύντομη ζωή του πρόλαβε να ασχοληθεί με την τραγουδοποιία, την υποκριτική, την πεζογραφία, την ποίηση και την ζωγραφική.
Μπορεί στα χρόνια του '70 και τις αρχές του '80, όταν βρισκόταν πιο γερά στα πράγματα, να έγινε πασίγνωστος από το τραγούδι κατά πρώτον (καθώς συμμετείχε, πέραν των προσωπικών δίσκων του, σε άλμπουμ των Γιάννη Σπανού, Δήμου Μούτση, Γιώργου Χατζηνάσιου και Γιάννη Λογοθέτη), όπως και από την τηλεόραση (συμμετείχε στο σίριαλ Εν Τούτω Νίκα, το 1973-74 και σε άλλα μεταγενέστερα, όπως στην Αστροφεγγιά το 1980), όμως και οι άλλες δραστηριότητές του, οι όχι και τόσο προβεβλημένες, δεν υπήρξαν λιγότερο σημαντικές.
Εξάλλου μπορούμε να υποθέσουμε με βεβαιότητα πως η ποίηση ήταν από τις πρώτες Τέχνες, που συνεπήρε από πολύ νωρίς τον Χρήστο Λεττονό, καθώς εμφανίζεται δημόσια, ως ποιητής, στα 16 μόλις χρόνια του(!), το 1965, στο περιοδικό Νέα Πορεία (τεύχος #129-130, Νοέμβριος-Δεκέμβριος), που τυπωνόταν στην Θεσσαλονίκη από τον ποιητή Χρήστο Ντάλια.
Η ποίηση του Λεττονού είναι ασφυκτική. Και αυτή την ασφυξία δεν την μεταφέρει μόνον ο ίδιος στις λέξεις του, αλλά μεταφέρεται ως αίσθημα (η ασφυξία) και στους αναγνώστες του.
Τα τρία ποιήματά του είχαν τίτλους Απόψε έχω καλέσει τους νεκρούς, Το πλοίο με τους κρεμασμένους, Μια εγκατάλειψη θεληματική, και διαφαίνονταν σ' αυτά, από τόσο νωρίς, ορισμένα χαρακτηριστικά της ποιητικής τέχνης του, που θα τα συναντούσαμε στην πορεία και στις πιο ώριμες στιγμές του.
Η ποίηση του Λεττονού είναι ασφυκτική. Και αυτή την ασφυξία δεν την μεταφέρει μόνον ο ίδιος στις λέξεις του, αλλά μεταφέρεται ως αίσθημα (η ασφυξία) και στους αναγνώστες του. Ο Λεττονός ασφυκτιά στο σώμα του, το καταριέται, νοιώθει να τον παραλύει η ενοχή, αλλά παράλληλα ξέρει πως οι ευαισθησίες του είναι εκείνες που τον κρατάνε ζωντανό. Η φυγή, επίσης, είναι κάτι που τον απασχολεί, το περιβάλλον που ζει, καθώς θέλει να απομακρυνθεί απ' αυτό, ακόμη και προς άγνωστη κατεύθυνση. Είναι μια ποίηση που κρύβει έντονα συναισθήματα, που δεν μπορείς να την αγνοήσεις, ακόμη και με αυστηρά κριτήρια, παρότι προέρχεται από έναν 16χρονο. Να ένα ποίημα από 'κείνα τα πρώιμά του:
ΤΟ ΠΛΟΙΟ ΜΕ ΤΟΥΣ ΚΡΕΜΑΣΜΕΝΟΥΣ
Ο αέρας γέμισε ψυχές.
Το πλοίο με τους κρεμασμένους
έφευγε στο άγνωστο.
Χιλιάδες μάτια τρύπησαν την ομίχλη
κι' αντίκρυσαν τις κρεμάλες.
Χιλιάδες χελιδόνια κάθησαν
στα κεφάλια των κρεμασμένων.
Γρήγορα όμως αποκοιμήθηκαν
κι' έπεσαν στη θάλασσα.
Τότε μόνο οι κρεμασμένοι έκλαψαν!
Την επόμενη χρονιά ο Χρήστος Λεττονός εμφανίζεται ξανά στην Νέα Πορεία (#141-142, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1966) με πέντε καινούρια ποιήματα. Οι τίτλοι τους: Χαμόγελα, Εποχές, Μοναξιά, Οι λεύκες, Νεκροψία. Το περιοδικό σημειώνει:
«Στο αντίστοιχο τεύχος του 1965 η Νέα Πορεία παρουσίασε τρία άλλα ποιήματα του Χρήστου Λεττονού. Σήμερα, ύστερα από ένα ακριβώς χρόνο δημοσιεύουμε νεώτερη εργασία του. Πρόκειται για πολύ νέο αλλά με πλούσια αισθήματα ποιητή κι η Νέα Πορεία αισθάνεται ευτυχής που τον παρουσιάζει».
Ο X. Λεττονός είναι επηρεασμένος φυσικά από τους ποιητές της Θεσσαλονίκης, από τον Ντίνο Χριστιανόπουλο και τον Νίκο-Αλέξη Ασλάνογλου, αλλά είναι εμφανές πως έχει τη δική του προσωπικότητα, που θα τον οδηγήσει στη διαδρομή σε ακόμη πιο σημαντικές καταγραφές. Δείγμα και από εδώ:
XAMΟΓΕΛΑ
Κουράστηκα να χαμογελώ
γεμάτος προσποίηση
γαντζωμένος σε δείχτες
σταματημένων ρολογιών
– ρολογιών που δε μπορώ να κουρδίσω.
Κουράστηκα ν' αναμετρώ
τις λιγοστές αναμνήσεις μου.
Κοροϊδεύω με χαμόγελα
όσους με πλησιάζουν
και χαράζω
με κοφτερές λεπίδες
το σώμα μου
γυρεύοντας το φως
που εγκατέλειψα.
Νέα και τελευταία εμφάνιση του Χρήστου Λεττονού στην Νέα Πορεία το 1968 (#163-164, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος), με τα ποιήματα Από Καιρό και Μνήμες. Στα 19 του πλέον είναι ένας ποιητής με διαμορφωμένη αισθητική γραμμή και λεκτική δράση.
ΜΝΗΜΕΣ
Αποπνιχτικές μνήμες ημερών
πολιορκούνε τη σκέψη μου
μηνώντας πως δεν πρόκειται να ησυχάσω ποτέ.
Ανάπαυση υπήρχε κάποτε.
Τώρα
ανώφελη ροή
άσκοπη δράση
κουρασμένη αντίδραση
στη θέα
του γνώριμου προσώπου.
Το 1970, τον Αύγουστο εκείνης της χρονιάς, ο Χρήστος Λεττονός στα 21 του, ως ποιητής που ξέρει πλέον τι θέλει και τι ζητά, θα τυπώσει (ιδιωτικά) το μοναδικό ποιητικό βιβλίο του, υπό τον τίτλο Εποχές, σε 1000 αντίτυπα.
Αυτό το βιβλίο, που συμπληρώνεται και με κάποια «κατάλοιπα ποιήματα», επανεκδίδεται τώρα (Σεπτέμβριος 2020) από τις εκδόσεις Μετρονόμος, με νέο εξώφυλλο από τον Πέτρο Παράσχη, επιμέλεια από τον Θανάση Θ. Νιάρχο και με δύο προλόγους – ο ένας γραμμένος από τον ποιητή Γιάννη Κοντό (1943-2015) και ο άλλος από τον ποιητή Βαγγέλη Χρόνη (γενν. 1947).
Ο Γ. Κοντός γράφει για την προσωπική γνωριμία του με τον Χρήστο Λεττονό, που συνέβη στο τυπογραφείο των Α. & Ι. Χρυσοχόου, επί της Γερανίου 7, στο κέντρο της Αθήνας, όταν ετοίμαζε κι εκείνος το πρώτο βιβλίο του, την Περιμετρική [Ιδιωτική Έκδοση, Νοέμβριος 1970]. Το κείμενο του Γ. Κοντού προέρχεται από τον Μάρτιο του 2005 και σε κάποιο σημείο του διαβάζουμε:
«Στα ποιήματα εκείνα (του Χρήστου Λεττονού) υπήρχε ατμόσφαιρα ιδιαίτερη και χώμα νοτισμένο – ήταν σωματική ποίηση. Σαφώς τοποθετείται στο μοντέρνο, στα πρώτα σπέρματα της γενιάς του '70. Αργότερα έμαθα ότι ο ποιητής είχε σπουδάσει ηθοποιός και τραγουδούσε σε μπουάτ της Θεσσαλονίκης. Ένας πραγματικός καλλιτέχνης. Συναντηθήκαμε δυο-τρεις φορές σ' εκείνο το τυπογραφείο, ανταλλάξαμε τα βιβλία μας, φιληθήκαμε και δώσαμε υποσχέσεις να μη χαθούμε. Αλλά χαθήκαμε! Έπειτα από καιρό όμως τον είδα να παίζει και να τραγουδάει στο παιδικό έργο Ο Μορμόλης (1974). Πήγα στα παρασκήνια και τα είπαμε. Ένα ηφαίστειο σιγόκαιγε μέσα μας για τέχνη και ζωή».
Ο Χρήστος Λεττονός, ως ποιητής, ανήκει οπωσδήποτε στη λεγόμενη «Γενιά του '70», τα ποιητικά χαρακτηριστικά της οποίας περιγράφει ο κριτικός Αλέξης Ζήρας στον τόμο Γενιά του '70 [Εκδόσεις Όμβρος, 2001]. Ποια είναι αυτά;
1. Η προϊούσα έκλειψη των «μεγάλων φωνών». Η νέα ποίηση μοιάζει ξεκομμένη από την προηγούμενή της με λιγότερα ουμανιστικά χαρακτηριστικά, πιο ιδιωτική και πιο συσπειρωμένη στον δικό της κόσμο.
2. Οι ποικίλες έννοιες την πρωτοπορίας. Βασικά η νέα ποίηση επαναπροσδιορίζει την ταύτιση μοντερνισμού και πρωτοπορίας, και βασικά την ανατρέπει.
3. Η ηθική πρόσληψη της ποιητικής παράδοσης. Η «ήττα» της προηγούμενης ποιητικής γενιάς διαπερνά την νεότερη προς πάσα κατεύθυνση, διευρύνοντας το υπαρξιακό τραύμα.
4. Μινιμαλιστική οπτική και σμίκρυνση του ορίζοντα των προσδοκιών.
5. Ο μεταμοντέρνος κλασικισμός και η λαγνεία του θανάτου. Οι δραματικοί τόνοι τής ποίησης του Κώστα Καρυωτάκη π.χ. έχουν ενσωματωθεί στην νεότερη ποίηση, η οποία αντιμετωπίζει τον θάνατο ως ένα επικίνδυνο παιχνίδι.
Τρία ποιήματα του Χρήστου Λεττονού από την συλλογή του Εποχές (1970), έτσι όπως τώρα επανεκδίδονται ως Τα Ποιήματα, από τον Μετρονόμο.
ΚΥΚΛΟΣ
Πέθανα πριν συμπληρώσω
τον κύκλο,
πριν προλάβω να τελειώσω
την περιπέτεια.
Ο διαβήτης μού ξέφυγε
από τα χέρια
και μπήχτηκε ολόισια στην ψυχή μου.
Ήταν εύκολο να πεθάνω
σ' έναν χώρο ανύπαρκτο.
ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗ
Τριγυρνώ σε δρόμους άγνωστους.
Η αναζήτηση σπιθίζει στα μάτια μου
εξασθενίζει την όραση.
Πώς θα σε γνωρίσω σ' αυτή την πόλη
που κανείς δεν μαντεύει
τη σημασία της συνάντησης;
Πώς θα σε κρατήσω
αν σε βρω;
Δεν έχω τίποτα να σου δώσω.
Έχασα κάθε δυνατότητα επιστροφής.
ΣΤΟ ΣΙΝΕΜΑ
Στο σινεμά
μες στο σκοτάδι δίπλα μου
κλαις
κι εγώ βλέπω το φιλμ.
Βλέπω το φιλμ
– τι να σου πω.
Καταλαβαίνω τι σημαίνει ν' αγαπάς
και να σε απωθούν.
Στο σινεμά
με βλέπεις σιωπηλά μες στο σκοτάδι
και δεν τολμάς να με αγγίξεις.
Στο σινεμά
κλαις μες στο σκοτάδι
κι εγώ προσέχω
μια το φιλμ – μια εσένα.
Στα πρώτα χρόνια του '70 ο Χρήστος Λεττονός πρωταγωνιστεί στο κύκλωμα των μπουάτ της Αθήνας πια, καθώς έχει μετακομίσει από την Θεσσαλονίκη, θα μπει σιγά-σιγά και στη δισκογραφία, σε δίσκους ορόσημα όπως ήταν οι «Μαρτυρίες» (1974) και η «Τετραλογία» (1975) του Δήμου Μούτση, αλλά την ποίηση δεν την ξεχνά. Βιβλίο μπορεί να μην τύπωσε ξανά, αλλά ποιήματά του συναντάμε σε διάφορα λογοτεχνικά και όχι μόνον περιοδικά.
Για παράδειγμα, τέσσερα νέα ποιήματά του δημοσιεύονται στο περιοδικό Διαγώνιος του Ντίνου Χριστιανόπουλου (τεύχος #12, Σεπτέμβριος-Δεκέμβριος 1975). Οι τίτλοι τους είναι: Φοιτητής μαθηματικών, Ευκλείδης, Σαββατόβραδο και Το γραφείο. Και τα τέσσερα αυτά ποιήματα υπάρχουν στην έκδοση του Μετρονόμου, στο κεφάλαιο «Κατάλοιπα ποιήματα».
Εδώ τα ποιήματα δεν είναι πια τόσο λιτά, τόσο μινιμαλιστικά. Είναι μακρόσυρτα, ενώ η προσωδία τους φαίνεται να είναι επηρεασμένη από την beat αμερικάνικη ποίηση, η οποία τότε, το 1975, άρχιζε να γίνεται περισσότερο δημοφιλής και στην Ελλάδα.
Δεν ξέρουμε αν ο Allen Ginsberg ή ποιητές όπως ο Λευτέρης Πούλιος και ο Γιώργος Μαρκόπουλος είχαν επηρεάσει περισσότερο τον Χρήστο Λεττονό, εκείνο που ξέρουμε είναι πως ποιήματα όπως το Ευκλείδης δεν γίνεται να περάσουν απαρατήρητα.
ΕΥΚΛΕΙΔΗΣ
δεν είμαι γω για στέρεα οικοδομήματα Ευκλείδη
έτσι διαλυμένος που σε κοιτάω μπεκρουλιάζοντας
στο μυαλό τρεμουλιαστές κραυγές χιλιάδων βιολιών
με διώχνουνε να κοιμηθώ στις παραλίες
κάτω απ' τις τέντες των μανάβικων
ανάμεσα σε χρυσούς καρπούς και φώτα από ταβέρνες
δίχως πηδάλιο όταν έρχεσαι σ' αναγνωρίζω
όμως συνήθως με κοιτάς με σοβαρή διαφάνεια στο βλέμμα απωθητική
πετάς τα στεφάνια των βασιλιάδων και τα δικά μου τα μαγιάτικα στο χώμα
είσαι απρόσιτος
άνεμος που μόλις περνάει και μόλις τον νιώθουμε στον αυχένα
αβέβαιοι αν η σάρκα μας ανασαίνει ήττες ή θριάμβους
προγονικά αμαρτήματα που τέλειωσαν σε μιαν αυγή των ματιών σου
όλα κίτρινα
φαγωμένα από σαράκια και μεσημεριάτικες επίμονες βροχές
ξεθωριάζουν οι κυρίες που λιάζονται στην παραλία
οι γυμνές πολιτείες βιάζονται να κλείσουν ραντεβού σε ταβέρνες
το επόμενο ραντεβού με μαλλιά ποτισμένα με ιώδιο και αλάτι
κάποιου μπάσταρδου καλοκαιρινού Ποσειδώνα
τρόπαιο στην παραλία
οι ευτυχισμένες στιγμές των Γραφών
καλούν επίμονα τον άσωτο υιό τους να γυρίσει
μα δεν κουνάνε ούτε το δαχτυλάκι τους
δεν αγωνίζονται
όπως οι μεταμεσονύκτιοι εραστές στα τελευταία τους
που έχουν ακόμα θάρρος κι ανασαίνουν
κάτω απ' τις λάμπες της παραλίας
βράδιασε και δεν το κατάλαβες
ο κόσμος κοιμήθηκε μα εσύ κοιτάς ακόμα το κορμί σου
κάτω απόνα μελανό φεγγάρι
μάζεψέ τα και δρόμο
η παραλία ερήμωσε τα ταβερνάκια άδειασαν
τι περιμένεις και δε φεύγεις από δω
σκέπασε με τις παλάμες το δέρμα σου που μαράθηκε απότιστο
κατέβα λασκάροντας μοναχός τα σκοινιά
στην άλλη ζωή που λέγαμε
Ένα άλλο ποίημα, ίσως ό,τι πιο σημαντικό έγραψε εκείνη την εποχή ο Χρήστος Λεττονός, είναι δημοσιευμένο στο περιοδικό Panderma του Λεωνίδα Χρηστάκη (#16, Οκτώβρης 1976). Ο τίτλος του είναι Ο υποτιθέμενος βυζαντινός πατριώτης, είναι πολύστιχο και πολυδαίδαλο, διαβάζεται σαν κείμενο, διαθέτοντας όμως ποιητική ροή, είναι παραληρηματικό, ερωτικό, δηλαδή ομοερωτικό, με ελάχιστες «κύριες» αναφορές (ανάμεσα ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Leonard Cohen – πρότυπού του επί χρόνια, όπως είχε πει ο ίδιος ο Χρήστος Λεττονός για τον μεγάλο καναδό τροβαδούρο, ποιητή και λογοτέχνη) και είναι δύσκολο να μεταφερθεί εδώ, έστω και σ' ένα μικρό τμήμα του, επειδή θα διαβαστεί εντελώς ξεκομμένο σε σχέση με τα «πριν» και τα «μετά» του. (Το ποίημα δεν υπάρχει ούτε στην έκδοση του Μετρονόμου).
Νέες δημοσιεύσεις σε λογοτεχνικά περιοδικά θα ακολουθήσουν. Εδώ, στο συγκεκριμένο κείμενο, γράφουμε για όσες έχουν πέσει στην αντίληψή μας, αλλά ο... φάκελος παραμένει ανοιχτός, καθώς, σίγουρα, θα υπάρχουν κι άλλες.
Περιοδικό Η λέξη, τεύχος #5, Ιούνιος '81. Καταγράφονται τα ποιήματα Σαν εσάς είμαι και γω, Η πλατεία και Από παντού (και τα τρία ανθολογούνται στην έκδοση του Μετρονόμου). Εξαιρετικός κι εδώ Χρήστος Λεττονός...
ΑΠΟ ΠΑΝΤΟΥ
Μας διώχνουν Αγαμέμνονα από παντού
χανόμαστε σε όνειρα ασετυλίνης
καμένο χόρτο ό,τι αγαπήσαμε
Σταματημένοι σε μεσονύκτιο λεωφόρο
γυρίζουμε το βλέμμα μεθυσμένοι
δρόμοι επαρχιακοί στο πλάι λεύκες
νεκροταφεία παλιά κυπαρισσόδεντρα
Μας διώξανε από παντού
γκρεμίσανε τα ουρητήρια των προγόνων μας
ξηλώσανε τα πάρκα που παρηγορούσανε τις νύχτες μας
Η ηθική τους συμμετρία
μάς έδιωξε
Τι λες να κάνουμε
Τι
Τα πιο πρόσφατα δημοσιευμένα ποιήματα του Χρήστου Λεττονού που εντοπίζονται τυπώθηκαν για το ζακυνθινό λογοτεχνικό περιοδικό Περίπλους (#11, Φθινόπωρο '86). Είναι έξι ποιήματα, χωρίς τίτλους. Ορισμένα είναι «τυπικής» έκτασης, όμως κάποια άλλα είναι εντελώς επιγραμματικά – που δείχνουν ίσως και μιαν ορισμένη συναισθηματική φάση του ποιητή, ο οποίος εν προκειμένω γίνεται αδήριτα ουσιώδης.
είμαι αυτός που κάνει ώτο-στοπ
είσαι φρενάρισμα
Δημοσιευμένα ποιήματα του Χρήστου Λεττονού υπάρχουν, επίσης, στο christos-lettonos.blogspot.com. Το Ο παράδεισος είναι δικός σας εμπεριέχεται και στο βιβλίο τού Μετρονόμου, όπως εμπεριέχονται και τα ποιήματα Ο Σίσυφος, Ανάσα του καλοκαιριού, Η μετακόμιση και Ο περίπατος.
Φυσικά ο Χρήστος Λεττονός, ως ταλαντούχος τραγουδοποιός, έγραφε συχνά και τους στίχους στα τραγούδια του, αν και τα περισσότερα απ' αυτά (δηλαδή σε όσα είχε γράψει μουσική, στίχους, αποδίδοντάς τα κιόλας) παραμένουν ανέκδοτα μέχρι σήμερα. Έχουν περάσει πάντως κάποια, λίγα, και στη δισκογραφία, όπως είναι «Το πρώτο επισκεπτήριο» από το τελευταίο προσωπικό άλμπουμ του «Στρατιωτικά», του 1982.
Ας κλείσουμε με αυτό το τραγούδι υπενθυμίζοντας πως ο Χρήστος Λεττονός έφυγε γρήγορα και απρόσμενα από τη ζωή, μόλις στα 45 του, τον Ιούνιο του 1994, καθώς υπέκυψε λόγω καθολικών εγκαυμάτων, στο νοσοκομείο ΚΑΤ, μετά από φωτιά που είχε ξεσπάσει σε σπίτι που βρισκόταν στη Μερέντα του Μαρκόπουλου Αττικής.
Το πρώτο επισκεπτήριο
