ΗΤΑΝ ΤΟ ΜΑΚΡΙΝΟ 1997 όταν ο τότε δήμαρχος Κωνσταντινούπολης Ταγίπ Ερντογάν είχε καταδικαστεί σε δέκα μήνες φυλάκιση, το κόμμα του είχε τεθεί εκτός νόμου και του είχαν αφαιρεθεί τα πολιτικά του δικαιώματα επειδή διάβασε σε μια ομιλία του ένα μουσουλμανικό ποίημα που θεωρήθηκε ότι προάγει τον θρησκευτικό φανατισμό.
Επιστροφή στο σήμερα. Μάρτιος, 2025. Το σκηνικό επαναλαμβάνεται κι ένας άλλος δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης, από το αντίπαλο στρατόπεδο αυτή τη φορά, του απαγγέλλονται ποινικές κατηγορίες, συλλαμβάνεται και φυλακίζεται. Πριν 28 χρόνια ήταν ο Τούρκος πρόεδρος ο βασικός στόχος του κράτους. Σήμερα, είναι αυτός το κράτος και ένα νέο πολιτικό κεφάλαιο βρίσκεται σε εξέλιξη. Τι είναι αυτό που σιγοβράζει αυτή τη στιγμή στην Τουρκία; Πλησιάζει σε ένα σημείο χωρίς επιστροφή; Πρόκειται γι’ έναν αθέμιτο αγώνα με σκοπό την εξουσία ή μια παρατεταμένη απομάκρυνση της χώρας απ’ τη δημοκρατία; Μήπως θα σημάνει την αρχή ενός κινήματος διαμαρτυρίας που θα μπορούσε να πετύχει το τέλος της πολυετούς κυριαρχίας του Ταγίπ Ερντογάν; Ή ο Τούρκος πρόεδρος θα καταφέρει να εξαλείψει τον πιο ισχυρό αντίπαλό του από τόσο νωρίς;
Όλοι ανεξαιρέτως επισημαίνουν όμως ότι στην Τουρκία ποτέ δεν μπορείς να ξέρεις τι προμηνύει η επόμενη μέρα. Το μόνο βέβαιο είναι ότι θα μπορούσε κάποιος να πει ότι πρόκειται για μια κατάσταση που θυμίζει τον τίτλο του βιβλίου της Ετζέ Τεμελκουράν: «Τουρκία - Παραφροσύνη και Μελαγχολία».
Η σκιά της αποσταθεροποίησης πέφτει για άλλη μια φορά βαριά στο πολιτικό τοπίο σε μια χώρα που η δημοκρατία της έχει υποστεί πολλαπλά πλήγματα. Άλλωστε όλη η ιστορία της σύγχρονης Τουρκίας χαρακτηρίζεται από εσωτερικές κρίσεις, πολιτική πόλωση και πραξικοπήματα. Οι εξελίξεις μετά τη σύλληψη και φυλάκιση του δημάρχου της μεγαλύτερης πόλης της Τουρκίας, Εκρέμ Ιμάμογλου είναι ραγδαίες.
Τα πρωινά η ζωή κυλά κανονικά στην Κωνσταντινούπολη. Τα βράδια, όμως, η κατάσταση αλλάζει. Καθημερινά, έξω από το δημαρχείο της πόλης πλήθη διαδηλωτών κατακλύζουν την περιοχή προς υποστήριξη του δημάρχου τους. Σε πολλά σημεία της πόλης υπάρχουν σταθμευμένα περιπολικά και τεθωρακισμένα φορτηγά (αύρες) ενώ πολυάριθμοι αστυνομικοί περιπολούν συνεχώς σε κεντρικούς δρόμους και πολυσύχναστες πλατείες.
Στα καφενεία και στα εστιατόρια οι τηλεοράσεις είναι διαρκώς ανοιχτές. Τα τουρκικά κανάλια καλύπτουν με ρεπορτάζ και αναλύσεις τις κατηγορίες περί διαφθοράς ενώ όλες αυτές τις μέρες οι εφημερίδες της γειτονικής χώρας ασχολούνται σχεδόν μονοθεματικά στα πρωτοσέλιδα τους με όσα νεότερα προκύπτουν. Άλλωστε, μιλάμε για μια κοινωνία που μιλάει για πολιτική τόσο συχνά όσο το πράττει για τον καιρό. Ενδεικτικά μόνο να υπενθυμίσουμε ότι το 87% των πολιτών συμμετείχε στις τελευταίες προεδρικές εκλογές. Πάντως, το κλίμα πόλωσης που επικρατεί φαίνεται και από το ότι ιδιοκτήτες καταστημάτων έχουν επιλέξει να κρεμάσουν μπροστά από τα μαγαζιά τους την αφίσα του Ιμάμογλου ενώ σε πάρα πολλά κεντρικά σημεία συναντάς την προσωπογραφία του.
Έμπειροι αναλυτές μιλώντας στην LIFO τονίζουν ότι οι επόμενες μέρες για τη γειτονική χώρα θα είναι καθοριστικές. Κι αυτό διότι πλέον έχει προηγηθεί μια κρίσιμη ψηφοφορία που αφορά τις εσωκομματικές εκλογές για την ανάδειξη του προεδρικού υποψηφίου για τις εκλογές του 2028 οι οποίες μετατράπηκαν σε «ψήφο εμπιστοσύνης» προς τον διωκόμενο δήμαρχο», με πάνω από 14 εκατομμύρια πολίτες να ψηφίζουν υπέρ της υποψηφιότητας Ιμάμογλου. Υποστηρικτές της κεμαλικής πλευράς τονίζουν ότι η παραμονή του καθεστώτος και του ίδιου του Ερντογάν στην εξουσία αυτήν τη στιγμή δεν στηρίζεται στην πειθώ και στην πολιτική νομιμοποίηση αλλά στην άσκηση μαζικής βίας και καταστολής. Μάλιστα, η αντιπολίτευση χαρακτήρισε όλη αυτήν την επιχείρηση σε βάρος του Ιμάμογλου ως «πολιτικό πραξικόπημα».
διευθυντής της Milliyet, μιας από τις μεγαλύτερες τουρκικές εφημερίδες
Ο Ozay Sendir είναι διευθυντής της Milliyet, μιας από τις μεγαλύτερες τουρκικές εφημερίδες. Ως δημοσιογράφος, όλα αυτά τα χρόνια, έχει παρακολουθήσει πολλές διαμαρτυρίες και έχει καλύψει άλλες τόσες συγκρούσεις. Όταν του ζητώ το σχόλιο του, αμέσως, απαντά: «Δυστυχώς, όχι μόνο στην Τουρκία, αλλά και σε πολλές χώρες, οι ηγέτες έχουν εμπειρία από φυλακή στη ζωή τους».
Και συνεχίζει: «Όπως ακριβώς και στην Ελλάδα, η πολιτική αντιπαλότητα και η εχθρότητα ανάμεσα στους πολιτικούς και τα κόμματα κυριαρχούν το ίδιο και στην Τουρκία. Το κατηγορητήριο που ετοιμάζουν οι εισαγγελείς δεν έχει σημασία για τις μάζες στο δρόμο. Από τη μία πλευρά είναι οι αντιπολιτευόμενοι που πιστεύουν ότι ο πρόεδρος Ερντογάν προσπαθεί να εξοντώσει τον ισχυρότερο αντίπαλό του για τις εκλογές του 2028 και από την άλλη οι υποστηρικτές της κυβέρνησης που λένε ότι ο Ιμάμογλου θα επωφεληθεί περισσότερο αν ο φάκελος αποδειχθεί άδειος.
Είναι αλήθεια ότι η δημοκρατία έχει τις ελλείψεις της στην Τουρκική Δημοκρατία, η οποία κυβερνάται από ένα σύνταγμα που χρονολογείται από την περίοδο του στρατιωτικού πραξικοπήματος, αλλά δεν υπάρχει κανένα δημοκρατικό δικαίωμα που να έχει χαθεί από την περασμένη εβδομάδα. Αντιθέτως, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι ασκούν με ασφάλεια το δικαίωμά τους να διαμαρτύρονται κάθε βράδυ. Αυτοί που συγκρούονται με την αστυνομία είναι εκπρόσωποι περιθωριακών ομάδων, όπως είδαμε στην Ελλάδα. Ο Ιμάμογλου μπορεί να προσφύγει πρώτα στο πρωτοδικείο και στη συνέχεια στο εφετείο κατά τη διάρκεια της δικαστικής διαδικασίας. Στη συνέχεια, μπορεί να προσφύγει στο Ακυρωτικό Δικαστήριο και, στη χειρότερη περίπτωση, στο Συνταγματικό Δικαστήριο.
Το κατηγορητήριο αναμένεται να εκδοθεί εντός έξι μηνών και η διαδικασία της δίκης της κράτησης θα διαρκέσει το πολύ δύο χρόνια. Ακόμη και αν η υπόθεσή του δεν έχει τελειώσει στο μεταξύ, ο Ιμάμογλου θα αφεθεί ελεύθερος και αν μπορέσει να λύσει το θέμα του πανεπιστημιακού πτυχίου, θα μπορέσει να θέσει ξανά υποψηφιότητα για πρόεδρος. Γνωρίζω ότι πρόκειται για μια περίπλοκη νομική διαδικασία αλλά η σκόνη πρέπει να καταλαγιάσει λίγο ακόμα για να δούμε τι θα συμβεί».
Αυτές τις μέρες στην Κωνσταντινούπολη βρίσκονται αρκετοί δημοσιογράφοι προκειμένου να καλύψουν τα γεγονότα. Οι περισσότεροι με τους οποίους συνομιλώ εστιάζουν στην ανθρωπογεωγραφία όσων διαδηλώνουν. Είναι νέοι άνθρωποι, ως επί των πλείστων, μαθητές και φοιτητές που έχουν αναγάγει τους εαυτούς τους σε φύλακες της δημοκρατίας. Επίσης, σε όλες τις κουβέντες μας υπογραμμίζουν πόσο πολύ έχουν αυξηθεί οι αστυνομικές δυνάμεις αφού όποιος περπατά σε μεγάλες τουρκικές πόλεις συνειδητοποιεί ότι η αστυνομία έχει γίνει σχεδόν ένας δεύτερος στρατός.
ανταποκριτής της έγκυρης γερμανικής εφημερίδας «Süddeutsche Zeitung» στην Κωνσταντινούπολη
Ο Raphael Geiger ζει στην Κωνσταντινούπολη εδώ και αρκετά χρόνια. Σήμερα είναι ανταποκριτής της έγκυρης γερμανικής εφημερίδας «Süddeutsche Zeitung». Στη συζήτηση μας, όταν του ζητώ να κάνει μια πρόβλεψη για το τι μέλλει γενέσθαι, επισημαίνει: «Λοιπόν, προς το παρόν, είναι δύσκολο να πούμε πώς θα εξελιχθεί η κατάσταση. Κάνοντας ρεπορτάζ για την Τουρκία από την περίοδο των διαδηλώσεων στο πάρκο Γκεζί, δεν έχω δει κάτι παρόμοιο. Οι διαδηλώσεις εκείνες πραγματοποιήθηκαν σε μια εποχή που η τουρκική οικονομία ανθούσε και ο Ερντογάν είχε ακόμη σημαντική υποστήριξη από διάφορα στρώματα της κοινωνίας. Βλέποντας πόσο κακή είναι τώρα η οικονομική κατάσταση για τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού, με τους περισσότερους φοιτητές να σκέφτονται να μετακομίσουν στο εξωτερικό - και με ένα κόμμα της αντιπολίτευσης στη θέση του που δίνει στις διαμαρτυρίες μια νέα ώθηση, νομίζω ότι είναι δίκαιο να πούμε ότι οι σημερινές διαμαρτυρίες αποτελούν μεγαλύτερο κίνδυνο για την εξουσία του Ερντογάν από ό,τι ήταν οι αντίστοιχες στο πάρκο Γκεζί.
Από την άλλη πλευρά, όντως ελέγχει τους θεσμούς, περισσότερο σήμερα απ' ό,τι το 2013. Έτσι, νομίζω ότι θα δούμε πολύ περισσότερη βία τις επόμενες ημέρες, περισσότερες συλλήψεις, περισσότερη οργή. Ένα σημείο-κλειδί για μένα θα είναι αν οι εκστρατείες μποϊκοτάζ του CHP θα έχουν αντίκτυπο στις εταιρείες που ελέγχουν οι φίλοι του Ερντογάν. Η αλλαγή θα έρθει, νομίζω, μόνο αν εμφανιστεί ανησυχία στο εσωτερικό του μηχανισμού».
Στο δρόμο προς το Δημαρχείο της Κωνσταντινούπολης τα μέτρα ασφαλείας είναι πολύ πιο αυξημένα. Στα παζάρια της πόλης πολίτες διστάζουν να μιλήσουν επώνυμα για την κατάσταση. Αντίπαλοι του σημερινού προέδρου επαναλαμβάνουν πολύ συχνά τη φράση: «Γινόμαστε δημοκρατία του Πούτιν». Για αυτούς το μόνο βέβαιο είναι ότι «η κατάσταση θα γίνει σίγουρα περισσότερο εκρηκτική και δεν υπάρχει πλέον γυρισμός». Ο Γιαβούζ έχει μαγαζί με ντονέρ κοντά στο μεγάλο παζάρι και ανήκει στους υποστηρικτές του Ιμάμογλου. «Αυτός είναι ένας αγώνας για τη δημοκρατία», αναφέρει και εκφράζει την ανησυχία του για την επόμενη μέρα. «Υπάρχει ένα καθεστώς που διοικεί τη χώρα και το οποίο εφαρμόζει δικτατορικού τύπου πολιτικές στο όνομα της υπεράσπισης της δημοκρατίας», καταλήγει σιγοτραγουδώντας το παρτιζάνικο τραγούδι «Bella ciao».
Η περιοχή Κασίμπασα είναι μια εργατική συνοικία της Κωνσταντινούπολης στην ευρωπαϊκή πλευρά της πόλης. Κάποτε ήταν περισσότερο γνωστή για τις ναυτικές βάσεις και τα ναυπηγεία της. Στους μαχαλάδες αυτής της γειτονιάς γεννήθηκε και μεγάλωσε ο Τούρκος Πρόεδρος Ταγίπ Ερντογάν. Εκεί συναντώ διάφορους κατοίκους οι οποίοι μιλούν με τα καλύτερα λόγια για τον ηγέτη τους. Θυμίζουν ότι έπαιζε ποδόσφαιρο σε αλάνες, πήγε σε θρησκευτικό σχολείο, ενώ στους δρόμους αυτής της συνοικίας πουλούσε λεμονάδες και κουλούρια για να ενισχύσει το οικογενειακό εισόδημα.
«Ζούμε ιστορικές στιγμές», θα μου πει ο Ομέρ που διατηρεί μανάβικο στην περιοχή. Και συμπληρώνει: «Εμένα με ενοχλεί που ο δήμαρχος της πόλης φοράει Rolex. Αυτό από μόνο του δείχνει πόσο διεφθαρμένος είναι. Ο μοναδικός αντίπαλος του σημερινού προέδρου είναι η οικονομία, όχι ο Ιμάμογλου». Επίσης, ανατρέχει στο παρελθόν και αφηγείται ένα ιστορικό γεγονός που πιστεύει ότι έχει μεγάλη σημασία ως προς τη σύγκριση. «Δεν είναι η πρώτη φορά που η χώρα απειλείται με χάος» λέει και θυμάται: «Τον Απρίλιο του 1960 η τότε κυβέρνηση της χώρας κήρυξε στρατιωτικό νόμο και επέβαλε απαγόρευση της κυκλοφορίας στην Κωνσταντινούπολη και την Άγκυρα, ενώ απαγόρευσε στον Τύπο να αναφερθεί στις διαδηλώσεις. Στις 27 Μαΐου του 1960 ο στρατηγός Τζελάλ Γκιουρσέλ, έκρινε ότι η χώρα «οδηγείται σε χάος» καθώς και ότι «κινδυνεύει η εθνική παρακαταθήκη του Κεμάλ Ατατούρκ».
Τότε, ανέτρεψε την κυβέρνηση Μεντερές, καθαίρεσε τον πρόεδρο Τζελάλ Μπαγιάρ και συνέλαβε όλους τους υπουργούς και τη μισή σχεδόν Εθνοσυνέλευση. Αν διαβάσετε την ιστορία θα δείτε ότι οι κατηγορίες τότε συντάχθηκαν βιαστικά και αφορούσαν τη διασπάθιση δημοσίου χρήματος και χρηματισμό ως προδοσία της πατρίδας. Το αποτέλεσμα ήταν ότι καταδικάστηκαν 34 πολιτικοί και είχαμε τρεις θανατικές καταδίκες: του πρωθυπουργού Μεντερές, του υπουργού Εξωτερικών Φατίν Ρουστού Ζορλού και του υπουργού Οικονομικών Χασάν Πολατκάν. Τους κρέμασαν στις 17 Σεπτεμβρίου στο προαύλιο των νησιωτικών φυλακών Ιμπραλί στον Εύξεινο Πόντο. Σήμερα υπάρχει μνημείο στα Άδανα και μαυσωλείο Μεντερές στην Κωνσταντινούπολη και η επίσημη δικαιολογία είναι ότι «υπήρξαν θύματα ατυχών συγκυριών». Η ιστορία επαναλαμβάνεται αλλά κανείς δεν μπορεί να προβλέψει προς όφελος ποιας πλευράς».
Παρόλο που οι προεδρικές εκλογές είναι προγραμματισμένες για το 2028, το κλίμα είναι ήδη αρκετά τεταμένο. Καθώς αφήνω πίσω μου το κέντρο της πόλης ομιλίες ηχούν ξανά από τα μεγάφωνα, αν και η συμμετοχή στις διαδηλώσεις έχει κάπως ατονήσει. Όλοι ανεξαιρέτως επισημαίνουν όμως ότι στην Τουρκία ποτέ δεν μπορείς να ξέρεις τι προμηνύει η επόμενη μέρα. Το μόνο βέβαιο είναι ότι θα μπορούσε κάποιος να πει ότι πρόκειται για μια κατάσταση που θυμίζει τον τίτλο του βιβλίου της Ετζέ Τεμελκουράν: «Τουρκία - Παραφροσύνη και Μελαγχολία».
