ΣΕ ΕΝΑ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ που κυκλοφόρησε πρόσφατα από το National Geographic καταγράφεται με όλες τις συγκλονιστικές λεπτομέρειες το χρονικό μίας από τις πιο απίστευτες διασώσεις που πραγματοποιήθηκαν ποτέ στη σύγχρονη ιστορία της ανθρωπότητας. Πρόκειται για τη διάσωση μιας ομάδας δώδεκα αγοριών, ηλικίας από έντεκα ως δεκαέξι ετών, και του 25χρονου προπονητή τους το καλοκαίρι του 2018 από ένα σπήλαιο στη βόρεια Ταϊλάνδη, το οποίο είχε πλημμυρίσει από τις τροπικές καταιγίδες, εγκλωβίζοντάς τους εκεί μέσα για πολλές ημέρες εντελώς αβοήθητους. Το σπήλαιο Θαμ Λουάνγκ («Μέγα Σπήλαιο») έχει συνολικό μήκος κάπου 10 χλμ. και ανακαλύφθηκε από μια γαλλική αποστολή σπηλαιολόγων στα μέσα της δεκαετίας του ’80. Έκτοτε έχει γίνει επισκέψιμο στο κοινό, εκτός από τις περιόδους που οι έντονες βροχοπτώσεις το καθιστούν επικίνδυνο. Όπως ακριβώς θα συνέβαινε την ημέρα της εκδρομής μιας παιδικής ομάδας ποδοσφαίρου που είχε προχωρήσει αρκετά μέσα όταν άρχισε να βρέχει καταρρακτωδώς, με αποτέλεσμα πολύ γρήγορα να ανέβει η στάθμη του νερού και τα παιδιά να βρεθούν εγκλωβισμένα σε ένα τμήμα του σπηλαίου, όπου ευτυχώς δεν έφτανε το νερό.
Αρχικά τα παιδιά θεωρήθηκαν οριστικά χαμένα. Καθώς περνούσαν οι μέρες και δεν δινόταν κανένα σήμα ότι είχαν επιβιώσει, λίγοι πίστευαν ότι μπορούσαν ακόμη να βρίσκονται στη ζωή. Οι πρώτοι που αποφάσισαν να δοκιμάσουν να εισχωρήσουν βαθιά μέσα στο σπήλαιο και να αρχίσουν στα τυφλά να αναζητούν ίχνη ζωής ήταν κάποιοι λίγοι Δυτικοί ερασιτέχνες των σπηλαιοκαταδύσεων που έτυχε να βρίσκονται εκεί. Μετά από δέκα ολόκληρες μέρες θα καταφέρουν εντελώς απρόσμενα να εντοπίσουν τα παιδιά σώα, αλλά τότε είναι που θα αρχίσει η πραγματική πρόκληση. Πώς θα βγάλουν από κει δώδεκα μικρά παιδιά που δεν γνωρίζουν κατάδυση; Είναι απλώς αδύνατο. Η ομάδα των ταϊλανδέζικων navy seals που θα φτάσει εκεί και θα αποπειραθεί να το κάνει, θα καταλάβει αμέσως ότι δεν γίνεται με ορθόδοξους τρόπους ‒ και θα αποσυρθεί σηκώνοντας τα χέρια ψηλά (χάνοντας ένα άτυχο μέλος τους). Κανείς δεν ήθελε να αναλάβει την ευθύνη μιας εθνικής αποτυχίας, που θα τον καθιστούσε αποδιοπομπαίο τράγο στις οικογένειες και στην κοινή γνώμη.
Αν το ερώτημα έχει ενδιαφέρον είναι γιατί είναι προαιώνιο: τι μας ωθεί να πράττουμε το καλό, όχι μόνο χωρίς να έχουμε κανένα κέρδος από αυτό αλλά θέτοντας σε κίνδυνο και τον ίδιο τον εαυτό μας; Κατά τα άλλα, η ίδια η ζωή μάς δείχνει συχνότατα το αντίθετο. Αν κάποιος επιβιώνει από τις δυσκολίες, είναι ο ιδιοτελής και ο εαυτούλης, όχι ο ανιδιοτελής και ο γενναιόδωρος.
Μέσα στη γενική απελπισία και καθώς τα περιθώρια χρόνου εξαντλούνται κάποιος από τους σπηλαιοκαταδύτες θα σκαρφιστεί ένα φαινομενικά ακατόρθωτο σχέδιο: θα ναρκώσουν τα παιδιά, θα τους φορέσουν τις καταδυτικές εξαρτύσεις και θα τα οδηγήσουν ένα-ένα κάτω από το νερό ως την έξοδο. Αν και ελάχιστοι πιστεύουν στην επιτυχία του τρελού αυτού σχεδίου, στο τέλος προκρίνεται ως η μοναδική λύση. Η άλλη είναι έτσι κι αλλιώς ο θάνατος των παιδιών από ασιτία ή εξάντληση. Κι όμως, το αποτέλεσμα είναι απροσδόκητα επιτυχημένο: και τα δώδεκα παιδιά θα καταφέρουν να φτάσουν ζωντανά ως την έξοδο, όπου εκατοντάδες δίκτυα απ’ όλον τον κόσμο παρακολουθούν με κομμένη την ανάσα την απίστευτη αυτή επιχείρηση διάσωσης. Ας φανταστούμε την εικόνα: ημιθανή παιδιά βγαίνουν από τα σπλάχνα της μάνας γης σαν αναστημένα, βλέποντας ξανά το φως της ζωής, χάρη σε αυτούς τους ερασιτέχνες καταδύτες (κυρίως Βρετανούς), που δικαίως θα αποθεωθούν και θα βραβευτούν ανά τον κόσμο για το κατόρθωμά τους.
Μιλώντας, πάντως, οι άνθρωποι αυτοί στο ντοκιμαντέρ για την εμπειρία τους, μόνο για ήρωες δεν σου κάνουν. Πρόκειται για κάτι περίεργους τύπους που στο σχολείο τούς αποκαλούσαν «losers», καθώς ούτε διακρίνονταν στα αθλήματα ούτε και ήταν καθόλου δημοφιλείς, όπως εξομολογούνται. Η σπηλαιοκατάδυση, ένα αδιάφορο χόμπι, ήταν μάλλον η διέξοδός τους για να απομονωθούν απ’ όλους και απ’ όλα και να βρεθούν κάπου εκτός του κόσμου τούτου, με τον οποίο δεν φαίνεται να τα πήγαιναν και πολύ καλά. Πολλοί εξ αυτών δεν είχαν καν δικά τους παιδιά, ούτε και ήθελαν να αποκτήσουν. Και τότε; Τι ήταν αυτό που τους έκανε να αναλάβουν μια τέτοια τεράστια ευθύνη, σώζοντας κάποια ξένα παιδιά στην άλλη άκρη της γης;
Αν το ερώτημα έχει ενδιαφέρον είναι γιατί είναι προαιώνιο: τι μας ωθεί να πράττουμε το καλό, όχι μόνο χωρίς να έχουμε κανένα κέρδος από αυτό αλλά θέτοντας σε κίνδυνο και τον ίδιο τον εαυτό μας; Κατά τα άλλα, η ίδια η ζωή μάς δείχνει συχνότατα το αντίθετο. Αν κάποιος επιβιώνει από τις δυσκολίες, είναι ο ιδιοτελής και ο εαυτούλης, όχι ο ανιδιοτελής και ο γενναιόδωρος. Στα εβραϊκά θρησκευτικά κείμενα παρατηρεί κανείς μια απέλπιδα προσπάθεια να πειστούν οι άνθρωποι να κάνουν το καλό, αγνοώντας τη σκληρή πραγματικότητα, που θέλει τους φαύλους να τα καταφέρνουν καλύτερα. Ο χριστιανισμός το πάει μακρύτερα, ζητώντας να γυρίσεις και το άλλο μάγουλο σ’ εκείνον που σε καταχερίζει. Μα πώς γίνεται να ζητά κάτι τόσο ενάντια στη φύση μας;
Ωστόσο, το παράδειγμα των δυτών στην Ταϊλάνδη, που η μοίρα τούς έθεσε ξαφνικά προ ενός απίθανου διλήμματος, δείχνει ότι το καλό μπορούν να το κάνουν όλοι, δυνατοί και αδύναμοι (και ίσως ακόμα περισσότερο οι δεύτεροι), διότι απλούστατα έχει αυταξία ‒ επειδή το πράττειν ανιδιοτελώς είναι που σου αλλάζει τη ζωή προς το καλύτερο. Όπως αναφέρεται στο Ταλμούδ, «όποιος σώζει μια ζωή, σώζει τον κόσμο ολόκληρο» ‒ ιδίως, θα πρόσθετε κανείς, αν πρόκειται για τη ζωή ενός παιδιού. Στην πραγματικότητα, πρόκειται όχι για κάτι ακατόρθωτο που ταιριάζει μόνο σε υπερήρωες αλλά για το κατά δύναμη καλό, αυτό που όλοι δυνάμει μπορούμε να πράξουμε. Το εξηγεί καταπληκτικά ο Γκαμπριέλε Νίσσιμ στο βιβλίο του Ούτε άγιοι, ούτε ήρωες - Το κατά δύναμη καλό (εκδόσεις Εστία, 2021). Ο Ιταλο-εβραίος δημοσιογράφος και συγγραφέας είναι ο ιδρυτής του Κήπου των Δικαίων, καθώς και μιας οργάνωσης που αναζητά όσους κατά περιόδους στάθηκαν απέναντι στο κακό και το εμπόδισαν να κυριαρχήσει. Όπως γράφει, με βάση το Ταλμούδ κάθε γενιά γνωρίζει τριάντα έξι τέτοιους κρυμμένους δίκαιους ανθρώπους. Στην πραγματικότητα, αν συμπεριλάβουμε τις άπειρες ανώνυμες πράξεις καλοσύνης που συντελούνται καθημερινά, είναι πολλοί περισσότεροι και κυρίως είναι κανονικοί άνθρωποι ‒ ούτε άγιοι, ούτε ήρωες.
Το συμπυκνώνει εν τέλει μια ωραία φράση του Μάρκου Αυρήλιου: «Όποιος κάνει μια έντιμη πράξη, δεν έχει ανάγκη καμία ανταμοιβή, γιατί πραγματώνει τη φυσική του κλίση. Όχι μόνο βρίσκει την ευτυχία και το νόημα της ίδιας του της ύπαρξης αλλά το κάνει σχεδόν χωρίς να το συνειδητοποιεί, γιατί το καλό είναι σύμφυτο με την ανθρώπινη φύση. Είναι σαν το αμπέλι που γεννάει ένα τσαμπί σταφύλια, ένα άλογο που τρέχει, ένα σκυλί που κυνηγάει, μια μέλισσα που παράγει μέλι».
Χρόνια πολλά σε όλους!
