Ακόμα κι αν το ζήτημα δεν σας αφορά καθόλου, σίγουρα θα έχει πάρει το μάτι σας κάποιο άρθρο ή είδηση για την απεργία των ηθοποιών στο Χόλιγουντ, η οποία έχει συμπληρώσει τις εκατό μέρες και συνεχίζεται. Την στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές το Σωματείο Ηθοποιών και οι παραγωγοί των στούντιο κάθονται και πάλι στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, με τους insiders της βιομηχανίας να ακούγονται απαισιόδοξοι για θετική έκβασή τους.
Για όποιον δεν έχει διαβάσει τίποτα για το θέμα, χονδρικά τα βασικά σημεία διαφωνίας ανάμεσά τους είναι δύο. Το ένα είναι η αμοιβή των ηθοποιών για την εκμετάλλευση ταινιών, σειρών και λοιπών θεαμάτων από τις streaming πλατφόρμες, η οποία με τα τωρινά δεδομένα βρίσκεται σε οικονομικά επίπεδα προ του 2010 – άρα οι ηθοποιοί παίρνουν ψίχουλα, καθώς ο κύκλος εργασιών των streaming παρόχων μέσα σε αυτά τα χρόνια δεν διευρύνθηκε απλά, αλλά γιγαντώθηκε. Το άλλο είναι η δυνατότητα εκμετάλλευσης της εικόνας των ηθοποιών από τα στούντιο μέσω της χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης.
Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο αυτών των συμβάσεων ήταν η ρήτρα αποκλειστικότητας. Ο ηθοποιός δεν μπορούσε να εργαστεί σε παραγωγή άλλου στούντιο, παρά μόνο εάν η εργοδοσία συμφωνούσε να τον δανείσει με ή χωρίς τη συναίνεσή του. Μάλιστα, το στούντιο λάμβανε και αποζημίωση για αυτόν τον δανεισμό, από την οποία ο ηθοποιός δεν έπαιρνε δεκάρα τσακιστή.
Αυτό που ζητούν τα στούντιο είναι να έχουν τη δυνατότητα να σκανάρουν τη μορφή των βοηθητικών ηθοποιών, ώστε να μπορούν να τη χρησιμοποιήσουν ξανά μέσω της ψηφιακής αναπαραγωγής της, χωρίς να απαιτείται προσέλευση του ηθοποιού στα γυρίσματα.
Όπως αντιλαμβάνεστε, πέρα από τη σημαντική μείωση των εισοδημάτων ήδη χαμηλόμισθων καλλιτεχνών, μια τέτοια εξέλιξη θα εκμηδένιζε και τον έλεγχό τους πάνω στην εικόνα τους. Κι αν οι εκπρόσωποι των στούντιο ισχυρίζονται ότι θα ζητούν πάντα τη συναίνεση του ηθοποιού, διευκρινίζοντας και τον τρόπο που θα χρησιμοποιηθεί το πρόσωπό του, στην πράξη, λόγω της δεδομένης διαπραγματευτικής ανισότητας ανάμεσα στα μέρη, τα στούντιο θα αποκτήσουν τον έλεγχο της εικόνας αυτών των ηθοποιών.
Η όλη υπόθεση, πέρα από ακόμα μια έκφανση της γενικευμένης τάσης απορρύθμισης του εργατικού δικαίου στους περισσότερους κλάδους, μας θύμισε παλιότερες εποχές, όταν όχι μόνο οι βοηθητικοί ηθοποιοί, αλλά ακόμα και οι μεγάλοι σταρ αποτελούσαν, κατά κάποιον τρόπο, ιδιοκτησία των χολιγουντιανών στούντιο, με υπέρμετρα δεσμευτικά συμβόλαια και καταχρηστικούς όρους.
Αναφερόμαστε στην επονομαζόμενη «Χρυσή Εποχή» του Χόλιγουντ, που ξεκινά στα τέλη των ‘20s, με το ακριβές τέλος της να αποτελεί αντικείμενο διαφωνίας μεταξύ των ιστορικών του σινεμά.
Την περίοδο εκείνη οι συμβάσεις των στούντιο παραγωγής με τους ηθοποιούς ήταν συνήθως επταετούς διάρκειας με εξάμηνη περίοδο δοκιμής. Εάν κατά την εξάμηνη δοκιμαστική περίοδο οι ταινίες που πρωταγωνιστούσε ο ηθοποιός δεν επιτύγχαναν τις αναμενόμενες εισπράξεις στις κινηματογραφικές αίθουσες, το στούντιο μπορούσε να απολύσει τον ηθοποιό δίχως αποζημίωση.
Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο αυτών των συμβάσεων ήταν η ρήτρα αποκλειστικότητας. Ο ηθοποιός δεν μπορούσε να εργαστεί σε παραγωγή άλλου στούντιο, παρά μόνο εάν η εργοδοσία συμφωνούσε να τον δανείσει με ή χωρίς τη συναίνεσή του. Μάλιστα, το στούντιο λάμβανε και αποζημίωση για αυτόν τον δανεισμό, από την οποία ο ηθοποιός δεν έπαιρνε δεκάρα τσακιστή. Οι όροι εργασίας του και ο μισθός του παρέμεναν ως είχαν, σαν να δούλευε σε παραγωγή του στούντιο όπου ανήκε. Πρακτικά, η ρήτρα αυτή εμπόδιζε έναν ηθοποιό να διεκδικήσει καλύτερους εργασιακούς όρους αλλού και να εκμεταλλευτεί οικονομικά τη δημοφιλία και την επιτυχία του.
Πλην ελαχίστων, φωτεινών εξαιρέσεων, η δυνατότητα αυτοδιάθεσης του ηθοποιού δεν ήταν απλά περιορισμένη, αλλά ανύπαρκτη. Το στούντιο μπορούσε να επιλέξει τους ρόλους που θα ενσαρκώσει ο ηθοποιός, αλλά και να καθορίσει την κοινωνική του ζωή, διοργανώνοντας κοινωνικές εκδηλώσεις στις οποίες είχε την υποχρέωση να συμμετάσχει. Σε περίπτωση άρνησης του ηθοποιού, είχε τη δυνατότητα να τον θέσει σε διαθεσιμότητα, με το διάστημα αυτής να προστίθεται στην τελική διάρκεια του συμβολαίου. Αν υποθέσουμε, δηλαδή, ότι μια σύμβαση ήταν επταετής και ο ηθοποιός είχε τεθεί κατά την περίοδο αυτής της επταετίας σε διαθεσιμότητα δεκαοκτώ μηνών, η σύμβαση αυτή θα έληγε μετά από οκτώμισι χρόνια.
Ήταν συχνό φαινόμενο τα στούντιο να εκμεταλλεύονται αυτή τη δυνατότητα που προβλεπόταν στις συμβάσεις και να προτείνουν επίτηδες στους σταρ άχαρους ρόλους σε ταινίες κατώτερου επιπέδου ή συμμετοχή σε εκδηλώσεις που θα υποβάθμιζαν την εικόνα τους, ώστε να τους θέσουν σε διαθεσιμότητα και να επιμηκύνουν το συμβόλαιό τους. Η πρακτική αυτή σταμάτησε μόλις το 1944, χάρη σε νικηφόρο δικαστικό αγώνα της Ολίβια ντε Χάβιλαντ, που γέννησε δεδικασμένο.
Kαι η σκληρότητα των όρων δεν σταματούσε εκεί. Φανταστείτε ότι δεν προβλεπόταν δυνατότητα καταγγελίας της σύμβασης από τον εργαζόμενο, παρά μόνο από το στούντιο, το οποίο συχνά επιφύλασσε για το ίδιο το δικαίωμα μονομερούς ανανέωσης της σύμβασης.
Επίσης, πουθενά δεν προβλεπόταν η υποχρέωση του στούντιο να χρησιμοποιήσει τον ηθοποιό στις παραγωγές του. Αυτό έδινε ακόμα μια δυνατότητα εκβιασμού των ηθοποιών, πέρα από το μέτρο της διαθεσιμότητας. Ο παραγωγός μπορούσε να απειλήσει τον ηθοποιό πως, αν δεν παίξει στην τάδε ταινία, αν δεν συναινέσει στον δανεισμό του σε άλλο στούντιο ή αν δεν εμφανιστεί σε κάποια πρεμιέρα, θα σταματήσει να τον χρησιμοποιεί μέχρι το τέλος της σύμβασής του, πλήττοντας, έτσι, την καριέρα του.
Και δεν ήταν μόνο τα κινηματογραφικά στούντιο που ακολουθούσαν αυτή την πρακτική, η κατάσταση ήταν παρεμφερής και στον χώρο της μουσικής, του θεάτρου και λοιπών τομέων της show business. Θυμίζουμε ότι η θρυλική φράση «my father made him an offer he could not refuse» από τον Νονό (1972) του Φράνσις Φορντ Κόπολα αναφέρεται σε ένοπλη παρέμβαση του Δον Κορλεόνε, ώστε να αποδεσμευτεί ο βαφτισιμιός του και ηθοποιός-τραγουδιστής Τζόνι Φοντέιν από μια τέτοια σύμβαση που είχε υπογράψει με έναν bandleader. Πρόκειται, ασφαλώς, για προϊόν μυθοπλασίας, αλλά αναδεικνύει με γλαφυρό τρόπο πόσο δύσκολο ήταν να σπάσει κανείς ένα συμβόλαιο στον χώρο του θεάματος, πόσο δύσκολη ήταν η κατάσταση για τους εργαζόμενους καλλιτέχνες εκείνη την περίοδο.
Όταν ακούτε, λοιπόν, για «Χρυσή Εποχή του Χόλιγουντ», να θυμάστε πως ό,τι λάμπει, δεν είναι χρυσός.
