Πρίγκιπας Μνίσκιν: μιαν ενσαρκωμένη αντανάκλαση του Χριστού στον κόσμο της Πετρούπολης

Πρίγκηπας Μνίσκιν: μιαν ενσαρκωμένη αντανάκλαση του Χριστού στον κόσμο της Πετρούπολης Facebook Twitter
Ο Μίσκιν από κεφάλαιο σε κεφάλαιο αλλάζει, θυμίζοντας πότε άψυχη κούκλα και πότε κανονικό άνθρωπο.
1

Το τέχνασμα του ξενόφερτου που αναστατώνει τα ήθη της κοινότητας ήταν σεβαστή παράδοση στη ρώσικη λογοτεχνία - Μπαζάροφ, Τσάτσκι, Ονέγκιν, Πετσόριν. Ο Ντοστογιέφσκι το είχε δοκιμάσει με αρκετή επιτυχία στο Όνειρο του θείου και στο Χωριό Στεπαντσίκοβο, αλλά στον Ηλίθιο και στους Δαιμονισμένους θα λάβει πλέον διαστάσεις εμβληματικές. Ειδικά στην περίπτωση του Μίσκιν, ο συγγραφέας -δηλώνοντας στον Μάικοφ ότι ήθελε να παραστήσει εναν άνθρωπο πέρα για πέρα καλό- παραδεχόταν συνάμα ότι αυτό πού ήθελε να πράξει ήταν ασυγχώρητο. Ο λόγος; Ουσιαστικά, πάντα προς επίρρωση του πνευματικού σκανδάλου, φιλοδοξούσε να εμφανίσει στον κόσμο της Πετρούπολης μιαν ενσαρκωμένη αντανάκλαση του Χριστού. Είχε ελπίδες αυτό το σχέδιο;

Πριν απ' όλα, ο μεγάλος εχθρός του Μίσκιν θα ήταν η πειστικότητα των λοιπών προσώπων. Ο Ντοστογιέφσκι επετύγχανε πάντα στην επινόηση και στο σχεδιασμό -αυτοσχέδιων ή παρατεταμένων- ηρώων και ανθρωπάκων. Ο θεριεμένος Ραγκόζιν πείθει˙ η Ναστάσια Φιλίπποβνα αυτονομείται εξαρχής, έτοιμη να σαλτάρει από τη σελίδα στην ίδια τη ζωή· οι Γιεπάντσιν, ο Λεμπέντιεφ, ο Φερτισένκο, ο Γκάνια, όλη η σοβαρή και καρικατουρίστικη ανθρωπότητα του μυθιστοριογράφου διέθετε τίτλους πειθούς - μόνο ο Μίσκιν παρέλυε τη δημιουργικότητα της αρχικής σύλληψης διότι δεν ανταποκρινόταν σε τίποτα δεδομένο. Εν ολίγοις θύμιζε παρακινδυνευμένη ζαριά. Όποιες κι αν ήταν οι φιλόδοξες αρχικές εξαγγελίες, παρέμενε ο φόβος ότι ο πρίγκιπας από σελίδα σε σελίδα θα κατέληγε θλιβερή γελοιογραφία.

Μέσα στους ερωτευμένους πρέπει να είναι ο ανέραστος, μέσα στους μοχθηρούς ο αμόχθητος, μέσα στους ανθρώπους εν τέλει ο αντι-άνθρωπος. Υπήρξε ποτέ μυθιστόρημα που να υπαινίχθηκε τόσο μαεστρικά το ιερό;

Πρίγκηπας Μνίσκιν: μιαν ενσαρκωμένη αντανάκλαση του Χριστού στον κόσμο της Πετρούπολης Facebook Twitter
H Άννα Γριγορίεβνα Ντοστογιέφσκαγια επισκέπτεται τον τάφο του Νοτστογιέφσκι με τα παιδιά της, Πετρούπολη 1881

Άλλωστε σε όλα τα μεγάλα του μυθιστορήματα, ο συγγραφέας «κόμπιαζε» κατά κάποιο τρόπο μόνο στο κεντρικό του πρόσωπο. Ενώ τα άλλα πρόσωπα έβγαιναν από τη ζωή, ο Ρασκόλνικοφ, ο Σταυρόγκιν, ο Ιβάν, ο Βερσίλοβ και κυρίως ο Μίσκιν απαιτούσαν γραφή με άλλους όρους. Ο Σεστόφ, για παράδειγμα, μέγας θαυμαστής του Υπογείου, υποστήριζε ότι ο Ντοστογιέφσκι δεν δημιούργησε ποτέ του αληθινά πρόσωπα και αποκαλούσε τον Μίσκιν «παγωμένο και σκοτεινό φάντασμα» ή «εκφυλισμένη μηδαμινότητα». Εντούτοις αυτή η μηδαμινότητα θα έπρεπε χωρίς άλλο να λάβει μορφή και να μπολιάσει την όλη σύλληψη. Με τι παραβιάσεις άραγε; Με τι απίθανα εφευρήματα; Αρκούσε η συμπεριφορά του αφελούς νεαρού που δεν ξεσυνεριζόταν προσβολές, ταπεινώσεις, επιθέσεις, υποτιμήσεις; Το να μη μοιάζει κανείς με κανέναν δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι είναι κάποιος - και μάλιστα κεντρικό και ηγεμονικό πρόσωπο. Ένας ηλίθιος, πτωχός τω πνεύματι (τουρκιστί το βιβλίο μεταφράστηκε με τίτλο :Μπουνταλά...) αναλάμβανε σύνολη τη σκηνοθεσία και την παράσταση. Ένα «ποντίκι» δηλαδή (αυτό σημαίνει η λέξη Μίσκιν) επωμιζόταν μέγα έργο.

Η αθέατη πρωταγωνίστρια του δράματος θα ήταν βέβαια η ζωή στην Πετρούπολη, αλλά επί του απτού και του συγκεκριμένου απαιτούνταν ειδικές συνθήκες και προγραμματισμοί. Στα Σημειωματάρια αναφέρεται το ακόλουθο σχεδίασμα: (α' μέρα) ο Μίσκιν και το πρόβλημα της οικογένειας· (β' μέρα) ο Μίσκιν και το πρόβλημα των μηδενιστών· (γ' μέρα) ο Μίσκιν και το πρόβλημα του έρωτα· (δ' μέρα) ο Μίσκιν και το πρόβλημα του θανάτου. Σωστά όλα τούτα, μόνο που η πραγματικότητα έπρεπε να συμπληρωθεί από το μη πραγματικό, η Πετρούπολη από την Ουρανούπολη, το ταυτόν από το έτερον. Αφού ο Μίσκιν ενσάρκωνε το «Άλλο», είχε δηλαδή μια «τρύπα» στο κεφάλι, ο Ντοστογιέφσκι ταύτισε αυτή την τρύπα με την επιληψία - την ιερά νόσο. Από την τρύπα θα έπρεπε να περάσει το ποντίκι και όλο το μυθιστόρημα.

Φτωχοδιάβολος, μικρόψυχος και πονηρός, ο αναγνώστης την έχει φυλαγμένη στον αφηγητή: για να δούμε τι στην ευχή θα σκαρφιστεί για να δώσει υπόσταση σε αυτό τον αλλοπαρμένο! Η μεγαλοφυής κίνηση του βιβλίου είναι προφανής στη σκηνή της επιληπτικής κρίσης: το αμιγώς πετρουπολίτικο και ανθρώπινο διαδραματίζεται στην κοινωνική σφαίρα, μέσα στην πολυλαλία και στον αλληλοσπαραγμό των μικρομέγαλων προσώπων, ενώ το «άλλο» θα ανέτελλε μέσα από τους σπασμούς του άρρωστου Μίσκιν. Ο φρενοκρουσμένος έρχεται σε ανατατική μέθεξη με την ομορφιά. Οι άλλοι κατέχουν την όραση, αυτός κατέχεται από την ενόραση. Πρόκειται για μια μυσταγωγία ρώσικου τύπου, κρυπτική τελετή που ταυτόχρονα συντονίζεται εσωτερικά με τη μοίρα όσων καίγονται από την ομορφιά. Ορθά λοιπόν η μυσταγωγία τελειώνει με φόνο.

Δεν πρέπει λοιπόν να μας ξαφνιάζει το γεγονός ότι ο Μίσκιν από κεφάλαιο σε κεφάλαιο αλλάζει, θυμίζοντας πότε άψυχη κούκλα και πότε κανονικό άνθρωπο. Τεχνικά, η διπλή φύση του δεν αποδίδει πάντα. Μέσα στους ερωτευμένους πρέπει να είναι ο ανέραστος, μέσα στους μοχθηρούς ο αμόχθητος, μέσα στους ανθρώπους εν τέλει ο αντι-άνθρωπος. Υπήρξε ποτέ μυθιστόρημα που να υπαινίχθηκε τόσο μαεστρικά το ιερό;

Σκαρώσαμε βιαστικά αυτό το σημείωμα μόνο και μόνο για να τιμήσουμε τη μετάφραση του Ηλίθιου που φιλοτεχνήθηκε από τη ρωσομαθή Ελένη Μπακοπούλου. Αυτή η γυναίκα είναι μορφοδούλα (ό,τι πιάνει γίνεται όμορφο), υποστήριξε διαφορετικά το κείμενο, το γλύκανε και το ηρέμησε, του χάρισε εσωτερική εδραίωση, αποδεικνύοντας ότι μετά τον Άρη Αλεξάνδρου -ό,τι κι αν μεσολάβησε- μόνο στην Ίνδικτο το πείραμα της ανανέωσης επέτυχε.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην έντυπη LIFO στις 27.11.2008

 

Βιβλίο
1

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Ειρήνη Γιαννάκη

Βιβλίο / Η Ειρήνη Γιαννάκη γράφει ποίηση για μια χώρα που επιζητεί το δράμα

Με αφορμή την έκδοση της συλλογής «Δόξα Έβρου», μία ψύχραιμη φωνή των social media μιλά για τη δικτατορία της γνώμης, το στρογγύλεμα της ιστορίας και την ποίηση ως το πιο ειλικρινές είδος λογοτεχνίας.
M. HULOT
Εντουάρ Λουί: «Μου είναι αδύνατο να δεχτώ πως ο πατέρας μου εξακολουθεί να ψηφίζει τη Λεπέν»

Βιβλίο / Εντουάρ Λουί: «Μου είναι αδύνατο να δεχτώ πως ο πατέρας μου εξακολουθεί να ψηφίζει τη Λεπέν»

Το «τρομερό παιδί» της γαλλικής λογοτεχνίας βρίσκεται όλο και πιο συχνά στην Αθήνα που τόσο αγαπά· με αφορμή την εμφάνισή του στο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ, μίλησε στη LiFO για την κοινωνικοπολιτική επικαιρότητα στη Γαλλία και διεθνώς.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΠΕΞ Ισμαήλ Κανταρέ «Η κόρη του Αγαμέμνονα», «Ο Διάδοχος»

Το Πίσω Ράφι / Ο Ισμαήλ Κανταρέ και η επιβίωση των αλβανικών γραμμάτων

Η «Κόρη του Αγαμέμνονα» και ο «Διάδοχος» γράφτηκαν σε μια εποχή που ο διασημότερος σύγχρονος Αλβανός λογοτέχνης ένιωσε ότι πρέπει να αφήσει ένα είδος διαθήκης, ασκώντας ευθεία κριτική στο καθεστώς Χότζα.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
«Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο»: Γιατί εξακολουθεί να μας γοητεύει ο Προυστ;

Σαν Σήμερα Γεννήθηκε / «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο»: Γιατί εξακολουθεί να μας γοητεύει ο Προυστ;

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητάει με τον Παναγιώτη Πούλο, ομότιμο καθηγητή Φιλοσοφίας και Αισθητικής της ΑΣΚΤ και μεταφραστή του «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο».
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
«Με συγκινούν τα αμερικανικά pulp μυθιστορήματα και η σάγκα του “Όσα παίρνει ο άνεμος”»

The Book Lovers / «Με συγκινούν τα αμερικανικά pulp μυθιστορήματα και το “Όσα παίρνει ο άνεμος”»

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητά με τον Νίκο Καραπιδάκη, ομότιμο καθηγητή Μεσαιωνικής Ιστορίας και διευθυντή του περιοδικού «Νέα Εστία», για τα βιβλία που τον διαμόρφωσαν.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
ΕΠΕΞ Πέντε νέες εκδόσεις για την oικολογία και τον κόσμο σε κρίση

Βιβλίο / Πέντε νέες εκδόσεις για την oικολογία και την κλιματική κρίση

Με την υπερθέρμανση του πλανήτη να είναι πλέον ορατή και την οικολογική καταστροφή να επηρεάζει τη ζωή μας και την οικονομία, είναι πολύτιμα τα αναγνώσματα που εμπνέονται από την ακραία αυτή συνθήκη.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Οι κούτες με τα συντρίμια

Βιβλίο / Δυο κούτες με συντρίμμια και ένα Μπούκερ

Μια ερωτική σχέση που φτάνει στα άκρα λειτουργεί ως αλληγορία για το τέλος ενός κόσμου στο Βερολίνο. Το βραβευμένο μυθιστόρημα «Καιρός» της Τζέννυ Έρπενμπεκ μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά, τη στιγμή που πολλοί λένε ότι εκείνη θα είναι ένα από τα επόμενα Νόμπελ Λογοτεχνίας.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Ντέιβιντ Κόνολι: Ο Κέλτης που αγάπησε τους Έλληνες

The Book Lovers / Ντέιβιντ Κόνολι: Ο Κέλτης που αγάπησε τους Έλληνες

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητάει με τον μεταφραστή Ντέιβιντ Κόνολι για τη μεγάλη διαδρομή του, από το Σέφιλντ της Αγγλίας όπου γεννήθηκε, σε οικογένεια ιρλανδικής καταγωγής, μέχρι τη γεωγραφία της ελληνικής ποίησης και πεζογραφίας.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ

σχόλια

1 σχόλια