Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς και ο ελληνικός καθρέφτης (μας)

Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς και ο ελληνικός καθρέφτης (μας) Facebook Twitter
Με βαθιά συναίσθηση του ρόλου του ως συγγραφέα, ο Κοτζιάς –και εδώ ακριβώς έγκειται η καίρια συμβολή του– ανέλαβε να αποκαλύψει τη βαθιά σύνδεση μυθιστορίας και κοινωνικής πραγματικότητας, τη βαθιά εντύπωση που αφήνει η τελευταία στις ψυχές και τις συνειδήσεις
0

Άνθρωποι που φουντάρουν για έναν έρωτα και άλλοι που ζουν σαν μόνιμοι λακέδες, πρώην δωσίλογοι που βαπτίστηκαν αριστεροί, αληθινοί αγωνιστές που προδόθηκαν από την ίδια τους τη μοίρα, μοιραίες γυναίκες και βολεμένες παπαδιές, μηχανόβιοι και Ράμπο, ρέκτες του συστήματος και θύματα που μεταμορφώθηκαν σε θύτες. Όλοι αυτοί περνούν από τις σελίδες του Αλέξανδρου Κοτζιά για να θυμίσουν, σαν σαιξπηρικά φαντάσματα ή σαν αισχυλικοί ήρωες, όλα όσα θα θέλαμε και δεν τολμάμε να μάθουμε: να δείξουν την πιο σκοτεινή πλευρά μας, αυτήν που ακόμα καθορίζει από την πιο αθώα κίνηση μέχρι την πιο ματωμένη σελίδα.

Τίποτα δεν μένει έξω από το ανελέητο σύμπαν του μυθιστοριογράφου, ο οποίος είδε από πρώτο χέρι όλα όσα ζούμε σήμερα και αφουγκράστηκε, συμβολοποιώντας, τον νέο κόσμο των προδομένων και ηττημένων που παραδόθηκαν στην πιο μικροπρεπή συνθήκη ή των αγωνιστών που έμειναν παγωμένοι να κοιτάνε, σαν κρυμμένοι χαρτοπόντικες, από μια γωνιά την τραγική εξέλιξη της πάντοτε μοιραίας ελληνικής Ιστορίας.

Δέσμιοι της μοίρας τους και της ελληνικής κατάρας, σαν γνήσιοι απόγονοι του γένους των Λαβδακιδών, οι πρωταγωνιστές στις νουβέλες του Κοτζιά μένουν είτε να χάσκουν ανυπεράσπιστοι ως ιδεολόγοι είτε να παραδίδονται αμαχητί στη χειρότερη εκδοχή του εαυτού τους

Για όλους αυτούς τους λόγους οι νουβέλες του Αλέξανδρου Κοτζιά, πολυπρόσωπες και καταιγιστικές στην περιγραφή τους, συνιστούν αναμφίβολα εκδοτικό γεγονός που φέρει τον τίτλο Τα παιδιά του Κρόνου (Πατάκης) και την καθοριστική σφραγίδα της Μαρίας Ρώτα, η οποία έχει αναλάβει τον υπομνηματισμό, τη φιλολογική επιμέλεια και το επίμετρο.

Η ίδια μας πληροφορεί στο εκδοτικό σημείωμα πως η εν λόγω έκδοση, εκτός από το ότι συμπληρώθηκε από ένα κατατοπιστικότατο υπόμνημα, βασίστηκε στα πρώτα κείμενα που είχαν κυκλοφορήσει από τον Κέδρο, με την αφαίρεση, ύστερα από βούληση του ίδιου του συγγραφέα, του παρακειμενικού επιλόγου της νουβέλας «Η Μηχανή» (στην έκδοση περιλαμβάνονται επίσης οι νουβέλες «Ιαγουάρος», «Ο Πυγμάχος», «Το Σοκάκι»).

Ουσιαστικά, πρόκειται για το κύκνειο άσμα του Κοτζιά, ο οποίος σκοτώθηκε σε δυστύχημα στην Τζια τέτοιες μέρες, 19 Σεπτεμβρίου του 1992, αφήνοντας ανολοκλήρωτη τη συλλογή, η οποία συνομιλεί αρμονικά με το υπόλοιπο έργο του και το εμπλουτίζει. Ο τίτλος, Τα παιδιά του Κρόνου, είναι σαφές ότι αναφέρεται στην Ιστορία, που σαν τον Κρόνο τρώει τα ίδια τα παιδιά της και δεν μαθαίνει ποτέ, όπως και οι ήρωές της, από τα λάθη της, τα οποία επαναλαμβάνει διαρκώς ως μανιακή φάρσα.

Σκοτεινοί πρωταγωνιστές είναι οι ίδιοι οι χαρακτήρες, οι οποίοι αναφύονται σαν τους νεκροζώντανους από τους Βατράχους του Αριστοφάνη σε ένα μακάβριο σκηνικό, όπου τα πάντα, ακόμα και οι αγώνες μεταξύ των ποιητών, φαντάζουν τόσο τραγικά, που καταντάνε κωμωδία. Το φασματικό αυτό πρόταγμα αποτυπώνεται περίτρανα και στο εξπρεσιονιστικό ιδίωμα της γλώσσας –παραληρηματικός λόγος, ημιτελείς φράσεις που καταλήγουν σε συνδέσμους και σε άρθρα– και σε μια παράδοξα εσωτερική, συνειρμική γλώσσα που συμπαρασύρει τραύματα, μνήμες και εμμονές.


Το «τίποτα ανθρώπινο δεν είναι ξένο» εκφράζεται ακριβώς στο ότι όλοι οι πρωταγωνιστές είναι υποχείρια των μεγάλων γεγονότων που τους έχουν μετατρέψει είτε σε επαναστάτες, είτε σε αποσυνάγωγους, είτε σε βολεμένα τσιράκια του μικροαστικού συστήματος. Έτσι, η Δήμητρα από την πρώτη νουβέλα, τον «Ιαγουάρο», αδελφή του Φάνη, τον οποίο είχαμε συναντήσει στην «Πολιορκία», που έχει και τον ρόλο του κεντρικού αφηγητή, κατηγορώντας συνεχώς τη νύφη της που επέστρεψε από την «καπιταλιστική» Αμερική, μετατρέπεται από άλλοτε κυνηγημένη και περήφανη επαναστάτρια σε μια στρεψόδικη αντίζηλο που θέλει να βολέψει το σπιτάκι της.

Αντίστοιχα, ο Στέλιος Τσαγκαράκης, τον οποίο είχαμε βρει στον «Γενναίο Τηλέμαχο», ένας χαρακτήρας που σήμερα κάλλιστα θα περιγράφαμε ως λαμόγιο, από πρώην λακές των ισχυρών φτάνει να πλουτίσει, πουλώντας σκανδαλοθηρικές ειδήσεις, και να γίνει (βλέπε τις σχετικές νουβέλες «Ο Πυγμάχος» και «Η Μηχανή») φιλόδοξος εκδότης και ιδιοκτήτης πενταώροφης πολυκατοικίας, προκαλώντας τον θαυμασμό του Άγγελου και του Κώστα.

Ο τελευταίος, που είναι και ο κεντρικός πρωταγωνιστής της «Μηχανής», θα φτάσει να κατηγορείται από μια παπαδιά ότι ούρησε στο καρότσι του παιδιού της, μετατρεπόμενος, ως είθισται στις ιστορίες του Κοτζιά, από θύμα σε θύτη: θα βρεθεί κατηγορούμενος, ενώ στην πραγματικότητα είναι ένας απλός εξαθλιωμένος κομπάρσος του Εθνικού Θεάτρου που έχει γλιτώσει την αυτοκτονία, παντρεμένος με το στανιό με μια κατά δέκα χρόνια μεγαλύτερή του, ένας ηττημένος, αλλά σε καμιά περίπτωση χαφιές.

Όλοι οι ήρωες, πάντως, συναντάνε ο ένας τον άλλο στα διαφορετικά μυθιστορήματα και στις συγκεκριμένες νουβέλες σε ένα ανοιχτό έργο, το οποίο οι κριτικοί λογοτεχνίας, όπως ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, έχουν παρομοιάσει με παζλ – που δείχνει να μην ολοκληρώνεται ποτέ, όπως ούτε η ίδια η ελληνική Ιστορία, η οποία εξακτινώνεται παντού, επαναφέροντας τα δικά της αιώνια φαντάσματα στο σαρωτικό της πέρασμα.


Δέσμιοι της μοίρας τους και της ελληνικής κατάρας, σαν γνήσιοι απόγονοι του γένους των Λαβδακιδών, οι πρωταγωνιστές στις νουβέλες του Κοτζιά μένουν είτε να χάσκουν ανυπεράσπιστοι ως ιδεολόγοι είτε να παραδίδονται αμαχητί στη χειρότερη εκδοχή του εαυτού τους. Παρατηρούν, αλλά δεν βλέπουν. Ζουν, αλλά δεν βιώνουν. Αυτή η μόνιμη αντιδιαστολή ανάμεσα στους τυφλούς του πλατωνικού σπηλαίου και στους ανθρώπους του Καλού –ο Κοτζιάς μνημονεύει συχνά τον Πλάτωνα– αντιστοιχεί σε μια άλλη μνημειώδη αντίθεση, ανάμεσα στην πραγματική τέχνη και στην αναπαραγωγή της ή, όπως φαίνεται στον «Πυγμάχο», ανάμεσα στην πραγματική ποίηση και στην κατασκευή.

Το μεταπολιτευτικό σκηνικό, άλλωστε, δεν δικαίωσε κανέναν από τους αληθινούς ήρωες –αν ποτέ υπήρξαν–, γι' αυτό δεν είναι τυχαίο ότι, με εξαίρεση το πιο πρόσφατο πασοκικό σκηνικό της ψευδεπίγραφης ευημερίας του 1987, όπου εκτυλίσσεται η «Μηχανή», η ημερομηνία που προκρίνεται στις τρεις από τις τέσσερις νουβέλες ως αποκαλυπτική είναι η 21η Μαΐου του 1958.

Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς και ο ελληνικός καθρέφτης (μας) Facebook Twitter
Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς με τον Στρατή Τσίρκα το 1975. Φωτο: Αρχείο οικογενείας Κοτζιά

Πρόκειται για μια σημαδιακή ημερομηνία, σχεδόν μία δεκαετία μετά τη λήξη του Εμφυλίου και περίπου δέκα μέρες πριν από τις εκλογές που ανέδειξαν για πρώτη φορά ένα αριστερό κόμμα, την ΕΔΑ, σε αξιωματική αντιπολίτευση στην ελληνική Βουλή. Σε αυτό το μεταιχμιακό στάδιο είναι που διαφαίνονται οι κυρίαρχοι ανθρωπότυποι που θα στηρίξουν το σύγχρονο νεοελληνικό σκηνικό, οι οποίοι, αν και αθώοι θεράποντες, θα οδηγηθούν είτε στον συμβιβασμό είτε στην αυτοκτονία, στην κατάθλιψη ή στην τρέλα. Όλα αυτά συμβαίνουν επειδή κανείς από αυτούς δεν διαθέτει πραγματικά τη συνείδηση –την «αυτογνωσία», όπως έλεγε επανειλημμένως ο Κοτζιάς– να αποτιμήσει τη θέση του στην Ιστορία και να αναλάβει την προσωπική του ευθύνη.

 
Και αυτό είναι που τελικά διαφοροποιεί τον ίδιο από τους υπόλοιπους συνοδοιπόρους ή γραφιάδες, οι οποίοι ανερμάτιστα προσπαθούσαν να μετατρέψουν την τέχνη τους σε ένα επικαιροποιημένο ή στρατευμένο έργο δίχως καμία συμβολική δύναμη ή αλληγορικό πρόσημο. Με βαθιά συναίσθηση του ρόλου του ως συγγραφέα, ο Κοτζιάς –και εδώ ακριβώς έγκειται η καίρια συμβολή του– ανέλαβε να αποκαλύψει τη βαθιά σύνδεση μυθιστορίας και κοινωνικής πραγματικότητας, τη βαθιά εντύπωση που αφήνει η τελευταία στις ψυχές και τις συνειδήσεις.

Χωρίς ίχνος νατουραλισμού και με μια modernité που αφήνει σαστισμένο και ενεό πολλές φορές τον αναγνώστη, γίνεται ο συνειδητός αυτουργός ενός καινοφανούς κόσμου που απαιτεί συστράτευση και ηθική στάση. Είναι καίρια και άκρως συγκινητική η σημείωση μιας φοιτήτριας που παραθέτει η Μαρία Ρώτα στο επίμετρό της για τον Κοτζιά, η οποία σημειώνει πως είναι αυτός «που προσπαθεί να συνδέσει την ατομική μας μοίρα με αυτήν της πατρίδας μας και της γης ολόκληρης» ή να την ξαναφέρει μπροστά, θα προσθέταμε εμείς, με τους ήρωες που προχωρούν στα σκοτεινά.

Σαν εκείνο το απόσπασμα από τον «Ιαγουάρο», που θα μπορούσε κάλλιστα, με μια απλή μετατόπιση, να μιλάει γι' αυτόν ακριβώς τον ήρωα και συγγραφέα: «Κατεβαίνω κι εγώ βουλιάζω στο σκοτάδι ψάχνοντας με το πόδι αν υπάρχει πιο κάτω σκαλί για να πατήσω. Χρόνια που κατατρώγει η σκουριά τα σίδερα, η σκάλα αποσαθρωμένη στο κάθε πάτημα σείεται συθέμελα, φοβάμαι ότι τώρα γκρεμίζεται μαζί μου. Είναι θρασεμένος ο τόπος, θα σκοντάψει η Φιλιώ, ετούτο είναι η πίσσα της κόλασης, της κράζω πιο παραστατικά –δε μου αποκρίνεται– μην πεταχτεί κανένα φίδι! Σκλήρισα και στέκω επιτέλους σώα στα πλακάκια. Μ' έχει τυλίξει η νύχτα. Δεν βλέπω τίποτα».

Βιβλίο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Οι κύκλοι του Ζωδιακού ή ο οργιαστικά ερωτικός κόσμος του Ανδρέα Εμπειρίκου

Βιβλίο / Οι κύκλοι του Ζωδιακού ή ο οργιαστικά ερωτικός κόσμος του Ανδρέα Εμπειρίκου

Ήρθε η στιγμή να ολοκληρωθεί εκδοτικά το έργο του Ανδρέα Εμπειρίκου με την πανηγυρική έκδοση ανέκδοτων κειμένων που περιλαμβάνονται στο βιβλίο «Οι κύκλοι του Ζωδιακού» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα σε επιμέλεια-επίμετρο Γιώργη Γιατρομανωλάκη
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
«Ο θρύλος του Ασλάν Καπλάν»: Tο μεγάλο μυθιστόρημα του Θωμά Κοροβίνη

Βιβλίο / «Ο θρύλος του Ασλάν Καπλάν»: Tο μεγάλο μυθιστόρημα του Θωμά Κοροβίνη

Ο γνωστός συγγραφέας και δημιουργός επιστρέφει με ένα μυθιστόρημα αφιερωμένο στον έρωτα και τη Θεσσαλονίκη, εξιστορώντας ένα μοιραίο ρομάντζο τις δραματικές ώρες της καταστροφικής πυρκαγιάς του 1917
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Ονομάζομαι Θάνος Μούρραης Βελλούδιος και ουδέποτε έζησα ως φυτόν

Πρόσωπα / Ονομάζομαι Θάνος Μούρραης Βελλούδιος και ουδέποτε έζησα ως φυτόν

ENA ΣΠΑΝΙΟ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ/ Η αυτοβιογραφική αφήγηση στο γηροκομείο λίγο πριν πεθάνει, του πρώτου Έλληνα πιλότου και φαντασιομέτρη συγγραφέα, έτσι όπως δημοσιεύτηκε στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία το 1989. Ψηφιοποιείται πρώτη φορά για τη LIFO.
ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΓΚΙΩΝΗ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

ΕΠΕΞΕΡΓ. Παύλος Μεθενίτης «Αμανίτα μουσκάρια»

Το πίσω ράφι / Όταν μια ολόκληρη διμοιρία ανταρτών ξεκληρίστηκε από παραισθησιογόνα μανιτάρια

Στηριγμένο σε πραγματικά γεγονότα, το μυθιστόρημα «Αμανίτα μουσκάρια» του Παύλου Μεθενίτη εξερευνά το ζήτημα των ουσιών ως καταφύγιο αλλά και ως καταστροφή, και μας παρασύρει σ’ ένα ταξίδι ποτισμένο από την ελληνική πραγματικότητα, παραμονές της οικονομικής κρίσης.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Arsenale: Το πιο απρόσμενο βιβλιοπωλείο των Κυκλάδων φτιάχτηκε στην Ανάφη

Βιβλίο / Arsenale: Το πιο απρόσμενο βιβλιοπωλείο των Κυκλάδων φτιάχτηκε στην Ανάφη

Σε ένα νησί που μετρά λιγότερους από 300 μόνιμους κατοίκους, ένα παλιό καραβόσπιτο μεταμορφώθηκε σε ένα καταφύγιο πολιτισμού γεμάτο βιβλία, μουσικές και μικρούς θησαυρούς.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Μαρκ Τουέιν, «Οι περιπέτειες του Χακ Φιν»

Το πίσω ράφι / Το μυθιστόρημα του Μαρκ Τουέιν που έθαψαν οι κριτικοί και το αποθέωσε ο Χέμινγουεϊ

Στις «Περιπέτειες του Χακ Φιν» ο Μαρκ Τουέιν έπλασε τον πιο ελεύθερο ήρωα της αμερικανικής λογοτεχνίας, που αρνήθηκε τους κανόνες της κοινωνίας του και ένωσε την τύχη του με έναν σκλάβο δραπέτη.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Ο Σάχης του Ιράν και η Αμερική που δεν μπορούσε να φανταστεί την ζωή χωρίς αυτόν

Βιβλίο / Ο Σάχης του Ιράν και η Αμερική που δεν μπορούσε να φανταστεί τη ζωή χωρίς αυτόν

Ένα νέο βιβλίο με τίτλο «Βασιλεύς των Βασιλέων», όπως αποκαλούσε τον εαυτό του ο Ρεζά Παχλαβί, εστιάζει στις διαδοχικές κυβερνήσεις των ΗΠΑ που «αποδέχτηκαν πρόθυμα τις φαντασιώσεις του, τόσο για τον εαυτό του όσο και για τη χώρα του».
THE LIFO TEAM
Γωγώ Ατζολετάκη: «Οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας δεν είναι “ληγμένα προϊόντα”»

Βιβλίο / Γωγώ Ατζολετάκη: «Οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας δεν είναι “ληγμένα προϊόντα”»

Σταρ Ελλάς στα νιάτα της, διακρίθηκε ως ηθοποιός, θιασάρχης, ραδιοφωνική παραγωγός, δοκιμάστηκε επίσης στη συγγραφή έχοντας κυκλοφορήσει μέχρι τώρα επτά βιβλία μαζί με το πρόσφατο «Η τρίτη άνοιξη» (εκδ. Επίμετρο), που έδωσε και το έναυσμα γι’ αυτήν τη συνέντευξη.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
O Δημήτρης Γκιώνης, οι ένδοξες μέρες της «Ελευθεροτυπίας» και το σημερινό μιντιακό σούπερ μάρκετ

Οι Αθηναίοι / O Δημήτρης Γκιώνης, οι ένδοξες μέρες της «Ελευθεροτυπίας» και το σημερινό μιντιακό σούπερ μάρκετ

Ο 81χρονος δημοσιογράφος και συγγραφέας που για δεκαετίες διηύθηνε τις πολιτιστικές σελίδες της Ελευθεροτυπίας, αφηγείται τη συναρπαστική καριέρα του στη LiFO
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Κλαίρη Μιτσοτάκη: «Η αξιοπρέπεια και η φιλία είναι τα θεμέλια της ζωής μας»

Βιβλίο / Κλαίρη Μιτσοτάκη: «Η αξιοπρέπεια και η φιλία είναι τα θεμέλια της ζωής μας»

Η σπουδαία μεταφράστρια, που έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της δουλειάς της στον Μαρσέλ Προυστ, μας ξεναγεί στον πολύπλοκο κόσμο του και εκφράζει τον θυμό της για την πανταχού παρούσα απάτη της εποχής μας.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Η αλήθεια για τον «Συνταγματάρχη» Πάρκερ, τον διαβόητο μάνατζερ του Έλβις Πρίσλεϊ

Βιβλίο / Η αλήθεια για τον «Συνταγματάρχη» Πάρκερ, τον διαβόητο μάνατζερ του Έλβις Πρίσλεϊ

Ένα νέο βιβλίο με τίτλο «Ο Συνταγματάρχης και ο Βασιλιάς» εξερευνά τη συναρπαστική ζωή ενός ακούραστου κομπιναδόρου που προσπαθούσε απεγνωσμένα να ανακαλύψει εκ νέου τον εαυτό του.
THE LIFO TEAM
Γνώριζαν ή όχι οι Γερμανοί για τα εγκλήματα του Χίτλερ;

Βιβλίο / Γνώριζαν ή όχι οι Γερμανοί για τα εγκλήματα του Χίτλερ;

Πότε ακριβώς χάθηκε ο πόλεμος για τον Άξονα; Ποια ήταν η πιο σημαντική μάχη του πολέμου; Πόσο «συμμέτοχος» ήταν ο Γερμανικός λαός στο ολοκαύτωμα; Σ’ αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει μια νέα ογκώδης έκδοση με τίτλο «Η συνολική ιστορία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου».
THE LIFO TEAM
Αudiobooks: Αντί να διαβάσεις το νέο βιβλίο της Σάλι Ρούνεϊ, το ακούς

Βιβλίο / Αudiobooks: Αντί να διαβάσεις το νέο βιβλίο της Σάλι Ρούνεϊ, το ακούς

Είναι νωρίς να πούμε πως αυτά τα ηχητικά λογοτεχνικά αρχεία μπορούν να αντικαταστήσουν το βιβλίο. Είναι όμως μια υπέροχη λύση για όσους θέλουν να διαβάσουν αλλά δεν έχουν χρόνο ή έχουν μπλοκάρει με το κανονικό διάβασμα.
ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΥ
«Στα τέσσερα»: Το πιο καυτό και αμφιλεγόμενο βιβλίο του φετινού καλοκαιριού

Βιβλίο / «Στα τέσσερα»: Το πιο καυτό και αμφιλεγόμενο βιβλίο του φετινού καλοκαιριού

«Κάποιες το λάτρεψαν, άλλες το σιχάθηκαν»: Το βιβλίο της Miranda July για την ερωτική περιπλάνηση μιας γυναίκας στη μέση ηλικία που χαρακτηρίστηκε ως «το πρώτο μεγάλο μυθιστόρημα για την περιεμμηνόπαυση», είναι η λογοτεχνική επιτυχία της χρονιάς.
THE LIFO TEAM