Γνωρίσαμε τη δουλειά του μέσα από έναν τολμηρό Ντον Τζιοβάνι. Τώρα ο Τζων Φούλτζεϊμς έρχεται να σκηνοθετήσει την απαιτητική Βαλκυρία, το δεύτερο μέρος της επικής τετραλογίας Το δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν του Ρίχαρντ Βάγκνερ που ανεβαίνει για πρώτη φορά από την Εθνική Λυρική Σκηνή. Στο μεταξύ έχει αναλάβει τη διεύθυνση του Προγράμματος Πολιτισμού και Ανθρωπιστικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Παρακάτω εξηγεί ποιοι είναι οι στόχοι του ως καλλιτέχνη σε ένα πανεπιστημιακό περιβάλλον.
— Παίρνω αφορμή από τον Ντον Τζιοβάνι και αναρωτιέμαι τι είδους σύγχρονες αναφορές θα κάνετε στη Βαλκυρία.
Καταρχάς, σχετικά με το Δαχτυλίδι και τον μύθο του οφείλω να πω ότι είναι τόσο μεγάλο και περίπλοκο ώστε μπορεί άνετα να τοποθετηθεί σε οποιαδήποτε εποχή και οποιονδήποτε τόπο και να έχει απήχηση. Σήμερα, πλέον, βλέπουμε τις συνέπειες της ανθρωπόκαινου εποχής και της περιβαλλοντικής καταστροφής. Όλοι παραδεχόμαστε ότι πρέπει να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο ζούμε. Αυτά είναι το θέμα που βρίσκεται στον πυρήνα της Βαλκυρίας και εν πολλοίς έχει να κάνει με τον Βόταν και το γεγονός ότι το σχέδιό του έχει αποτύχει. Οφείλει να οργανώσει ένα νέο, στο οποίο θα εμπλέκεται και εκείνος, έτσι όμως θα έρθει αντιμέτωπος με τον ίδιο του τον θάνατο. Βέβαια, δεν πρόκειται μόνο για τον δικό του θάνατό του αλλά και ενός ολόκληρου κόσμου, που στη συνέχεια θα αναγεννηθεί.
— Ωστόσο συνδέεται τόσο πολύ με τη βορειοευρωπαϊκή μυθολογία που έχω μεγάλη περιέργεια να δω πώς θα το παρουσιάσετε και πώς θα ανταποκριθεί το ελληνικό κοινό.
Όταν σου δίνεται η ευκαιρία να σκηνοθετήσεις έναν μύθο, θέλεις να βρίσκει απήχηση και στο σήμερα. Βέβαια, δεν θέλεις να προσγειώνεται εντελώς στην πραγματικότητα αλλά να εκτείνεται και στη μη πραγματικότητα. Κατά κάποιον τρόπο, η Βαλκυρία προέρχεται όχι μόνο από την παράδοση του μυθικού αλλά και του φανταστικού θεάτρου ή της φανταστικής λογοτεχνίας. Σχετίζεται με τον κόσμο του J.R.R. Tolkien ή ακόμα και της J.K. Rowling, συγγραφέων που δημιουργούν σύμπαντα βγαλμένα από τη φαντασία, γειωμένα όμως σε σύγχρονες πραγματικότητες. Νομίζω ότι σε αυτήν την παραγωγή επιλέξαμε να δημιουργήσουμε έναν πολύ αναγνωρίσιμο κόσμο, που να μοιάζει με τον δικό μας, μόνο που οι κανόνες του είναι μυθικοί.
Όταν σου δίνεται η ευκαιρία να σκηνοθετήσεις έναν μύθο, θέλεις να βρίσκει απήχηση και στο σήμερα. Βέβαια, δεν θέλεις να προσγειώνεται εντελώς στην πραγματικότητα αλλά να εκτείνεται και στη μη πραγματικότητα.
— Πώς θα γίνει αναγνωρίσιμο λοιπόν;
Θεωρώ ότι ένα από τα ζητήματα που θέτει ο Κύκλος του Δαχτυλιδιού αφορά τη σχέση μεταξύ θεών και θνητών. Όσο περισσότερο το σκέφτομαι τόσο περισσότερο αντιλαμβάνομαι την ακραία πόλωση της σύγχρονης εποχής λόγω της κυριαρχίας ελάχιστων, αλλά συνεργαζόμενων μεταξύ τους παγκόσμιων ελίτ, κάτι που νομίζω ότι με τα χρόνια γίνεται όλο και πιο ακραίο. Τον 20ό αιώνα, στον Κύκλο του Δαχτυλιδιού ο Βόταν εμφανιζόταν συνήθως ως ένας βιομήχανος ή δισεκατομμυριούχος πετρελαιοπαραγωγός, ως ένας Ροκφέλερ. Νομίζω ότι τώρα πια πρέπει να θυμίζει τον Ζάκερμπεργκ ή τον Μέρντοχ, κάποιον που η επιχειρηματική του δραστηριότητα έχει να κάνει με την πληροφορία, που η δύναμή του προέρχεται από τον έλεγχο που ασκεί μέσα από την πληροφορία. Βέβαια, ο Βόταν είναι πιο δημιουργικός από έναν μεγαλοεπιχειρηματία. Είναι κάποιος που αποπειράθηκε δυναμικά να ταρακουνήσει τον κόσμο, ένας ονειροπόλος. Με αυτή την έννοια, πρόκειται για κάποιον που οι αποφάσεις που παίρνει από ένα γραφείο έχουν αντίκτυπο στην άλλη πλευρά του κόσμου.
— Έχει ξεπεράσει το διαδίκτυο το χρήμα σε υπεροχή;
Η πρόσβαση στην πληροφορία σήμερα είναι μεγάλης σημασίας. Το πλεονέκτημα που σου δίνει το διαδίκτυο σε αυτή την περίπτωση αποτελεί το ουσιαστικότερο εφόδιο, αν θέλεις να πετύχεις κοινωνικά. Ωστόσο σημαντικό μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού δεν έχει πρόσβαση στην ψηφιακή πληροφορία, γι’ αυτό η δύναμη συγκεντρώνεται στα χέρια των λίγων. Επάνω σε αυτό μπορούμε να δούμε από τη μια τους θνητούς, Ζίγκμουντ, Ζιγκλίντ και Χούντινγκ, έναν απελπισμένο και κατεστραμμένο κόσμο, και από την άλλη τον κόσμο των αθανάτων, ένα εντελώς άλλο σύμπαν που οι Βαλκυρίες ελέγχουν.
— Ο κόσμος της Βαλκυρίας διαφαίνεται πιο σκληρός από αυτόν των ελληνικών μύθων με τη μεσογειακή ελαφράδα, αλλά η βασική του πηγή είναι ένα έπος.
Ακριβώς. Υπάρχουν πολλά κοινά στοιχεία. Για παράδειγμα, στην ελληνική μυθολογία υπάρχει ο βασιλιάς Μίδας που συνειδητοποιεί ότι το άγγιγμά του επηρεάζει τα πάντα, ότι η επέμβασή του δεν μπορεί παρά να διαφθείρει τα πράγματα. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτή είναι η διαδρομή του Βόταν που συνειδητοποιεί ότι δεν μπορεί να επηρεάσει τις καταστάσεις, ότι δεν μπορεί να είναι ένας ανεξάρτητος ήρωας με καθοριστική επίδραση στον κόσμο γύρω του, δεν μπορεί να τους ελέγχει όλους.
— Κι έτσι γίνεται όλο και πιο πολιτικό το έργο.
Ένας τρόπος να το δεις είναι ο πολιτικός, κι ένας άλλος ο καθημερινός, ως μια παράθεση οικογενειακών συζητήσεων ενός αδελφού και μιας αδελφής, ενός άντρα και της γυναίκας του, των οποίων η σχέση διαλύεται λόγω της αγάπης του πατέρα για την κόρη του. Όλοι νομίζουν ότι οι συνθέσεις του Βάγκνερ είναι μεγάλες, αλλά στην πραγματικότητα η Βαλκυρία είναι ένα έργο γεμάτο κουβεντολόι μεταξύ συγγενών σε ένα οικείο περιβάλλον. Αυτή ακριβώς η οικειότητα αυτών των σχέσεων είναι που ζωντανεύει το έργο.
— Ας μιλήσουμε λίγο και για το Πρόγραμμα Ανθρωπιστικών Σπουδών που αναλάβατε στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
Ναι, έχω το προνόμιο να ξεκινάω ένα νέο πολιτιστικό πρόγραμμα που συνδέεται με την ανέγερση ενός νέου κτιρίου το οποίο θα είναι έτοιμο τον Αύγουστο του 2025 και θα ονομάζεται Stephen A. Schwarzman Center for the Humanities. Δημιουργήθηκε ώστε να προωθήσει ένα δημόσιο πρόγραμμα πολιτισμού που θα προωθήσει την έρευνα στις ανθρωπιστικές σπουδές. Η αλήθεια είναι ότι το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης έχει μακρά ιστορία στη συνεργασία με ακαδημαϊκούς από ολόκληρο τον κόσμο, που διερευνούν ένα ευρύ γνωστικό πεδίο. Πολλές φορές, μάλιστα, συνδέονται με τον ελληνικό πολιτισμό και μας βοηθάνε να καταλάβουμε καλύτερα ποιοι είμαστε, τι σημαίνει να βιώνεις τον σύγχρονο περίπλοκο κόσμο των μεγάλων προκλήσεων. Ο στόχος του προγράμματος είναι, μέσα από την τέχνη και τον πολιτισμό, να προωθήσουμε την έρευνα που σχετίζεται με την κοινωνία.
— Γιατί τώρα;
Νομίζω ότι το πρόγραμμα ξεκινάει τώρα γιατί τώρα δόθηκε η ευκαιρία ενασχόλησης με έναν πιο πειθαρχημένο τρόπο με θέματα που προέκυψαν, καθώς οι παλιοί τρόποι δεν βοηθούν καθόλου στο να απαντηθούν επείγοντα ζητήματα που μας αφορούν σήμερα. Είναι μεγάλο κέρδος που φέρνουμε στο πρόγραμμα επιστήμονες και καλλιτέχνες από διαφορετικούς χώρους. Ένα πολιτιστικό πρόγραμμα που συνδέεται με τη μουσική, το θέατρο και τον κινηματογράφο και ασχολείται με θέματα που έχουν προσεγγιστεί από πολλές διαφορετικές σκοπιές δημιουργεί μεγάλες προσδοκίες σχετικά με την απήχηση που θα έχει.
— Καλούν συχνά ενεργούς καλλιτέχνες όπως εσάς;
Ναι. Καλούν καλλιτέχνες-επισκέπτες και, φυσικά, πολλοί καλλιτέχνες ανήκουν στο διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Ωστόσο, είναι η πρώτη φορά που παντρεύονται διαφορετικές καλλιτεχνικές φόρμες σε ένα πρόγραμμα πολιτισμού. Φέτος, ο Gregory Doran, πρώην καλλιτεχνικός διευθυντής της Royal Shakespeare Company, σκηνοθετεί τους Δύο άρχοντες από τη Βερόνα του Σαίξπηρ.
— Εσείς θα σκηνοθετήσετε όπερα;
Όχι, θα επικεντρωθώ στη διεύθυνση και το curating του προγράμματος.
Περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση εδώ
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
