Τρία «αποφασιστικά» ταξίδια στην Ελλάδα χαρακτηρίζουν τη σπουδαία έκθεση του φωτογράφου της «αποφασιστικής στιγμής» Henri Cartier-Bresson (1908-2004) –όρος με τον οποίο συνδέθηκε ο διασημότερος, αν όχι ο σημαντικότερος, φωτογράφος του 20ού αιώνα χάρη στην ομότιτλη έκδοση - λεύκωμα με φωτογραφίες του το 1952 από τον Τεριάντ και τον αμερικανικό εκδοτικό οίκο Simon & Schuster– στο Μουσείο του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή στο Παγκράτι.
Το πρώτο ήταν μία ιδιωτική επίσκεψη λίγο μετά τον γάμο του με την πρώτη του σύζυγο, τη χορεύτρια Ratna Mohini, το καλοκαίρι του 1937 στην Αθήνα, στο Γαλαξίδι, στους Δελφούς, τις Μυκήνες, τις Σπέτσες και την Ύδρα και περιλαμβάνει δύο μόλις λήψεις από τα Μέγαρα.
Το δεύτερο το πραγματοποίησε το 1953 με μια σημαντική διαφορά: είχε ως «ξεναγό» του τον Γιάννη Τσαρούχη μετά από υπόδειξη του Τεριάντ, γεγονός που τον έφερε σε επαφή με μια Αθήνα που δύσκολα θα είχε ανακαλύψει από μόνος του, στα στέκια του ρεμπέτικου τραγουδιού, αλλά και με σημαντικούς Έλληνες της εποχής όπως τον Χατζηκυριάκο-Γκίκα, τον Ελύτη, τον Σπαθάρη. Το ταξίδι εκείνο διήρκεσε τρεις εβδομάδες, και διέσχισε κυρίως την Πελοπόννησο – Κόρινθο, Λουτράκι, Μυκήνες, Ναύπλιο, Επίδαυρο, Σπάρτη, Γύθειο, Πάτρα, Τρίπολη, Αρεόπολη αλλά και Αράχωβα, Γαλαξίδι, Ελευσίνα.
Στη νέα αυτή έκθεση με εικόνες του Cartier-Bresson παρουσιάζονται αδημοσίευτα έργα από την Ελλάδα, ως εκ τούτου άγνωστα στο ευρύ κοινό. Έργα που για χρόνια βρισκόντουσαν προστατευμένα στα άδυτα του Ιδρύματος Cartier-Bresson στο Παρίσι.
Τέλος, το 1961 ήταν η χρονιά που συνεργάστηκε με τον ΕΟΤ ως απεσταλμένος των περιοδικών Vogue και Holiday, φτάνοντας μέχρι τα Μετέωρα, το Μέτσοβο, τον Βόλο και σε νησιά όπως η Νάξος, η Σίφνος, η Σαντορίνη. Μάλιστα για χάρη του Τσαρούχη τον Αύγουστο εκείνης της χρονιάς παράτεινε την παραμονή του για να παραβρεθεί στις πρόβες και στην παράσταση της Μήδειας του Κερουμπίνι με την Κάλλας στην Επίδαυρο, όπου ο ζωγράφος υπέγραφε τα σκηνικά και τα κοστούμια. Εξού υπάρχει και ένα σπάνιο στιγμιότυπο από τα παρασκήνια μεταξύ της Μαρίας Κάλλας και του Γιάννη Τσαρούχη.
Οι γνωστότερες «ελληνικές» φωτογραφίες του Cartier-Bresson είναι αναμφισβήτητα εκείνη με τις δύο μαυροντυμένες γυναίκες στο πέρασμά τους κάτω από το μπαλκόνι της οδού Αγίων Ασωμάτων 45 με τις Καρυάτιδες, και ακόμα μία με το κορίτσι που τρέχει στα στενά της Σίφνου.
Στη νέα αυτή έκθεση με εικόνες του, που δεν είναι η πρώτη του Ιδρύματος Γουλανδρή, καθώς η νέα πτέρυγα του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Άνδρου εγκαινιάστηκε το 1987 και τότε με δική του έκθεση, χάρη στη στενή φιλία του με το ζεύγος Γουλανδρή, παρουσιάζονται αδημοσίευτα έργα από την Ελλάδα, ως εκ τούτου άγνωστα στο ευρύ κοινό. Έργα που για χρόνια βρισκόντουσαν προστατευμένα στα άδυτα του Ιδρύματος Cartier-Bresson στο Παρίσι και που η επιμελήτρια Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau ανέσυρε από τη λήθη χάρη σε έρευνα εβδομάδων. Πρόκειται για ήδη τυπωμένες φωτογραφίες, καθώς ο ίδιος είχε θέσει ως απαράβατο όρο να μην τυπωθεί κανένα αρνητικό που δεν είχε εγκρίνει, ούτε των φωτογραφιών που έχουν επανειλημμένως δημοσιευτεί.
Η έκθεση ωστόσο δεν περιορίζεται στην ελληνική θεματική με τον γενικό τίτλο «Ελλάδα», αλλά, παράλληλα και συμπληρωματικά, μια δεύτερη με τίτλο που αναφέρεται στο λεύκωμα «Η αποφασιστική στιγμή», το οποίο ο Ρόμπερτ Κάπα είχε χαρακτηρίσει ως τη «Βίβλο για φωτογράφους», παρουσιάζει 76 από το σύνολο των 126 φωτογραφιών που περιλαμβάνονται σε αυτό και προέρχονται από περιπλανήσεις του Cartier-Bresson ανά την υφήλιο.
Κίνα, Ινδία, Ινδονησία, Βιρμανία, Ηνωμένες Πολιτείες, Μεξικό, Ισπανία, Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο. Άνθρωποι, παιδιά, γυναίκες σε ώρα εργασίας, προσωπικότητες και διασημότητες, καλλιτέχνες και διανοούμενοι, ιστορικές στιγμές, λαϊκό δικαστήριο συνεργατών με τους κατακτητές κατά τη γερμανική κατοχή, διαδηλώσεις, η στέψη του βασιλιά Γεωργίου ΣΤ΄: εμβληματικές φωτογραφίες, διάσημες εικόνες που όλοι γνωρίζουμε μέσα από τις αναρίθμητες αναπαραγωγές τους, ολόκληρος ο 20ός αιώνας ως παγκόσμια κληρονομιά πολιτισμού και πολιτικοκοινωνικής ιστορίας.
Το Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή παρουσιάζει παράλληλα στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Χώρα της Άνδρου την έκθεση «Κοιτάζοντας τους άλλους» της επίσης σημαντικής φωτογράφου Martine Franck, συζύγου του Cartier-Bresson. Οι δύο εκθέσεις θα διαρκέσουν από τις 3 Ιουλίου έως τις 27 Οκτωβρίου 2024.
Η επιμέλεια των εκθέσεων έχει γίνει από τους Clément Chéroux, διευθυντή του Ιδρύματος Henri Cartier-Bresson, Aude Raimbault, υπεύθυνη Συλλογών Ιδρύματος Henri Cartier-Bresson, και Μαρία Κουτσομάλη-Moreau, υπεύθυνη Συλλογής Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή.
Σκηνογραφικός σχεδιασμός: Ανδρέας Γεωργιάδης & Βιβή Γερολυμάτου
