Το εργαστήριο τσαρουχοποιΐας στην οδό Πιττάκη στου Ψυρρή θα περνούσε απαρατήρητο αν στην είσοδο του δεν είχε μια κούκλα ενός τσολιά. Δεν υπάρχει περίπτωση να περνάς και να μην σταματήσεις να βγάλεις μια φωτογραφία. Τουρίστες, περαστικοί, άνθρωποι της γειτονιάς, νέοι, γέροι, όλοι σταματάνε. «Αφού έχουμε σκεφτεί να γράψουμε να ρίχνουν κανένα κέρμα για καλή τύχη», λέει ο Τάσος - που έχει το απέναντι μαγαζί - όσο περιμένουμε να έρθει ο Νίκος Πόπας. Ο κ. Νίκος φτιάχνει αυθεντικά, χειροποίητα τσαρούχια, στο υπόγειο εργαστήριό του τα τελευταία 25 χρόνια.
Κατεβαίνουνε τα σκαλιά και η βαβούρα του δρόμου εξαφανίζεται. Στο εργαστήριο έχει ησυχία, ακούγεται μόνο λίγη μουσική κάπου από πίσω, μυρίζει διακριτικά και ευχάριστα το δέρμα και ο χώρος είναι γεμάτος με τσαρούχια όπου και να κοιτάξεις. Άλλα μισοτελειωμένα χωρίς την φούντα τους, άλλα έτοιμα προς πώληση. Εντυπωσιακά, στολισμένα με τεράστιες φούντες, και άλλα πιο απλά και διακριτικά με μικρότερες. «Η φούντα υπάρχει στο τσαρούχι γιατί προστάτευε παλιά τα δάχτυλα των ποδιών από το χιόνι και τα κρυοπαγήματα», μας ενημερώνει ο κ. Νίκος. «Την είχαν και για διακόσμηση. Το μαύρο χρώμα της φούντας που έχει σχεδόν πάντα το τσαρούχι συμβόλιζε το πένθος των Ελλήνων για τα 400 χρόνια σκλαβιάς από τους Τούρκους».
Τα απλά τσαρούχια θέλουν μία μέρα για να γίνει μόνο το ένα ζευγάρι. Τα πιο ιδιαίτερα μπορεί να πάρουν και μια εβδομάδα. Τώρα που έρχεται η 25η Μαρτίου δουλεύουμε στην κυριολεξία ασταμάτητα.
Έχουν πολύ δουλειά στο εργαστήριο αυτές τις μέρες γιατί όλοι οι σύλλογοι παραδοσιακών χορών, τα παραδοσιακά συγκροτήματα, οι δήμοι, το Λύκειο Ελληνίδων και τα σχολεία από όλη την Ελλάδα, προμηθεύονται τσαρούχια από την τσαρουχοποιΐα του κ. Νίκου. Έχουν και πολλές παραγγελίες από Έλληνες ομογενείς, στην Αμερική, τον Καναδά και την Αυστραλία. Κάποιοι τα παίρνουν για δώρο και όλο και κάποιος τουρίστας περνάει να πάρει τσαρούχια σαν αναμνηστικό. Είναι από τα λίγα εργαστήρια που έχουν μείνει στην Αθήνα και βρίσκεται στον ίδιο χώρο στου Ψυρρή τα τελευταία σαράντα χρόνια. Πιο παλιά το είχε ένας τσαγκάρης από την Αταλάντη και όταν συνταξιοδοτήθηκε το ανέλαβε ο κ. Νίκος όταν ήρθε ως μετανάστης από την Αλβανία, είχε μάθει την τέχνη από τους γονείς του. «Περιμένουμε αυτήν την περίοδο για να πουλήσουμε για να περάσουμε την υπόλοιπη χρονιά», λέει. «Αυτός ο κλάδος δεν έχει καμία βοήθεια από το κράτος παρότι για άλλα παραδοσιακά επαγγέλματα δίνονται επιδοτήσεις».
Όσο μιλάμε δεν σταματάει να πακετάρει τον βοηθάει αυτές τις μέρες η ανιψιά του, Μπελίνα. «Είναι αρκετά δύσκολο να φτιάξεις ένα τσαρούχι και απαιτεί χρόνο και κόπο. Γίνονται όλα στο χέρι. Δεν μπορεί οποιοσδήποτε να το φτιάξει, είναι μια τέχνη και θα την μάθεις μόνο από έναν άλλο τεχνίτη», λέει. «Τα απλά τσαρούχια θέλουν μία μέρα για να γίνει μόνο το ένα ζευγάρι. Τα πιο ιδιαίτερα μπορεί να πάρουν και μια εβδομάδα. Τώρα που έρχεται η 25η Μαρτίου δουλεύουμε στην κυριολεξία ασταμάτητα».
H λέξη τσαρούχι προέρχεται από το τουρκικό «τσαρίκ» (carik) και σημαίνει σανδάλι από ακατέργαστο δέρμα. Το φορούσαν οι χωρικοί σε ορεινές περιοχές, στην ηπειρωτική Ελλάδα, τα Βαλκάνια και την Τουρκία, από τον 19ο μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα. Το τσαρούχι ήταν ένα ελαφρύ, δερμάτινο παπούτσι και κατασκευαζόταν από ακατέργαστο ή κατεργασμένο δέρμα. Στο εργαστήριο του κ. Νίκου το τσαρούχι φτιάχνεται ακριβώς όπως το έφτιαχναν και παλιά. «Θα βραχεί το πετσί και θα στεγνώσει για δυο μέρες. Το δέρμα πρέπει να είναι απαλό, συνήθως από πρόβατο. Το κόβουμε σε τρία κομμάτια και το ράβουμε όλο στο χέρι. Μπαίνει στο καλούπι και εκεί πρέπει να μείνει για δυο-τρεις μέρες για να πάρει το σχήμα του», λέει ο κ. Νίκος και μας δείχνει τα παραταγμένα καλούπια σε νούμερα από 25 μέχρι 45. «Εκεί στο καλούπι μπαίνει ο πάτος που είναι σκληρός και φτιάχνεται από δέρμα γουρουνιού. Κολλάμε τον λαστιχένιο πάτο που είναι σύγχρονη προσθήκη για να γίνουν τα τσαρούχια αντιολισθητικά. Πιο παλιά χρησιμοποιούσαν άλλο υλικό. Στα τσαρούχια των ευζώνων μπαίνουν και καρφιά στρογγυλά για να δημιουργηθεί ο χαρακτηριστικός ήχος που κάνουν οι τσολιάδες όταν περπατάνε. Στο τέλος μπαίνει η φούντα. Κόβουμε το μάλλινο ματσάκι ανάλογα με το πόσο μεγάλη θα γίνει. Την εφαρμόζουμε στο παπούτσι σε μια τρύπα που έχουμε ανοίξει από πριν και την ανοίγουμε σαν βεντάλια για να γίνει στρογγυλή. Στο τέλος την ψαλιδίζουμε προσεκτικά για να γίνει λεία και όμορφη. Τα πάντα έχουν λεπτομέρειες που θέλουν πολύ δουλειά».
Οι τιμές των τσαρουχιών κυμαίνονται από 25-45 ευρώ ανάλογα με την ποιότητα και το νούμερο. Τα πιο ιδιαίτερα και συλλεκτικά μπορεί να φτάσουν και τα 200 ευρώ. «Δεχόμαστε και ειδικές παραγγελίες αλλά συνήθως τα τσαρούχια είναι κλασικά. Βγαίνουν σε κόκκινο, καφέ και μαύρο. Όποιος κάνει αυτήν την δουλειά μαθαίνει πολλά για την ιστορία και την παράδοση του κάθε τόπου», λέει ο κύριος Νίκος. «Εγώ δεν είμαι Έλληνας αλλά έχω μάθει τόσα πολλά για την λαϊκή τέχνη και την ελληνική ιστορία που άλλος δεν θα μάθει σε όλη του την ζωή. Κάθε τόπος έχει τα παπούτσια του με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Που μάλλον προέκυψαν από συγκεκριμένες ανάγκες. Για παράδειγμα στην Σκύρο έχουν ένα παπούτσι που δεν το συναντάς άλλου έχει πολύ παχύ λαστιχένιο πάτο. Δεν το φτιάχνουμε εδώ αλλά αν μας φέρει κάποιος μια ποδογραφία, φωτογραφίες ή κάποιο δείγμα θα το φτιάξουμε. Εκτός από τσαρούχια φτιάχνουμε παραδοσιακά παπούτσια από διάφορες περιοχές της Ελλάδας: Πόντου, Κρήτης, Θράκης, νησιώτικά».
Το τσαρούχι για τον κύριο Νίκο δεν είναι ένα απλό παπούτσι, «κουβαλάει μια ιστορία και όταν τα φτιάχνεις το νιώθεις», λέει. «Πολλοί Έλληνες δεν έχουν ιδέα και ειδικά οι νεότεροι. Όταν τυχαίνει να βρίσκομαι σε παρέες και τους εξηγώ το πώς φτιάχνεται μένουν με το στόμα ανοιχτό. Είναι κάτι πολύ ιδιαίτερο αν έρθει κάποιος να δει από κοντά πώς γίνεται είμαι σίγουρος ότι θα του αρέσει πολύ. Δεν μπορεί το τσαρούχι να περάσει στην μαζική παραγωγή, γιατί θα χάσει εντελώς την αξία του. Είναι κάτι παραδοσιακό και θέλει σεβασμό. Άλλοι τα φτιάχνουν και μαζικά από κακά υλικά, φέρνουν και εισαγόμενα από την Κίνα. Εμείς εδώ κάνουμε κάτι άλλο».
Τσαρουχοποιΐα και υποδήματα Λαϊκής Τέχνης, «Η Ρούμελη», Πιττάκη 5, Μοναστηράκι, 2103212558, 69777678835.
