Πότε ξεκινά η ιστορία των φωτιστικών
Η ιστορία των φωτιστικών δεν ξεκινά με το design. Ξεκινά με την ανάγκη του ανθρώπου να παρατείνει τη μέρα μέσα στη νύχτα. Πολύ προτού μιλήσουμε για αισθητική, στυλ και εμβληματικούς σχεδιαστές, το φως ήταν ζήτημα επιβίωσης, ασφάλειας και τελετουργίας. Στην προϊστορία, ο άνθρωπος χρησιμοποιεί τη φωτιά, τους δαυλούς και πρόχειρα σκεύη με λίπος για να φωτίσει τον χώρο του. Το φως δεν είναι διακοσμητικό· είναι προστασία από το σκοτάδι και τα άγρια ζώα, αλλά και σύμβολο γνώσης.
Το φωτιστικό ως αντικείμενο γεννιέται ήδη από την αρχαιότητα. Γύρω στο 3000 π.Χ., στην αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη, εμφανίζονται οι λύχνοι από πηλό ή μέταλλο με ελαιόλαδο και φιτίλι. Εκεί αρχίζει να διαμορφώνεται η τυπολογία του φωτιστικού: επιτραπέζια, επιτοίχια και φορητά φωτιστικά μπαίνουν στην καθημερινότητα των ανθρώπων.
Κατά τον Μεσαίωνα, το φως γίνεται προνόμιο. Κεριά και πολυέλαιοι φωτίζουν εκκλησίες, παλάτια και χώρους εξουσίας. Τα φωτιστικά είναι βαριά, σιδερένια, επιβλητικά. Το φως συνδέεται με το θείο και την κοινωνική ιεραρχία, δεν αντιπροσωπεύει απλώς μια πρακτική ανάγκη.
Αν η ιστορία του φωτισμού ξεκινά από την ανάγκη, η ιστορία των εμβληματικών φωτιστικών ξεκινά από τη στιγμή που το φως γίνεται έμπνευση.
Από την Αναγέννηση κι έπειτα, η χρήση του φωτισμού εκδημοκρατίζεται σταδιακά. Βελτιώνεται η ποιότητα των κεριών και των ελαίων και το φωτιστικό μπαίνει στα σπίτια της αστικής τάξης. Για πρώτη φορά, το φως δεν έχει μόνο πρακτική λειτουργία αλλά και αισθητική: δημιουργεί χώρους, διάθεση, οικειότητα.
Η μεγάλη τομή έρχεται τον 19ο αιώνα. Πρώτα με το φωταέριο που φωτίζει δρόμους, θέατρα και σαλόνια, και έπειτα, το 1879, με την ηλεκτρική λάμπα του Τόμας Έντισον. Το φωτιστικό αποδεσμεύεται οριστικά από τη φλόγα και ανοίγει ο δρόμος για τον σύγχρονο φωτισμό και το design.
Τον 20ό αιώνα, το φωτιστικό μετατρέπεται σε design object. Από το bauhaus και το αρ ντεκό μέχρι τον μοντερνισμό, ο φωτισμός γίνεται λειτουργικός. Εμβληματικά σχέδια, όπως η Arco, τα PH Lamps ή τα AJ, αποδεικνύουν ότι το φωτιστικό μπορεί να είναι ταυτόχρονα εργαλείο και statement. Σήμερα, έχουμε περάσει στις λάμπες LED, στη βιωσιμότητα και στον «έξυπνο» φωτισμό. Τα φωτιστικά είναι πλέον τεχνολογία, αισθητική και ταυτότητα μαζί – και η ιστορία τους συνεχίζει να γράφεται, όσο συνεχίζουμε να επαναπροσδιορίζουμε τη σχέση μας με το φως.
Αν η ιστορία του φωτισμού ξεκινά από την ανάγκη, η ιστορία των εμβληματικών φωτιστικών ξεκινά από τη στιγμή που το φως γίνεται έμπνευση. Από τότε που το φωτιστικό παύει να είναι απλώς πηγή φωτός και μετατρέπεται σε αντικείμενο πολιτισμού, αισθητικής και στάσης ζωής.
Τα φωτιστικά στη λογοτεχνία και το σινεμά
Στη λογοτεχνία, το φωτιστικό δεν περιγράφεται για να καταλάβει ο αναγνώστης πώς είναι το ίδιο το αντικείμενο αλλά για να αισθανθεί την ατμόσφαιρα. Είναι ένα από τα πιο διακριτικά, αλλά ισχυρά αντικείμενα του χώρου κι αυτό γιατί δεν κινείται, δεν μιλά, αλλά καθορίζει το ψυχολογικό κλίμα της σκηνής.
Στον Προυστ, το φως είναι χαμηλό, έχει σχεδόν τελετουργική λειτουργία. Μια λάμπα στο δωμάτιο δεν φωτίζει απλώς⸱ συγκρατεί τη μνήμη, επιτρέπει στις σκέψεις να επιστρέψουν χωρίς να εκτεθούν. Το φωτιστικό λειτουργεί σαν φίλτρο μεταξύ παρόντος και παρελθόντος. Στον Χέμινγουεϊ, αντίθετα, το φως είναι ωμό. Μια λάμπα πάνω από ένα τραπέζι φωτίζει ό,τι πρέπει και τίποτα παραπάνω. Δεν υπάρχει διακόσμηση, δεν υπάρχει σκιά για να κρυφτείς. Το φωτιστικό γίνεται εργαλείο αλήθειας – ή και τιμωρίας. Στη Βιρτζίνια Γουλφ, το φως γίνεται ρευστό. Το φως μιας λάμπας σε ένα σαλόνι διαχέεται, τρεμοπαίζει, μπαίνει στις σκέψεις των προσώπων. Δεν έχει σαφή όρια. Όπως και η συνείδηση.
Στο σινεμά, ο φωτισμός συχνά σαν σιωπηλοί πρωταγωνιστές. Στο «Blade Runner» το τεχνητό φως είναι σκληρό και απρόσωπο, μετατρέποντας τον χώρο σε πεδίο επιτήρησης, ενώ στο «In the mood for love» ένα απλό επιτραπέζιο φωτιστικό αρκεί για να συμπυκνώσει επιθυμία και καταπίεση.
Στο «A single man» το φως ακολουθεί την αυστηρή αισθητική των εσωτερικών χώρων, σχεδόν επιβάλλοντας συναισθηματικό έλεγχο, ενώ στον κόσμο του Γουές Άντερσον τα φωτιστικά μπαίνουν στο κάδρο σαν κομμάτι γεωμετρίας και χρώματος. Από τα νουάρ σκηνικά του «Blue Velvet» μέχρι τη μελαγχολική ατμόσφαιρα του «Only lovers left alive», το φωτιστικό δεν φωτίζει απλώς το πλάνο· αποκαλύπτει τον ψυχισμό των χαρακτήρων και καθορίζει τον τόνο της ιστορίας.
Το πιο ακριβό φωτιστικό στον κόσμο
Όταν μιλάμε για πανάκριβα φωτιστικά, συνήθως σκεφτόμαστε Tiffany, αρ νουβό βιτρό ή κάποιο εντυπωσιακό mid-century icon. Κι όμως, το πιο ακριβό φωτιστικό που πουλήθηκε ποτέ σε δημοπρασία δεν ανήκει ακριβώς στον κόσμο του design αλλά στον κόσμο της αρχιτεκτονικής και φέρει την υπογραφή του Φρανκ Λόιντ Ράιτ.
Το 2025, σε δημοπρασία του Sotheby’s στη Νέα Υόρκη, ένα σπάνιο Double-Pedestal Lamp, σχεδιασμένο γύρω στο 1903-1904 από τον Ράιτ για το εμβληματικό Dana House, πωλήθηκε για περίπου 7,5 εκατομμύρια δολάρια, ποσό που κατέρριψε κάθε προηγούμενο ρεκόρ για φωτιστικό. Το αντικείμενο δεν ήταν ποτέ «απλώς» λάμπα.
Το συγκεκριμένο φωτιστικό, με πολύχρωμο art glass και αυστηρή γεωμετρία, δεν προοριζόταν να διακοσμήσει έναν χώρο. Προοριζόταν να ανήκει σε αυτόν. Γι’ αυτό και η τιμή του δεν αντικατοπτρίζει υλικά ή τεχνική μόνο, αλλά ιστορία, σπανιότητα και ιδέα. Το φωτιστικό λειτουργεί ως μικρογραφία της φιλοσοφίας του Ράιτ: φως που δεν επιβάλλεται αλλά ενσωματώνεται στην αρχιτεκτονική εμπειρία.
Τα φωτιστικά που γράφουν ιστορία
PH Lamps
Πόουλ Χένινγκσεν (1925-1926)
Τα PH Lamps δεν είναι μόνο όμορφα. Είναι «επιστημονικά» σχεδιασμένα. Ο Δανός Πόουλ Χένινγκσεν σχεδίασε το σύστημα των τριών σκιάστρων για να εξαλείψει το θάμπωμα και να δημιουργήσει ομοιόμορφο φως. Το αποτέλεσμα; Ένα φωτιστικό που δεν κουράζει, δεν επιβάλλεται και παραμένει μέχρι σήμερα υπόδειγμα λειτουργικού design. Ένα μάθημα για το πώς η τεχνολογία μπορεί να υπηρετεί την καθημερινότητα με κομψότητα.
Arco
Ακίλλε & Πιερ Τζάκομο Καστιλιόνι (1962)
Ίσως το πιο αναγνωρίσιμο φωτιστικό δαπέδου στον κόσμο. Το Arco είναι η απόδειξη ότι ένα φωτιστικό μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ζούμε τον χώρο. Οι Καστιλιόνι δημιούργησαν ένα τόξο φωτός που αντικαθιστά το κεντρικό φωτιστικό χωρίς να απαιτεί τρύπες στο ταβάνι. Βιομηχανικό, έξυπνο, τολμηρό, με μαρμάρινη βάση που λειτουργεί και ως αντίβαρο. Ιδιοφυές.
AJ Lamp
Άρνε Γιάκομπσεν (1957)
Σχεδιασμένο αρχικά για το SAS Royal Hotel της Κοπεγχάγης, το AJ Lamp συνοψίζει τον σκανδιναβικό μοντερνισμό: καθαρές γραμμές, λειτουργικότητα, απόλυτος έλεγχος του φωτός. Δεν διακοσμεί τον χώρο, τον οργανώνει. Και γι’ αυτό παραμένει διαχρονικό.
Tolomeo
Μικέλε ντε Λούκι & Τζιανκάρλο Φασίνα (1987, Αrtemide)
Το φωτιστικό γραφείου που έγινε παγκόσμιο standard. Το Tolomeo συνδυάζει μηχανική ακρίβεια και ιταλική κομψότητα. Είναι ευέλικτο, ανθεκτικό, σχεδόν αθάνατο. Ένα φωτιστικό που απέδειξε ότι το design μπορεί να είναι ταυτόχρονα καθημερινό και εμβληματικό – γι’ αυτό βρίσκεται σε σπίτια, γραφεία και μουσεία σε όλο τον κόσμο.
Taccia
Ακίλλε & Πιερ Τζάκομο Καστιλιόνι (1962, Flos)
Ένα φωτιστικό που μοιάζει περισσότερο με γλυπτό φωτός. Αναποδογυρισμένο, δυναμικό, παρέχει έμμεσο φωτισμό που διαχέεται απαλά στον χώρο. Το Taccia παίζει με το φως αντί να το κατευθύνει. Είναι από τα αντικείμενα που δεν εξηγούνται εύκολα, απλώς υπάρχουν και αλλάζουν τον χώρο.
Anglepoise Original 1227
George Carwardine (1935)
Σχεδιάστηκε από μηχανικό αυτοκινήτων και βασίστηκε σε ελατήρια ισορροπίας. Το Anglepoise είναι η απόλυτη ένωση μηχανικής και design. Από εργαστήρια μέχρι Pixar (ναι, η λάμπα-σύμβολο), έγινε pop icon χωρίς ποτέ να χάσει τον πρακτικό του χαρακτήρα.
Panthella
Βέρνερ Πάντον (1971)
Ο απόλυτος ύμνος στην καμπύλη. Το Panthella διαχέει το φως απαλά, σχεδόν αισθησιακά. Είναι ένα φωτιστικό που δεν φωνάζει, αλλά δημιουργεί ατμόσφαιρα. Και γι’ αυτό έγινε σύμβολο του mid-century και του Danish design.
Τα design φωτιστικά σήμερα
Αν τα εμβληματικά φωτιστικά του 20ού αιώνα έλυσαν προβλήματα λειτουργικά, τα σύγχρονα φωτιστικά επιχειρούν κάτι πιο σύνθετο: να ισορροπήσουν ανάμεσα στην τεχνολογία, την έμπνευση και την οικολογική συνείδηση. Το φως δεν είναι πια απλώς εργαλείο, είναι εμπειρία, αφήγηση και στάση ζωής.
IC Lights
Michael Anastassiades (2014, Flos)
Ίσως το πιο χαρακτηριστικό φωτιστικό της τελευταίας δεκαετίας. Η σφαίρα που ισορροπεί πάνω σε λεπτές μεταλλικές γραμμές μοιάζει να αψηφά τη βαρύτητα. Ο Anastassiades σχεδίασε τα IC Lights ως μια άσκηση ισορροπίας μεταξύ φωτός και μορφής. Είναι μινιμαλιστικά, αλλά όχι ψυχρά, όχι επιδεικτικά, γι’ αυτό μπήκαν παντού: από σπίτια μέχρι ξενοδοχεία και γκαλερί.
String Lights
Michael Anastassiades (2015, Flos)
Ένα φωτιστικό που αμφισβητεί την ίδια την έννοια της εγκατάστασης. Το καλώδιο δεν κρύβεται, γίνεται μέρος του design. Τα String Lights μιλούν για ελευθερία και σύγχρονη κατοίκηση. Είναι φωτιστικά για σπίτια που δεν θέλουν να μοιάζουν «τελειωμένα».
Wireline
Formafantasma (2019, Flos)
Οι Formafantasma σχεδίασαν ένα αντικείμενο σχεδόν ωμό: γυαλί, καλώδιο, LED. Τίποτα περιττό. Το Wireline είναι design που σχολιάζει τη βιωσιμότητα, την ειλικρίνεια των υλικών και τη σύγχρονη παραγωγή. Δεν είναι για όλους – και αυτό είναι μέρος της αξίας του.
Coordinates
Michael Anastassiades (2020, Flos)
Το Coordinates δεν φωτίζει απλώς έναν χώρο· τον χαρτογραφεί. Λεπτές φωτεινές γραμμές δημιουργούν γεωμετρίες που αιωρούνται. Είναι φωτιστικό για μεγάλους χώρους, ξενοδοχεία, εστιατόρια και σύγχρονα σπίτια με αυτοπεποίθηση.
Aim
Ρονάν & Ερουάν Μπουρουλέκ (2013, Flos)
Το Aim είναι το φωτιστικό της εποχής της ευελιξίας. Κρεμαστές λάμπες που ρυθμίζονται σε ύψος και κατεύθυνση μέσω καλωδίων, χωρίς σταθερό κέντρο. Ιδανικό για open plan χώρους, lofts και σπίτια που δεν ακολουθούν παραδοσιακές ιεραρχίες.
Noctambule
Konstantin Grcic (2019, Flos)
Ένα φωτιστικό που τη μέρα σχεδόν εξαφανίζεται και τη νύχτα μεταμορφώνεται. Γυάλινοι κυλινδρικοί όγκοι στοιβάζονται δημιουργώντας μια φωτεινή στήλη. Το Noctambule είναι αρθρωτό, τεχνολογικά προηγμένο και θεατρικό – ένα αντικείμενο που ανήκει ξεκάθαρα στον 21ο αιώνα.
Meshmatics
Rick Tegelaar Ρικ Τέιγκλαρ (2017, Moooi)
Ένα φωτιστικό που παίζει με τη φυσική. Με μεταλλικό πλέγμα που ανακλά και φιλτράρει το φως, το Meshmatics δημιουργεί ένα εντυπωσιακό, αλλά ήπιο αποτέλεσμα. Είναι statement χωρίς να γίνεται βαρύ – χαρακτηριστικό του καλού σύγχρονου design.
CHO
Ernst / Bartholin Jensen (Motarasu, 2024)
Το CHO σχεδιάστηκε από το δίδυμο Ernst / Bartholin Jensen για τη μάρκα Motarasu. Μια συλλογική σχεδιαστική πλατφόρμα που εμπνέεται από την ιαπωνική και τη σκανδιναβική αισθητική, εστιάζοντας σε απλή, ποιοτική μορφή και λεπτομέρεια. Το design του CHO εξελίχθηκε από μια μελέτη σχημάτων που προκύπτουν όταν ένα κομμάτι χαρτί πιέζεται απαλά: το αποτέλεσμα σου φέρνει στο μυαλό φτερά πεταλούδας, από όπου και το όνομά του (cho σημαίνει «πεταλούδα» στα ιαπωνικά).
Bestlite
Ρόμπερτ Ντάντλεϊ Μπεστ (GUBI, 1930)
Αν η GUBI είχε μόνο ένα φωτιστικό για να εκπροσωπείται στην ιστορία του design, θα ήταν αυτό. Το Bestlite σχεδιάστηκε το 1930, στην αυγή του μοντερνισμού. Έγινε διάσημη γιατί την είχε στο γραφείο του ο Ουίνστον Τσόρτσιλ. Είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα bauhaus φωτιστικά όλων των εποχών. Απόλυτα λειτουργική: αρθρωτός βραχίονας, καθαρό φως, καθόλου περιττό design. Παράγεται μέχρι σήμερα από την GUBI σε desk, table, wall και floor εκδοχές. Είναι το φωτιστικό που ένωσε το industrial με το intellectual.
