Μία από τις ευχάριστες εκπλήξεις που μας περίμεναν με την ανακοίνωση του διαγωνιστικού τμήματος του περασμένου Φεστιβάλ Καννών ήταν η συμμετοχή του Γέρζι Σκολιμόφσκι με τη νέα του ταινία. Ο βετεράνος Πολωνός σκηνοθέτης του «Deep End», του «Shout» και του «Moonlighting» απείχε δεκαεπτά ολόκληρα χρόνια από το σινεμά, μετά την αρνητική υποδοχή του «30 Door Key» το 1991, και επέστρεψε δυναμικά με το «Four nights with Anna» το 2008.
Το 2015 γύρισε το «11 Minutes», μια ταινία στην οποία η κριτική δεν φέρθηκε και τόσο καλά – κάπως άδικα, αν μας ρωτάτε. Το «Εο», η ταινία με την οποία συμμετείχε φέτος στις Κάννες, είναι μια σύγχρονη παραλλαγή του μπρεσονικού «Au Hasard Balthazar». Είναι μια ταινία με τέτοια ενέργεια και τόσο πειραματική σε σημεία, που δυσκολεύεσαι να πιστέψεις ότι φέρει την υπογραφή ενός 84χρονου σκηνοθέτη.
Επίσης, υπερβαίνει τα όρια του φεστιβαλικού θεάματος και μπορεί κάλλιστα να απευθυνθεί σε ένα ευρύτερο κοινό, το οποίο δύσκολα θα μείνει ασυγκίνητο από την ιστορία του γλυκύτατου γαϊδαράκου Eo – το όνομα του τετράποδου ήρωα αλλά και ο ήχος του χλιμιντρίσματος του ζώου.
Στην απονομή των βραβείων στις Κάννες ο Σκολιμόφσκι μοιράστηκε το Βραβείο της Επιτροπής με το «Εight Mountains» και μνημόνευσε στον ευχαριστήριο λόγο του τα έξι γαϊδουράκια που υποδύονται τον Eo. Το ταξίδι του «Εο» στα φεστιβάλ και τις αίθουσες του κόσμου μόλις είχε ξεκινήσει.
Στη χώρα μας η ταινία έκανε την πανελλήνια πρεμιέρα της στις 28ες Νύχτες Πρεμιέρας παρουσία του σκηνοθέτη και πρόκειται να κυκλοφορήσει στις αίθουσες την Πέμπτη 20 Οκτωβρίου. Συναντήσαμε τον Σκολιμόφσσκι στο πλαίσιο αυτής του της επίσκεψής και μας μίλησε, μεταξύ άλλων, για την ταινία του, για τη σχέση του με τα ζώα, για τη στάση του απέναντι στον χουλιγκανισμό, για τη μέθοδο ζωγραφικής που ακολουθεί –ο Σκολιμόφσκι είναι και επιτυχημένος ζωγράφος– και για τη νέα συνεργασία του με τον Ρόμαν Πολάνσκι.
O βασικός στόχος της ταινίας μου ήταν να κάνω μια έκκληση στους ανθρώπους να αναθεωρήσουν τη στάση τους απέναντι στα ζώα και τη φύση. Τα ανθρώπινα όντα καταστρέφουμε τη φύση, καταστρέφουμε τον πλανήτη και συμπεριφερόμαστε άθλια στα ζώα, τα οποία είναι συνιδιοκτήτες του. Η φύση, ξέρετε, δημιουργήθηκε με δημοκρατικούς όρους. Τα ζώα είναι έμβια όντα που πρακτικά έχουν τα ίδια δικαιώματα μ' εμάς τους ανθρώπους.
— Καταρχάς, θέλω να σας εξομολογηθώ ότι μετά το «11 Minutes» (2015) έμπαινα τακτικά στη σελίδα σας στο IMDb για να δω μήπως έχετε κάποιο νέο πρότζεκτ στα σκαριά. Τα χρόνια περνούσαν, δεν έβλεπα καμιά ανακοίνωση και φοβήθηκα ότι θα κάνατε ακόμα ένα διάλειμμα δεκαεπτά ετών. (Γέλια) Χάρηκα πολύ όταν πληροφορήθηκα την έναρξη των γυρισμάτων του «Eo». Τι ήταν αυτό που σας τράβηξε σε αυτή την ιστορία και σας οδήγησε και πάλι πίσω από τις κάμερες;
Όλα αυτά τα χρόνια μετά τo «11 Μinutes» αναζητούσαμε με την Εύα (σ.σ. αναφέρεται στην Εύα Πιασκόφσκα, συν-σεναριογράφο, παραγωγό και σύζυγό του) κάποιο θέμα για την επόμενή μας ταινία. Η προϋπόθεση που είχαμε θέσει για το νέο μας πρότζεκτ ήταν μία: όποιο θέμα και να επιλέγαμε, δεν θα το αφηγούμασταν γραμμικά, γιατί είχαμε κουραστεί με τη γραμμική αφήγηση.
Ήδη είχαμε πειραματιστεί με αυτό στο «11 Minutes», αλλά ακόμα κι εκεί είχαμε ιστορίες που αφηγούμασταν από την αρχή ως το τέλος. Στη νέα μας ταινία σκοπεύαμε να το πάμε ένα βήμα παραπέρα και να μην αφηγηθούμε μια ιστορία από το Α ως το Ω.
Ξέρετε, αυτό που δύο άνθρωποι βρίσκονται στο ίδιο εστιατόριο τυχαία, ερωτεύονται, αποφασίζουν να διαπράξουν ένα έγκλημα, παρουσιάζουμε τον ένα χαρακτήρα, μετά τον άλλο, μετά το σχέδιό τους, μετά τα προβλήματα που προκύπτουν για την εκπλήρωσή του, μετά τον τρόπο που τα προσπερνούν και τελικά αρχίζουμε να ροχαλίζουμε κι εμείς και το κοινό, επειδή έχουμε δει αυτό το πράγμα στην οθόνη ένα εκατομμύριο φορές (γέλια).
Έχοντας καταλήξει ότι η νέα μας ταινία δεν θα είναι έτσι, σκεφτήκαμε να χρησιμοποιήσουμε ως κεντρικό χαρακτήρα ένα ζώο, καθώς θα βοηθούσε να σπάσουμε αυτήν τη γραμμικότητα, επειδή θα ήμασταν αναγκασμένοι να εκφράσουμε την παρουσία του ζώου διαφορετικά. Δεν θα υπήρχε διάλογος και θα ήμασταν εξαρτημένοι από τη δική του οπτική γωνία.
— Και γιατί επιλέξατε συγκεκριμένα έναν γάιδαρο και όχι κάποιο άλλο ζώο;
Όταν περάσαμε στο επόμενο βήμα, δηλαδή όταν έπρεπε να αποφασίσουμε ποιο ζώο θα είναι εκείνο που θα ενσαρκώσει τον κεντρικό μας χαρακτήρα, καταλήξαμε στον γάιδαρο, κυρίως λόγω του ιδιαίτερα μελαγχολικού βλέμματος που έχει. Σκέφτηκα ότι αν ακολουθούσα αυτό το ζώο από κοντά και μετά από ένα πλάνο στο βλέμμα του έδειχνα ένα άλλο πλάνο, αυτό θα αποκτούσε μια πολύ συγκεκριμένη ερμηνεία.
Θυμάστε το κλασικό παράδειγμα του Τζίγκα Βερτόφ; (σ.σ. πρωτοπόρος Σοβιετικός σκηνοθέτης, υπεύθυνος για το «Man with the movie camera»). Αν δείξω το πλάνο ενός άνδρα που κοιτάζει με συγκεκριμένο τρόπο και μετά το πλάνο ενός ψωμιού, το συμπέρασμα που βγαίνει είναι ότι ο άνδρας πεινάει. Αν τώρα κρατήσω το πρώτο πλάνο με τον άνδρα που κοιτάζει με τον ίδιο τρόπο, αλλά αλλάξω το δεύτερο πλάνο και δείξω ένα μαχαίρι, θα σημαίνει ότι είναι έτοιμος να δολοφονήσει κάποιον.
Χρησιμοποίησα, λοιπόν, αυτό το εύρημα σε όλη την ταινία. Όταν δείχνω ένα πλάνο του βλέμματος του γαϊδάρου και μετά κόβω σε κάτι άλλο, θέλω με αυτόν τον τρόπο να εκφράσω κρίση. Το βλέμμα του γαϊδάρου είναι το ίδιο, μα όταν συσχετίζεται με την εικόνα που ακολουθεί, το συναίσθημα που εκφράζεται είναι εκείνο του θυμού, της θλίψης ή της αποδοχής, ανάλογα με τον άνθρωπο που κοιτάζει.
Όταν π.χ. κοιτάζει την Κασσάνδρα, που τον φροντίζει στο τσίρκο, είναι βλέμμα αγάπης και τρυφερότητας. Όταν κοιτάζει τον ιδιοκτήτη της φάρμας είναι θυμός και ούτω καθεξής. Και έτσι το νόημα προκύπτει με έναν κινηματογραφικό τρόπο, χωρίς διάλογο, από τη διαδοχή των πλάνων. Είναι σαν να μας το λέει ο γάιδαρος με τα δικά του μάτια.
— Γενικότερα, η ζωηρή εικονογραφία και o ιμπρεσιονιστικός, αν μου επιτρέπετε τον όρο, ηχητικός σχεδιασμός της ταινίας σας ήταν ένας τρόπος για να δούμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια του Eo, σωστά;
Ναι, ακριβώς έτσι. Βλέπετε, ο βασικός στόχος της ταινίας μου ήταν να κάνω μια έκκληση στους ανθρώπους να αναθεωρήσουν τη στάση τους απέναντι στα ζώα και τη φύση. Τα ανθρώπινα όντα καταστρέφουμε τη φύση, καταστρέφουμε τον πλανήτη και συμπεριφερόμαστε άθλια στα ζώα, τα οποία είναι συνιδιοκτήτες του.
Η φύση, ξέρετε, δημιουργήθηκε με δημοκρατικούς όρους. Τα ζώα είναι έμβια όντα που, πρακτικά, έχουν τα ίδια δικαιώματα με εμάς τους ανθρώπους. Δικαιώματα που πηγάζουν από τον Θεό, από τη φύση – ονομάστε το όπως θέλετε. Και εμείς με τη συμπεριφορά μας καταργούμε αυτά τα δικαιώματα, μεταχειριζόμαστε τα ζώα σαν αντικείμενα, όχι σαν έμβια όντα, όχι όπως αρμόζει στους συνιδιοκτήτες του πλανήτη.
— Ήταν δύσκολο να διαχειριστείτε τα γαϊδουράκια που υποδύθηκαν τον Eo κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων;
Υπάρχει η πεποίθηση ότι οι γάιδαροι είναι ξεροκέφαλοι, που είναι αλήθεια, και ότι είναι χαζοί, που δεν είναι αλήθεια. Οι γάιδαροι είναι πολύ έξυπνα ζώα, καταλαβαίνουν περισσότερα από όσα νομίζουμε και μπορείς κάλλιστα να βρεις έναν τρόπο επικοινωνίας μαζί τους. Εγώ ήμουν συνέχεια κοντά στο ζώο, του ψιθύριζα ευγενικά, το χάιδευα, το φρόντιζα, οπότε νομίζω πως βρήκα τον τρόπο. Προσπαθούσα να το κάνω να νιώσει ότι είμαι φίλος του.
Και πρέπει να σας εξομολογηθώ ότι υπήρξαν στιγμές ανάμεσα στα γυρίσματα που καθόμασταν ο ένας απέναντι από τον άλλο και κοιταζόμασταν και είχα την εντύπωση ότι μοιραζόμασταν ένα συναίσθημα συνύπαρξης. Ένιωθα ότι καταλαβαίνουμε το ίδιο πράγμα, σαν να είμαστε δύο οργανισμοί διαφορετικοί μεν, που χτίζουν όμως έναν πνευματικό δεσμό μεταξύ τους. Και το κλειδί για να επικοινωνήσεις με τον γάιδαρο βρίσκεται στα μάτια του. Πρέπει να απαντήσεις σε αυτό το βαθύ, έξυπνο, μελαγχολικό βλέμμα του με το δικό σου.
— Υπάρχει μια σκηνή τοπικού ποδοσφαιρικού αγώνα στην ταινία σας, όπου μια ομάδα χούλιγκαν εξεγείρεται. Οι ίδιοι χούλιγκαν αργότερα θα επιτεθούν στον Eo. Διάβασα κάπου ότι έχετε διατελέσει προπονητής σε ποδοσφαιρικές ομάδες τοπικών πρωταθλημάτων (γελάει). Αντλήσατε έμπνευση από την προσωπική σας εμπειρία γι' αυτές τις σκηνές; Πιστεύετε ότι ο χουλιγκανισμός είναι μία από τις χειρότερες εκφάνσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς;
Κοιτάξτε, το άθλημα του ποδοσφαίρου είναι υπέροχο, το αγαπώ. Δυστυχώς, οι άνθρωποι οι σχετικοί με αυτό κάνουν ό,τι μπορούν για να καταστρέψουν το φίλαθλο πνεύμα που το διέπει. Άλλα, όπως έχετε διαπιστώσει κι εσείς περπατώντας στον ίδιο πλανήτη που περπατώ κι εγώ, ο άνθρωπος μπορεί να καταστρέψει τα πάντα, στο ποδόσφαιρο θα σταματούσε; Ναι, είναι άσχημος ο χουλιγκανισμός και επειδή έχω αυτήν τη σχέση με το ποδόσφαιρο με ενοχλεί, αλλά μπροστά σε άλλα εγκλήματα που διαπράττουμε καθημερινά είναι πταίσμα.
— Εκτός από προπονητής ποδοσφαίρου, λοιπόν, είστε σκηνοθέτης, σεναριογράφος, ποιητής, ζωγράφος, καρατερίστας και πρώην πυγμάχος. Είμαι υποχρεωμένος να σας ρωτήσω ποια απ' όλες αυτές τις δραστηριότητες προτιμάτε.
Τη ζωγραφική. Όταν ζωγραφίζω, μπαίνω σε μια ζεν κατάσταση. Είμαι μόνος μου με τον καμβά, δεν υπάρχει άνθρωπος γύρω μου, δεν συμμετέχει κανείς άλλος. Χωρίς να θέλω να ακουστώ πομπώδης, είναι για μένα σαν θρησκευτική τελετουργία.
Εκπροσωπώ αυτό το είδος ζωγραφικής που αποκαλείται action painting. Δεν το κάνω ακριβώς σαν τον Πόλοκ, δεν προετοιμάζω τίποτα. Όλη μου η δημιουργική διαδικασία είναι ένας μεγάλος αυτοσχεδιασμός. Απαιτεί χρόνο, συγκέντρωση και την κατάλληλη διάθεση, αλλά αυτή είναι η δραστηριότητα που μου δίνει τη μεγαλύτερη ικανοποίηση. Ταυτόχρονα, μου δίνει και τη μεγαλύτερη επιβεβαίωση ως καλλιτέχνη, καθώς το αποτέλεσμα είναι όλο δικό μου, δεν έχουν συνδράμει άλλοι άνθρωποι σ’ αυτό.
Ευτυχώς για μένα, τα έργα μου έχουν επιτυχία. Υπάρχει ζήτηση από μουσεία και από συλλέκτες, πουλάω αρκετούς πίνακες. Για να είμαι ειλικρινής, δυσκολεύομαι να αποχωριστώ τους πίνακές μου, γιατί έχουν μεγάλη συναισθηματική αξία κι έτσι η πώλησή τους δεν είναι στις άμεσες προτεραιότητές μου. Έχω, όμως, μάνατζερ που διαχειρίζεται τα συμφέροντά μου, έχω γύρω μου όλο τον μηχανισμό που διαθέτει ένας καλλιτέχνης, ο οποίος έχει έσοδα από τη ζωγραφική.
Οπότε, για να ολοκληρώσω την απάντησή μου, νιώθω πρωτίστως ζωγράφος. Αλλά καμιά φορά κάνω και τον σκηνοθέτη (γέλια). Αφιερώνω ένα-δύο χρόνια από τη ζωή μου στην ταινία που ετοιμάζω και μετά επιστρέφω στη ζωγραφική μου.
— Πριν από εξήντα χρόνια γράψατε μαζί με τον Ρόμαν Πολάνσκι το σενάριο της ταινίας του «Μαχαίρι στο Νερό» (Knife in the Water, 1962). Φέτος συνεργαστήκατε ξανά στο σενάριο της καινούργιας του ταινίας με τίτλο «The Palace». Πώς πρόκυψε αυτή η δημιουργική επανένωση μετά από τόσες δεκαετίες και τι να περιμένουμε από αυτή;
Ήταν ιδέα του Ρόμαν να συνεργαστούμε ξανά και με εξέπληξε ευχάριστα. Όταν ήμασταν νέοι, δεν είχαμε γράψει μόνο το «Μαχαίρι στο νερό», είχαμε γράψει ακόμα ένα σενάριο, το οποίο δεν έγινε ποτέ ταινία, και ταυτόχρονα είχαμε σκαρφιστεί μια σειρά από ιδέες, πάνω στις οποίες δουλέψαμε παρέα, χωρίς ποτέ να προχωρήσουν και να γίνουν ολοκληρωμένα σενάρια.
Η ιδέα για το «Palace» ήταν μία από εκείνες που προέκυψαν τότε. Είχαμε ανταλλάξει κάποιες απόψεις γι’ αυτή και την είχαμε αφήσει στην άκρη, χωρίς να ασχοληθούμε περισσότερο. Και ξαφνικά, μετά από τόσα χρόνια, δέχτηκα μια τηλεφωνική κλήση από τον Ρόμαν. Σήκωσα το ακουστικό και τον άκουσα να μου λέει «θυμάσαι εκείνη τη σεναριακή ιδέα που συζητούσαμε πριν από χρόνια; Τώρα ξέρω τον τρόπο για να την κάνουμε ταινία».
Και είχε σκεφτεί όντως έναν ιδιοφυή τρόπο για να μετατρέψει το αρχικό κόνσεπτ σε μια πολύ μοντέρνα και σύγχρονη ταινία. Πήρε την ιδέα που είχαμε χρόνια πριν, τη μετέφερε στο σήμερα κι αυτή ήταν η αρχή μιας πολύ ωραίας συνεργασίας ανάμεσά μας, στην οποία συμμετείχε και η Εύα. Ο Ρόμαν έχει τελειώσει τα γυρίσματα, αυτήν τη στιγμή βρίσκεται στο τελικό στάδιο του μοντάζ, οπότε πολύ σύντομα η ταινία θα είναι έτοιμη. Έχω δει ήδη ένα μεγάλο μέρος της και μπορώ να σας πω με βεβαιότητα ότι δείχνει σπουδαία.
— Έχω μια τελευταία ερώτηση για εσάς. Υπάρχει μια ανοιχτή συζήτηση εδώ και χρόνια ανάμεσα σε κινηματογραφιστές και ανθρώπους της βιομηχανίας σχετικά με το πώς και το πού παρακολουθούν οι θεατές μια ταινία. Εσείς θα το βρίσκατε προσβλητικό αν κάποιος παρακολουθούσε το «Εο» από την οθόνη του laptop ή του smartphone του;
Δεν θα ένιωθα προσβεβλημένος, αλλά σίγουρα δεν είναι κάτι που θα με ευχαριστούσε. Ειδικά αυτή την ταινία νομίζω ότι είναι προτιμότερο να τη δει κανείς στη μεγάλη οθόνη. Οπότε αυτό που έχω να πω στους θεατές είναι το εξής: σας παρακαλώ, δείτε την ταινία μου στη μεγάλη οθόνη, αλλιώς θα χάσετε ένα πολύ μεγάλο και πολύ σημαντικό μέρος της.
Και, ταυτόχρονα, η εμπειρία του να βρίσκεσαι σε μια σκοτεινή αίθουσα και να μοιράζεσαι όλα αυτά τα συναισθήματα με τόσους άλλους ανθρώπους είναι μοναδική. Δεν συγκρίνεται με αυτό που θα λάβετε στο κινητό σας. Στο κινητό σας θα δείτε μόνο την ιστορία και οτιδήποτε γύρω και πέρα από αυτή, που είναι και η πεμπτουσία του σινεμά, θα χαθεί. Κι αυτό θα είναι μεγάλο κρίμα.
Το «Eo» του Γέρζι Σκολιμόφσκι κυκλοφορεί στις αίθουσες στις 20 Οκτωβρίου από την Odeon.
